Ses Tiyatrosu’na Yolculuk

Ceren Uyan

Tünel’den Taksim’e doğru bir yolculuktayız. Yolculuğumuzun bugünkü durağı Ses Tiyatrosu. Mekân, 1855 yılında İstiklal Caddesi’nde bulunan Halep Pasajı’nın arkasında Cirque de Pera adıyla sirk ve tiyatro gösterilerinin canlandırıldığı bir yer olarak inşa edildi. 1904 yılında pasajda çıkan yangın sonrasında Cirque de Pera’nın o dönemdeki söz sahibi Ramirez, Campanaki adında bir Rum mimarla anlaşıp Ses Tiyatrosu’nun bugüne kadar gelen orijinal hâlinin temelini atmış oldu.

1906 yılında tiyatronun işletmesinin Ramirez’den çıkmasıyla beraber, sahnenin adı Varyete Tiyatrosu olarak değiştirildi. Ekim ayında da değişen adıyla sahnede ilk gösteri Paris’ten gelen dansçılar, akrobatlar topluluğuna aitti. Varyete Tiyatrosu, mekânın bu döneminde yerli ve yabancı çeşitli topluluklara ev sahipliği yaptı. Eliza Binemeciyan Topluluğu ve Mınakyan Topluluğu oyunlarını Varyete Tiyatrosu’nda sahnediler.

Ceren Uyan Arşivi, Eylül 2021

“Örneğin Mınakyan Topluluğu 1910 yılı Ramazan mevsiminde, Varyete Tiyatrosu’nda bir ay süreyle şu oyunları oynamıştır: Zehirli Çiçekler (C. Şahabettin-Hüseyin Suat Yalçın), Zalim Hükümdar, Vatan (Victorien Sardou), Odalık (İbnürrefik Ahmet Nuri), Kirli Çamaşırlar (Hüseyin Suat), Yabani Kız, Haftalık Dedikodu (Gavroş), Müntakim Valide (A. Dumas), Demokrat-Aristokrat, Şehid-i Hürriyet Mithat Paşa, Kundak Takımları (Hüseyin Suat Yalçın), Gelin-Kaynana (İbnürrefik Ahmet Nuri), Dalila (Feuillet), Selim-i Salis, İki Öksüz Kız (Salah Cimcoz-Celal Esat Arseven), Kızıl Köprü Cinayeti (Pyat), Kanije Müdafaası-Tiryaki Hasan Paşa (Refik Halit Karay)”

Varyete Tiyatrosu, ilklerin sahnesi olma yolunda hızlı adımlarla ilerledi. Muhsin Ertuğrul tiyatro dünyasına ilk adımlarını burada attı. Cumhuriyetin ilanından sonra, tarih 6 Aralık 1923’ü gösterdiğinde ise Varyete Tiyatrosu’nda “Othello” oyunuyla beraber ilk kez Müslüman kadın oyuncular sahneye çıktı; Bedia Muvahhit ve Neyyire Neyir. Bu olay, Türk tiyatrosunun dönüm noktalarından birisi oldu.

Yıl 1962. Haldun Dormen Ses Tiyatrosu’nun sözleşmesinin biteceğini ve kiraya verileceğini duyduktan sonra, çevresinin de cesaretlendirmesiyle mekânı kiralar. Dormen Tiyatrosu Atlas Pasajı’nda bulunan Küçük Sahne’den Ses’e taşınır. Ses Tiyatrosu Dormen Tiyatrosu’na on yıla yakın ev sahipliği yapar.

“Dormen Tiyatrosu, 4 Ekim 1962 gecesi, planlanandan sadece 2 gün sonra, Refik Erduran’ın Ayı Masalı adlı oyunuyla perdelerini açtı. Tiyatro, bu tarihten yaklaşık 10 yıl süreyle, Dormen topluluğunun dağılarak burayı terk etmesine kadar Dormen Tiyatrosu olarak anıldı. İlk oyunda Erol Günaydın, İzzet Günay, Altan Erbulak gibi sanatçılar rol aldı. İkinci oyun Ayfer Feray ve Lale Belkıs’ın da katılımıyla ‘Sevgilime Göz Kulak Ol’ oldu. Dormen Tiyatrosu, 1972 yılına kadar Şahane Züğürtler, Bulvar, Almanya’dan Bir Yar Gelir Bizlere, Yer Demir Gök Bakır, Şahane Dul, Bit Yeniği, Turp Suyu, İttihat ve Terakki, Yaygara 70, Uy Balon Dünya, Oliver, Rus Gelir Aşka gibi dönemin iz bırakmış ve seyirci çekmiş oyunlarını sahneledi.” 

Salih Güney, Dormen Tiyatrosu’nun önünde (Türkiye Tiyatro Vakfı Arşivi)

Yakın zamanda Ses Tiyatrosu’na gitmişseniz eğer, tiyatronun duvarında şöyle bir yazının asılı durduğunu muhakkak görmüşsünüzdür:

“Bu tiyatro Ferhangi Şeyler oyununu izleyen 112437 Anadolu tiyatroseverinin ödediği bilet parasıyla halk tarafından onarılmıştır.” Ortaoyuncular-24 Kasım 1989

Ceren Uyan Arşivi, Eylül 2021

Ortaoyuncular, 1980 yılında Ferhan Şensoy tarafından Harbiye’de kuruldu. Topluluğun ilk sahnelediği oyun “Şahları da Vururlar” fars türünde Ferhan Şensoy tarafından kaleme alınıp sahneye koyuldu. Topluluk, bir süre oyunlarını Küçük Sahne’de canlandırdıktan sonra aynı dönem kullanılmayan Ses Tiyatrosu’na talip oldu. Ardından Ses, Ferhan Şensoy’un çevresinin dayanışmasıyla beraber onarıma girdi. 1989 yılında mekânın ismi SES-1885 Ortaoyuncular olarak değiştirildi ve günümüzde de hâlâ güncelliğini korumakta.

“Ortaoyuncular, 1989 yılından bu yana tiyatroda toplam 26 ayrı oyun sahneledi. Bu dönem içinde Erol Günaydın ve Münir Özkul gibi önemli aktörler yeniden Ses’e döndüler; Yorgun Matador, Aşkımızın Gemisi Fındık Kabuğu, Soyut Padişah gibi oyunlarda Şensoy’la birlikte sahne aldılar.”

Ceren Uyan Arşivi, Eylül 2021

31 Ağustos 2021 tarihinde Ferhan Şensoy’un vefatından sonra, sahne Eylül ayında bir hafta boyunca halkın ziyaretine açıldı. Şimdilerde ise birkaç aydır fiili olarak mekân canlı tutuluyor; çeşitli tiyatro topluluklarına, konserlere ev sahipliği yapıyor. Başta belirtmiş olduğum üzere, yolculuğumuzu burada sonlandırmadan evvel size tavsiyem daha önce hiç Ses Tiyatrosu’na gitmediyseniz güncel olan etkinlikleri kaçırmamanız. Her anlamda böylesine köklü bir mekânı canlı tutmak anıları da, belleği de canlı tutacaktır. Çünkü: “Anılar hareketsizdir; mekansallaştırıldıkları ölçüde sağlamlaşırlar.”

Kaynakça

• Yavuz Pekman, Geleceğe Perde Açan Gelenek Geçmişten Günümüze İstanbul Tiyatroları II Beyoğlu, Şişli, Beşiktaş ve Çevresi, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2011.
• Gaston Bachelard, Mekanın Poetikası, İthaki Yayınları, İstanbul, 2018.