Rusya'da neler oluyor?

Rusya’da tutuklanan lider Aleksey Navalni’nin çağrısı üzerine hafta sonu yüzden fazla şehirde kitlesel gösteriler gerçekleştirildi. Göstericiler, Navalni’nin serbest bırakılması taleplerini dile getirdi ve Navalni’nin Putin yönetimi hakkındaki yolsuzluk iddialarını protesto etti. Bu, kimi şehirlerde havanın -50 dereceye ulaştığı ülkede 2011’de parlamento seçimlerine şaibe karıştığı iddiaları sonrasında görülen ve Navalni’yi daha popüler hâle getiren protestolardan sonra en büyük gösteri oldu. Polis binlerce göstericiye müdahale ederken Navalni’nin eşi de dâhil 3 bin 500’den fazla insan gözaltına alındı. Protestolara destek veren sosyal medya içerikleri de Rusya devletinin talebiyle kaldırılıyor.

• Rusya’da sistem ve güncel sorunlar: Siyaset bilimciler tarafından “hibrit rejim”, “otokrasi”, ya da “sahte demokrasi” olarak tanımlanan Rusya, 20 yıldır Vladimir Putin tarafından “devlet kapitalizmiyle” yönetiliyor. 2014’te Kırım ilhakıyla toplumsal desteği tavan yapan Putin’e yönelik tepkiler, uzun süredir durgun olan ekonomi ve gençlerdeki değişim isteği sebebiyle, hâlen çoğunluğu yakalayamasa da artıyor. Önceden şehirli liberallerle sınırlı tepkilerin kırsala doğru genişlediği yorumları yapılıyor. 27 Temmuz tarihli hikâyemiz, geçtiğimiz yıllardaki protestolara dair ayrıntıları içeriyor.
   
• Navalni kimdir? 2008 yılında yazmaya başladığı yolsuzluk karşıtı blog yazılarıyla tanınan Navalni, Putin’in en büyük muhaliflerinden biri olarak görülse de kendisinin hiçbir zaman doğrudan rakibi olamadı. Putin de genelde kendisinin ismini anmak yerine Navalni'yi “blogger” diyerek küçümsedi. Navalni ise Putin’i Rusya’yı “servetin %85’ini nüfusun %0,5’ine veren feodalizmle yönetmekle” suçladı ve partisini yıllar boyunca “sahtekârlar ve hırsızlar partisi” olarak tanımladı. 2013’te Moskova belediye başkanlığı yarışında Putin destekli adaya yenilse de kısıtlı imkânlarla ve baskı altında %27 oy alması başarı olarak görüldü. Birkaç defa hapse girip çıkan Navalni, dolandırıcılık suçundan hüküm giydiği için 2018 yılındaki seçimlerde başkan adayı olamadı. Kendisine yönelik ithamları her zaman reddetti ve “siyasi intikam çabası” olarak yorumladı.
   
• Navalni’nin zehirlenmesi: Doktorunun daha önce de hapishanedeyken toksik bir maddeye maruz kalmış olabileceğini ifade ettiği Navalni, Ağustos 2020’de de uçaktayken rahatsızlanmış, acil iniş sonrasında özel uçakla Almanya’ya götürülmüştü. Almanya hükümeti, Navalni’nin kimyasal madde ile zehirlendiğinin kesin olarak tespit edildiğini duyurmuş, Başbakan Angela Merkel olay için “susturma çabası” ifadelerini kullanmıştı. CNN, Navalni’nin kendisini bir istihbarat ajanına Ulusal Güvenlik Konseyi yetkilisi olarak tanıttığını ve bu şekilde zehirlenmesine ilişkin ayrıntılara ulaştığını iddia etmişti. Rusya yönetimi ise Navalni’yi zehirlediklerine dair iddiaları daima yalanlamıştı.
   
• Navalni’nin dönüşü: Navalni, beş ay Almanya’da tedavi gördükten sonra tutuklanacağı uyarılarına rağmen, Rusya’nın “evi” olduğunu söyleyerek 17 Ocak’ta ülkesine döndü. “Şartlı tahliye kararını ihlal etmekle” suçlanan Navalni, havaalanında gözaltına alındı ve yargılanmadan önce 30 gün tutuklu kalmasına karar verildi. Destekçilerinin havaalanında toplanması üzerine uçak başka bir havaalanına indirilirken toplanan destekçileri de gözaltına alındı. Navalni tutuklandıktan sonra ekibi tarafından yayımlanan bir videoda halkı sokaklara çıkıp protesto etmeye davet etti. Daha sonra yayımlanan başka bir videoda ise Navalni, Putin’in 1,4 milyar dolara kendisi için Karadeniz kıyısında bir saray yaptırdığını iddia etti. Video, 86 milyondan fazla insan tarafından izlendi ve Putin tarafından yalanlandı. Yeniden zehirlenmekten endişe eden Navalni, avukatı aracılığıyla “intihar etmeyi düşünmediğini” söyleyerek kendisine yönelik yeni bir suikasta karşı tedbir aldı.
   
• Batının tepkisi: Rusya yönetimi, protestoları ABD’nin ve ABD merkezli sosyal medya şirketlerinin ülkenin iç işlerine karışması olarak değerlendirip ülkeye nota verirken yeni ABD Başkanı Joe Biden göreve gelir gelmez ülkede protestoların başlaması arasında paralellik kuruldu. Avrupa Birliği ülkelerinin liderleri ise Navalni’nin ve kendisinin çağrısıyla demokratik protesto hakkını kullanırken gözaltına alınan vatandaşların serbest bırakılması ve ülkeye yönelik yaptırım uygulanması çağrısı yaptı. Rusya kamuoyunda ise batının ülkenin zarar görmesinden memnun olacağına dair bir güvensizlik olduğu söyleniyor.
   
• Navalni’nin görüşleri: 2013 yılında ABD merkezli The Atlantic dergisinde Navalni hakkında yazılan bir makalede, Navalni’nin yolsuzluk ve Putin karşıtı tavrının kimi liberallerde kendisine yönelik rahatsızlığı yok etmeye yetmediği ifade ediliyor. Navalni’nin etnik milliyetçi ve göçmen karşıtı tutumu “tehlikeli” olarak nitelendiriliyor, liberal Putin muhalifleri için kendisini desteklemenin liberal demokrasinin yokluğunda ancak “pragmatik” bir tavır olacağı ifade ediliyor. Navalni’nin Rusya’nın Kırım’ı ilhak etmesini desteklediği de biliniyor. Milliyetçi muhaliflerin de Navalni’nin ABD ile bağlantılı olduğu iddialar sebebiyle çekinceli olduğu söyleniyor. Gazeteci Fehmi Taştekin, muhalefetin Putin’e alternatifinin Navalni olmasını “trajedi” olarak tanımlarken Navalni’nin milliyetçiliğine rağmen, Putin’i “Rusya’nın geri dönüşünün sembolü” olarak gören geniş kitlelere hitap edemediğini söylüyor.
   
• Protestoların geleceği: Navalni, muhalefet yokluğunda şimdilik Putin yönetiminden rahatsız olan herkes için bir ortak sembole dönüşmüşe benziyor. Önümüzdeki hafta sonu için daha fazla gösteri planlandığını duyuran Navalni’nin ekibinden Leonid Volkov, “kuşkusuz bu hikâye henüz başlıyor” ifadelerini kullanıyor. Hareketin uzun vadeli şekilde politikaya mesafeli duran ve kalabalığa uyum sağlayan en büyük kitlenin rejime yönelik fikrini değiştirmeyi amaçladığı düşünülüyor. Rusya’da anketlerin güvenilirliği tartışmalı olsa da son ankete göre Putin’in oy oranı %55 iken, ilk tercihinin Navalni olacağını söyleyenlerin oranı %2’de kalıyor.