Sosyal medyada temsilcilik dönemi

Kamuoyunda “sosyal medya yasası” olarak bilinen 7253 sayılı kanunun 1 Ekim’de yürürlüğe girmesiyle Türkiye'de günlük erişimi 1 milyondan fazla olan sosyal ağ sağlayıcılarının ülkeye gerçek veya tüzel bir temsilci ataması zorunlu hâle geldi. Kanun kapsamına giren şirketler, ilk aşamada yaklaşık üç ay boyunca temsilci atamamayı tercih etti. Temsilci atamayan sosyal medya platformlarının 19 Ocak’tan itibaren Türkiye’de vergi mükellefi olan şirket ve kişilerden reklam almasının yasaklanacağının duyurulmasının ardından ise şirketler art arda temsilci atamaya başladı. YouTube ve VK aralık ayının sonunda, TikTok ve Dailymotion ocak ayının başında Türkiye temsilcisi atayacaklarını açıkladı. LinkedIn ve Facebook ise reklam yasağına saatler kala tüzel bir temsilci atamaya karar verdi. Hâl böyle olunca, Ulaştırma ve Altyapı Bakan Yardımcısı Ömer Fatih Sayan’dan henüz aksiyon almayan Twitter, Pinterest ve Periscope gibi sosyal ağ sağlayıcılarına yönelik “Benzer ve güzel haberler bekliyoruz,” çağrısı da gecikmedi. Kamuoyunda birçok tartışmaya sebep olan yasanın destekçileri, başvuru ve cevap alma özgürlüklerini kazanacakları için gelişmelerden memnunken muhalif cephede yasanın getirdiği zorunlulukların yeni bir sansür aracı olarak kullanılacağı endişeleri giderek artıyor.

• Arka plan: Türkiye’nin yurt dışı menşeli sosyal medya şirketleriyle olan ilişkisine baktığımızda pek de parlak bir tabloyla karşılaştığımız söylenemez. YouTube’a erişimin yaklaşık iki buçuk yıl boyunca engellendiği, çeşitli mahkeme kararlarıyla Twitter’ın kısa süreli de olsa kapatıldığı zamanlar çok da uzak değil. Bu mecralarda “hukuki muhatap” bulamama sorununun dillendirilmeye başlanması da bu engellemelerin yaşandığı zamanlara dayanıyor. Sosyal medya yasasının arkasında, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “Yalanın, iftiranın, kişilik haklarına saldırının, itibar suikastlarının alıp başını gittiği sosyal medya mecralarının bir düzene sokulması şarttır. Bu millet, bu ülkeye bu tür mecralar yakışmıyor,” sözleri yatıyor. Bu sözler üzerine harekete geçen AK Parti, MHP’nin de desteğiyle sosyal ağların hukuki altyapısına ilişkin düzenlemelerle ilgili kanun teklifini meclis gündemine taşıdı. 28 Temmuz’da kabul edilen teklif, 1 Ekim’de Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın onayıyla yürürlüğe girdi.
   
• Nedir? Kanunla, bireylerin kişisel başvuru ve cevap alma özgürlüklerinin korunması ve kamu kurumlarıyla şirketler arasında muhataplık ilişkisi kurulması amaçlanıyor. Bu nedenle, sosyal ağ sağlayıcılarının Türkiye’de gerçek veya tüzel bir temsilci belirlemesi ve bu kişinin Türkiye vatandaşı olması zorunlu kılınıyor. Kanun kapsamında temsilci atayan şirketlerin temsilcilerinin kimlik ve iletişim bilgilerini, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu'na (BTK) bildirmesi gerekiyor. Böylece, herhangi bir içerikten rahatsızlık duyan kişilerin “içeriğin yayından kaldırılması ve erişimin engellenmesi” yönünde başvuru yapabilmesinin de önü açılmış oluyor. Kanun, sosyal medya sağlayıcılarına bireysel başvurulara 48 saat içinde cevap verme yükümlülüğü getiriyor. Aksi hâlde başvuruya cevap verilmediği için 5 milyon lira, içerik kaldırılmadığı için ise 10 milyon lira para cezası verilebiliyor. Üstelik bireysel başvurulara ilişkin istatistiksel ve kategorik bilgileri içeren raporların, altı aylık periyotlarla Türkçe olarak BTK’ya bildirilmesi gerekiyor. Türkiye’deki kullanıcıların verilerinin Türkiye’de barındırılması zorunluluğu da bulunuyor.
   
• Yaptırımlar: Sosyal medya yasasının beş aşamadan oluşan bir yaptırım mekanizması var. Birinci aşama, yasa yürürlüğe girdikten sonra temsilci atamayan şirketlere BTK tarafından bildirimde bulunulması. İkinci ve üçüncü aşamalarda para cezaları devreye giriyor. Bugüne kadar şirketlere ilk olarak 10 milyon lira, daha sonra ise 30 milyon liralık cezalar verildi. Fakat ilk üç aşamadaki yaptırımların birçok şirket için caydırıcı olmadığını söylemek mümkün; zira yasa kapsamına giren şirketlerin hiçbiri para cezasından kaçmak amacıyla temsilci atamadı. 19 Ocak’ta başlayan dördüncü aşama yaptırımların Türkiye'de vergi mükellefi olan şirket ve kişilerden reklam alınmasını engellemesi ise altı şirketin duruşunu değiştirmesine neden oldu. Geriye kalan Twitter, Periscope ve Pinterest’in de çok uzun süre beklemeyeceği düşünülüyor. Çünkü reklam yasağı, BTK’ya sosyal ağ sağlayıcısının internet trafiği bant genişliğini %50 oranında daraltmak için sulh ceza hâkimliğine başvurma hakkı veriyor. Yaptırımların son aşamasında ise internet bant genişliğinin %90’a kadar daraltılması ve “fiilen” erişimin engellenmesi yer alıyor.
   
• Hukuki boşluklar: Yasada temsilciliklerin statüsü, temsilciler ile devlet arasındaki ilişkilerin nasıl olacağı ve şirketlerin temsilciliklerini kapatması durumunda ne yapılacağı gibi konularda yasal boşluklar bulunuyor. Dolayısıyla temsilciliklerin hak ve yükümlülüklerinin bir yönetmelikle düzenlemesi gerekiyor. Twitter hesabında açıklamalarda bulunan insan hakları hukukçusu Kerem Altıparmak, “Yasa, temsilci atadıktan sonra diğer yükümlülüklerin yerine getirilmemesi halinde sadece para cezası kesiyor. Dolayısıyla sosyal medya ağları temsilci atadıktan sonra diğer yükümlülükleri yerine getirmeyebilir,” diyor. Ayrıca sosyal medya ağlarının, ifade özgürlüğüne aykırı olduğunu düşünerek içerik kaldırma kararını uygulamaması durumunda şirketlere dava açılsa dahi şirket borçlarının temsilciye yıkılamayacağını iddia ediyor. Para cezasının temin edilmemesi durumunda nasıl bir yol izleneceği ise muğlaklığını koruyor.
   
• Emsaller: Sosyal medya platformlarını düzenlemeye çalışan tek ülke, elbette Türkiye değil. Bu tür düzenlemelerin örnekleri Almanya, İngiltere, Avusturalya, Fransa ve Rusya gibi birçok ülkede bulunuyor. Türkiye’deki kanunun hazırlanma sürecinde, Almanya’da 1 Ekim 2017’de yürürlüğe giren “Sosyal Medya Platformlarında Hukuki Uygulamanın İyileştirilmesi Yasası”nın referans alındığı düşünülüyor. Almanya’da son yıllarda artan aşırı sağcı propaganda ve nefret söylemleriyle mücadele etmek amacıyla hazırlanan bu yasada Türkiye’dekine benzer şekilde temsilci atama, kullanıcı şikâyetlerinin değerlendirilmesi, içeriklerin silinmesi ve raporlama yükümlülüğü bulunuyor. Yasanın yürürlükte olduğu son üç yılda platformların yoğun iş yükü ve yetersiz kaynakları nedeniyle şikâyetlerin değerlendirilmesi ve içeriklerinin kaldırılması gibi konularda sınıfta kalması ise Türkiye’de de pratikte benzer bir durumla karşılaşılacağına dair görüşleri kuvvetlendiriyor.
   
• Sansür endişesi: Sosyal medya yasası, her ne kadar bireylerin ve devletin “hukuki muhatap” sorununu çözme konusunda olumlu vaatlerde bulunsa da bir yandan da düşünce özgürlüğüne zarar vereceği endişesiyle tartışmalara neden oluyor. Muhalefet partileri CHP, HDP ve İYİ Parti’den destek alamayan yasanın “muhalifleri susturmak” için bir sansür mekanizması olarak kullanılabileceği düşünülüyor. Sosyal medya hesaplarında muhalif söylemlerde bulunan kişilerin hedef alınması ve anonim kalmayı tercih eden kullanıcıların şikâyet edilmesi durumunda kişisel verilerinin kamu otoriteleriyle paylaşılması ihtimali de bireylerin fişlenebileceğine dair endişeleri artırıyor. Dijital hak savunucuları, şirketlerin para cezasından kaçınma amacıyla şikâyet edilen içerikleri yeterince incelemeden doğrudan kaldırması ihtimaline dikkat çekiyor. Eleştirilerin farkında olan hükümet, sık sık asıl amacın vatandaşların başvuru ve cevap alma özgürlüklerini korumak olduğunu yineliyor; ancak teorinin pratikte nasıl uygulanacağını ve ne tür kısıtlamalara yol açacağını zaman gösterecek gibi duruyor.