Siyasi iletişimde Hasan Piker olayı: Sebep mi, sonuç mu, belirleyici aktör mü, hızlandırıcı faktör mü? 

İngilizcede “kingmaker” diye bir kavram var. İktidara gelecek kadar güçlü olmayan ama kimin iktidara geleceğini belirleme gücüne sahip kişi veya çevrelere deniyor. Bu çok kullanışlı kelimenin Türkçede tam bir karşılığı yok. Kralyapıcı diye dümdüz çevirebiliriz belki ama bu çeviri çok fazla “Google Translate” kokar. O nedenle ya “kingmaker” diye İngilizce kullanmayı ya da “belirleyici aktör” demeyi tercih ederim.

Siyasi tarihte bunun pek çok örneği de var zaten. Siyaset içindeyseniz normal ama iletişimcilerin bu role soyunmasını her zaman tehlikeli bulurum. O nedenle, “Bir iletişimci için en büyük tuzak nedir?” diye sorulsa “Benim ne eksiğim var?” hissine kapılarak, “Kendini hizmet verdiği kişilerin yerine koymaya, hatta kendini onlardan üstün görmeye başlamasıdır” derim. 

Bu tuzağa düşen bir iletişimci bence bir süre sonra iletişimin muhatabı olan seçmen veya tüketiciyi de hafife almaya başlayacaktır. Sonrası pek iyi olmaz. 

Bir laboratuvar olarak Hasan Piker

Hasan Piker olayının hem ABD hem de Türkiye yansımalarına bakınca böyle bir “kingmaker” rolü biçildiğini hissediyorum. “Trump’ın korkulu rüyası çılgın Türk, ABD siyasetine yön veren Türk” tarzı bir anlatıdır gidiyor. 

Üstelik ABD’deki tartışmalar üzerine bizzat Hasan Piker “Ben kingmaker değilim” açıklaması yapmıştı. Yine de az şey başarmış değil kesinlikle. Bir Twitch yayıncısı olarak 3 Kasım’daki ABD ara seçim gecesinde 13 saati aşan bir canlı yayın yaptı ve yayını aynı anda izleyenlerin sayısı 240 bini geçti (Stream Charts verisi). Dahası Twitch’te seçimden önceki 30 günde 2.500’den fazla kanalın ürettiği seçim temalı canlı yayın izlemesinin yaklaşık %45’i tek bir kişiye, Hasan Piker’e aitti.

Gururlanmak serbest tabii. Yalnız ben bu hikayenin “bizim çocuk” kısmını hızla atlayıp başka bir kısmıyla ilgilenmek istiyorum. Bana göre mesele ne Piker’in Türklüğü ne de Trump. Hasan Piker yayın ismiyle HasanAbi, iletişimin nasıl değiştiğini tek bir vakada izleyeceğimiz bir laboratuvar.

Bu laboratuvarda biraz birlikte gezinmek isterim. Neyi farklı yapıyor, bu ne gösteriyor ve asıl kimin uykuları kaçıyor? 

Kim bu HasanAbi?

Hasan Piker, 1991’de New Jersey’de doğuyor ama Türkiye’de büyüyor. Sonra üniversite için ABD’ye dönüyor. Babası Sabancı Holding’te üst düzey yöneticilik yapmış, sonra Gelecek Partisi’nin kurucuları arasında yer almış bir isim. Dayısı ise ABD’nin en eski internet yayınlarından The Young Turks'ün kurucusu Cenk Uygur. 

Piker, mesleğe dayısının yanında başlamış. “Nepo baby” ya da Türkçesiyle “torpilli çocuk” yakıştırmasına da itiraz etmiyor. 2018’de, o günlerde daha çok "gamer"ların canlı yayın platformu olan Twitch’te başlıyor. İki yıl sonra da dayısının yanından ayrılıp tam zamanlı yayıncı oluyor. Kullanıcı adı HasanAbi. Evet, bildiğimiz “abi”.

Peki ne yapıyor bu HasanAbi?

Bir defa asıl ve en önemli fark yayın süresinde. Piker neredeyse her gün en az sekiz saat canlı yayında. Kıyas için kendimizden pay biçeyim, Can Öz ile birlikte altı yıldır Yeni Medya 451 podcastini yapıyoruz. Tam da Piker’in yayın yaptığı platformu anlatan “Neymiş bu Twitch?” diye sorduğumuz bölüm dahil altı yılda yaptığımız 70 bölümün hepsini uç uca eklesek Hasan Piker’in on günlük yayın saatine ulaşamıyoruz.

Günlük sekiz saatlik yayın içinde haber okuyor, video izleyip yorumluyor, oyun oynuyor, yemek yiyor, sohbet penceresiyle atışıyor, kısacası kamera karşısında yaşıyor.  

Bu bir program mı yoksa ortam mı? 

Diyebiliriz ki izleyici Piker’i izlemiyor, onunla vakit geçiriyor. Yani ortada bir program yok, bir ortam var. Sohbet penceresi de bu ortamın ortak yapımcısı. Çünkü izleyici gündem öneriyor, itiraz ediyor, yayıncı onların adını okuyup cevap veriyor.

Bu Horton ve Wohl’un 1950’lerde tanımladığı türden bir parasosyal ilişki. Yani tanımadığınız birini tanıyormuş gibi hatta onunla arkadaşmışsınız gibi hissetmek. Kavram 1950’lerden kalma, ilkin televizyon sunucuları için üretilmişti. Bunun üzerine bir de internet teknolojisi ve sosyal medya eklendi ki artık bambaşka bir yoğunlukta yaşanıyor.

İyi çekilmiş üç dakikalık bir tanıtım filmi mi yoksa kötü ışıkta geçen üç yüz saat mi derseniz, günümüzde bu sorunun cevabı ikincisinden yana ağır basıyor. Çünkü kurgusuz olan samimi sayılıyor. Sanılanın aksine dikkat ekonomisinin kurallarına da gayet uygun. İzleyici kesintisizliği görüyor ve kurgu hissi azalarak yok oluyor.

Karşı hegemonya ya da sol bakışlı manosphere

Hasan Piker’in üslubu da çağımıza uygun. Piker, spor salonu (fitness) jargonunu, oyun kültürünü ve “kanka” ağzını sosyalist sol bir gündemle buluşturuyor. Yani sağın meşhur erkek medyasını, manosphere’in mazrufunu alıp başka bir zarfın içine koyuyor. 

Kimi medya akademisyenlerinin onu Antonio Gramsci’nin halkın kendi diliyle konuşarak karşı hegemonya kuran “organik entelektüel” kavramıyla açıklaması da bu yüzden. Mayıs ayında yine Aposto’da yazdığım bir yazıda “reaksiyon ekonomisi”nden söz etmiştim. Piker o ekonominin en çalışkan esnafı.

Finansal bağımsızlığı da var. Çünkü parayı bir partiden, bağışçılardan, sponsorlardan değil, abonelerinden kazanıyor. Destekçisi olduğu Demokrat Parti’ye bu kadar sert çıkışabilmesinin maddi zemini de buradan geliyor.

Patronun kimliği değişiyor

Buradaki “bağımsız yayıncılığı” doğrudan patronsuzluk olarak da okumayalım. Patronun kimliği değişiyor ama yine bir patron var. Patron artık aboneler, algoritma ve platformun kendisi. Unutmayalım ki, Twitch platformu Amazon’a ait. Ayrıca abonelerin beklentileri de onlara bağımlı finansal modellerde içerik üzerinde hayli etkili oluyor. 

Yayıncının kitlesinin ödüllendirdiği tutuma doğru kaymasına “audience capture” (izleyici esareti) deniyor. Piker, abonelerinden etkileniyor gibi dümdüz bir iddia da ortaya atamam kuşkusuz ama bazen kimin kimi etkilediği hayli belirsiz bir süreç hâline gelebiliyor. 

İşin maddi boyutu ne derseniz, hayli çarpıcı. Öyle ki, Piker yayın gelirleriyle 2,7 milyon dolarlık ev alıp lüks arabalara binince “şampanya sosyalisti” eleştirilerine maruz kalmıştı. Kendisi bu eleştirilere karşı gayet özgüvenli. “Sosyalizm yoksulluk yemini değildir. Gelirimi başkasının emeğini sömürerek değil, kendi ekran başı emeğimle kazanıyorum” diyor. 

Bu arada ABD’de sadece sendikalı işçilere ürettirdiği tişörtlerin kârını grev fonlarına aktarıyor, Türkiye’deki 2023 depremleri ve Gazze için birer milyon doları aşan bağış kampanyaları örgütlediği biliniyor. 

Asıl kimin uykusu kaçıyor?

Gelelim şu “Trump’ın korkulu rüyası” anlatısına. Trump’ın bu konuda uykusunun kaçtığına dair bir işaret yok. Bence onun uykusunu kaçıracak tek şey kendisi. Aksine, Ekim ayında Piker’i "Demokratlar için korkunç bir yük" diye tarif etti. Cumhuriyetçiler de onu kampanyalarının kötü adamı yaptı zaten.

• Belki de korktukları için yapmışlardır diyebilirsiniz, olabilir. Ancak Michigan’daki Senato yarışında Cumhuriyetçi aday Mike Rogers, Piker’in 2019’da bir yayında söylediği “Amerika 11 Eylül’ü hak etti” cümlesini, onunla miting yapan Demokrat rakibi Abdül El-Sayed’e karşı tepe tepe kullandı. 

Piker o cümleyi sonradan uygunsuz bulmuştu gerçi ama binlerce saatlik canlı yayınlarının her saniyesi arşivde, kesilip biçilmeye hazır duruyor. Bu durum onu böyle saldırılara karşı kırılganlaştırıyor. 

Yenilen sadece Cumhuriyetçiler mi? 

Burada asıl uykusu kaçanların Piker’in desteklediği partinin, yani Demokratların merkez kanadı olduğunu düşünüyorum. Bunda Piker’e yönelik antisemitizm suçlamaları başrolü oynuyor. Piker’in kendisine ve onu savunanlara göre ise hedefinde Yahudiler değil İsrail devleti var.

Demokrat Parti içerisindeki Hasan Piker’den rahatsız olan bu kanat da son seçim sonuçlarıyla birlikte yenilgiye uğramış gibi. Çünkü Piker ile ilişkisi üzerinden saldırılan El-Sayed seçimi kazandı ve ABD Senatosu’na seçilen ilk Müslüman oldu. Piker daha seçim gecesi, Cumhuriyetçilerin kendisi üzerinden kampanya yapmasına “Görkemli bir başarısızlık” diyecekti. 

Erişim eşit değildir ikna

Peki bu seçimi Hasan Piker mi kazandırdı? Bu soruyu cevaplamak için erişim, ikna ve mobilizasyonun farklı şeyler olduğunu bilmek gerek. Erişim kanıtlıdır evet. Şu kadar kişiye eriştik derler, eğer sıkı denetlenen veriyse doğrudur. Fakat eriştik demek ikna ettik demek değildir. Mobilizasyon ve seçim sonucuna etki için de aynısını söyleyebiliriz.

Bir defa Hasan Piker izleyicisinin yarısından biraz daha azı ABD’den. Bu ne demek? Ortalama bir yayında sohbet penceresindekilerin önemli bir kısmı o seçimde oy kullanmıyor demek. Örneğin Nisan ayında Michigan’da Demokrat ön seçmenleriyle yapılan bir ankette Piker’e olumlu bakanların oranı %13’tü. Olumsuz bakanlar ise %7.

• Çoğunluk onu tanımıyordu bile. Bizzat Cumhuriyetçi Ulusal Komite’nin iletişim direktörüne kulak verirsek genç erkekler “2026’ta da 2024’te de banka hesaplarıyla oy verdi."

Vanderbilt Üniversitesi’nden John Sides’ın BBC Türkçe’ye söylediği gibi bu bir tavuk-yumurta paradoksu aslında. Piker insanların fikrini mi değiştiriyor, yoksa fikri zaten değişmiş insanlar onun yayınlarında mı mobilize oluyor? İkincisi daha akla yatkın duruyor. 

Piker’in hızlı ve yavaş etkisi

Bunları Piker’in etkisini hafife alarak yazmıyorum kesinlikle. Piker bir “kingmaker” olmayabilir ama o müthiş bir hızlandırıcı bence. Yayınına çıkan aday kendi kitlesinde hızla tanınıyor, bağış ve gönüllü akışı hızlanıyor demek bu. El Sayed’in kampanyası, Piker ile yapılan mitinglerin ardından gönüllü kayıtlarının %29, bağışlarınsa %221 oranında arttığını söylemişti örneğin.

Ayrıca bir de yavaş işleyen siyasi etki var. Hangi meselenin konuşulmaya değer olduğu, hangi siyasetçinin samimi göründüğü gibi sorular yıllar içinde bu yayınlarda netleşiyor. Bu etki belki ilk seçim anketine yansımaz ama bir kuşağın siyaset sözlüğünü yazar ve az şey değildir.  

Solun Joe Rogan’ı Piker mi? 

Piker’e göre ABD’de Demokratların sorunu medyayla ilgili değil, politikayla ilgili. Yani yeni bir Joe Rogan yaratmak sorunları çözmez. O nedenle Hasan Piker’i yeni Joe Rogan olarak piyasaya sürmek bir çözüm olmaz. Bu zarfla oyalanmak olur.

• Kaldı ki geçen yıl Mamdani’nin kampanyasını analiz ettiğim bir Aposto yazısında, günümüzün iletişiminde aslolanın neden zarf değil mazruf olduğunu ve sosyal medyanın yerlisi olmanın ne demek olduğunu anlatmaya çalışmıştım. 

Aynı nedenle yeni medya heyecanına kapılıp “Televizyon öldü, artık seçimleri Twitch yayınları belirliyor” gibi iddialı cümleler kurmak da yanlış. Aynı seçim gecesi geleneksel televizyonda prime time ortalamaları NBC’de 6,8 milyon, ABC’de 5,1 milyon, Fox News’te yaklaşık 4 milyon izleyiciydi. Piker dijitalde bu kanalları teker teker katlasa da televizyonun toplam ölçeği yanında hâlâ küçük bir oyuncu. Ayrıca Piker’in kitlesinin yarıdan azının ABD’de yaşadığını daha önce söylemiştik zaten. Bu nedenle onu seçimlerde yarattığı etkiden çok,kültürel ve politik bir fenomen olarak incelemek daha doğru. 

HasanAbi Endüstriyel Kompleksi

Hasan Piker’den bahsederken onun etkisini büyüten "telif serbestliği" meselesine de değinmeden geçmek olmaz. Geleneksel medya kuruluşları veya büyük yayıncılar kendi içeriklerini kesip kullanan kanallara agresif telif ihtarları gönderirken Piker bu haklarından bilinçli olarak feragat ediyor.

• Bu şu demek: Hayranları yayınlarını kesip YouTube, TikTok ve X’te paylaşabilir ve bunlardan reklam dahil gelir elde edebilir. HasanAbi böyle bir durumda yayına telif atmıyor. Hatta bu sistemi bizzat öne çıkarıyor ve buna “HasanAbi Endüstriyel Kompleksi” adını veriyor. Öyle ki, Piker’in videolarını kurgulayıp yükleyerek üniversite harcını ödediğini söyleyen öğrenciler bile var.

Bunun sonunda, Hasan Piker de tek kuruş editör ücreti ödemeden binlerce gönüllü kanal üzerinden algoritmaları domine etmiş oluyor. Tabii bu açık kaynaklı büyüme stratejisi ve klip ekosistemi yukarıda bahsettiğim, "yıllar önce söyleyip bugün uygunsuz bulduğu kesitlerin" yayılmasına da neden olan ekosistem aynı zamanda. Fakat attığı taş, ürküttüğü kuşa değdi mi diye sorarsanız, değmiş gibi duruyor.  

Tarihi hareket ettiren güç nedir? 

Tüm bu aktardıklarımızın sonunda soralım. Tüm bu dönüşümün sebebi Hasan Piker mi? Soruyu cevaplamak için bir klasiğe başvurmak istiyorum. Lev Tolstoy, Savaş ve Barış’ın son bölümü olan İkinci Epilog boyunca “Tarihi hareket ettiren güç nedir?” sorusuna yanıt arar. Bu arada tarihi büyük adamların yönettiği fikriyle de dalga geçer. “Gemi hangi yöne giderse gitsin, önünde hep bir dalga köpürür ve kıyıdan bakan, gemiyi o dalganın çektiğini sanabilir” benzetmesini kullanır burada.

Yeni medya ve siyasi iletişim açısından Piker’e bakış da buna benziyor biraz. Oysa Hasan Piker bu dönüşümün yani bu dalganın bir sebebi değil sonucu. Gençlerin televizyondan kopuşu, kurumlara güvensizlik ve tek kişiye medya şirketi geliri sağlayan platform ekonomisinin bir sonucu Hasan Piker. O bir semptom ama koşulları son derece başarılı biçimde kullanan bir semptom.

Piker bir semptomsa teşhis ne? 

Biz bu semptomdan teşhise gidelim en iyisi. Buradan anlıyoruz ki, güven artık süreyle inşa ediliyor. Yani tek seferlik parlak içerik yerine düzenli, az kurgulu, karşılıklı konuşan formatlar medyanın yeni akışkan hâli.

Ayrıca erişim kesinlikle ikna anlamına gelmiyor. Eşik bekçiliği partilerden, kurumsal medyadan yayıncılara ve dev platformlara geçiyor ve bu platformların arşivi asla unutmuyor. Evet görünürde bir bağımsızlık var. Ancak Hasan Piker örneğindeki gibi bir bağımsızlık da tek başına güvence olamaz. Çünkü güvenin kurumlardan tek tek kişilere kayması hepimiz için bir risk bana kalırsa. Bu, markalardan kurumlara ve kişilere kadar hepimizin meselesi.

İnsan sıcak, samimi, tanıdık ve her zaman orada olabilir evet. Ancak kurumları ayakta tutan da görünmez frenler yani editörler, hukukçular ve düzeltme hafızasıdır.

Hasan Piker bir gazeteci değil kuşkusuz. O sorumlulukla hareket etmesini beklemiyorum. Her an aktif siyasete atılacakmış izlenimi veren bir yayıncı nihayetinde. Siyasi iletişimi ve mobilizasyonu hızlandırıcı bir faktör de diyebiliriz. Bir mikrofonu ve sadık bir kalabalığı var. Mesele şu ki; kurgusuz olanın samimi sayıldığı bu yeni düzende, doğruluğun garantisini verecek kimse kalmadı. O olmadan demokrasi nasıl olacak hiç bilemiyorum ve asıl sorunumuz bu zaten.