Uzak hedefler, eski alışkanlıklar: Türkiye neden kömürden vazgeçemiyor?

“Yenilenebilir enerjide rekor üstüne rekor kırıyoruz” deniyor ama Türkiye’de elektriğin yaklaşık üçte biri hâlâ kömürden üretiliyor. Üstelik bunun büyük bölümü ithal kömürden geliyor. 2053 için net sıfır emisyon hedefi koyarken kömür santrallerine teşvik ve alım garantisi vermeyi neden sürdürüyoruz?
Uzak hedefler, eski alışkanlıklar: Türkiye neden kömürden vazgeçemiyor?

İklim krizi hepimizin dilinde. Küresel ısınmanın sıkıntılarını yaşıyor, onu yavaşlatmak için küresel bir mücadele verdiğimizi söylüyoruz ama karbon yoğunluğu en yüksek fosil yakıt olan kömür, 2025 yılında dünya birincil enerji tüketiminde %27,7’lik payla petrolden sonra ikinci sırada yer almış. Dünya elektrik üretiminde ise %32,6’lık payla ilk sıraya yerleşmiş.

  • Daha açık söylemek gerekirse: Dünyada elektrik tüketimi koşar adım artarken elektrik üretiminde en büyük pay hâlâ kömürün. Peki Türkiye ne durumda?

“Ülkemizde 2025 yılında, yerli kömüre dayalı (linyit+asfaltit+taş kömürü) santrallerden 44.264,11 GWsa, ithal kömüre dayalı santrallerden ise 76.591,66 GWsa olmak üzere kömüre dayalı santrallerden toplam 120.855,77 GWsa elektrik üretilmiştir. 2025 yılında kömüre dayalı santrallerden üretilen elektriğin toplam elektrik üretimi içindeki payı %34,1 olurken, yerli kömürün (linyit+ taş kömürü+asfaltit) payı ise %12,5 olmuştur.”

Yukarıdaki açıklama ve grafik, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının sitesinden alındı; yani resmî rakamlar. Diğer fosil enerji kaynaklarını da kattığımızda elektriğimizin yarıdan fazlası fosil yakıtlardan elde ediliyor. Diyoruz ki fosil yakıtlar iklim krizine yol açıyor, temiz enerji kaynaklarına yönelmemiz gerekli. Ama üretime baktığımızda fosil yakıtlara bağımlılığımızın sürdüğünü görüyoruz.

2020 sonrasına baktığımızda, fosil yakıtların elektrik üretimindeki payı 2021’de yaklaşık %65 iken 2024’te %55’e düşmüş. Bir çaba, bir ilerleme var ama net sıfır emisyon hedefine ulaşmak için bunun çok ötesine geçmek gerekiyor. Sadece kömürden elektrik üretimine baktığımızda ise durum daha vahim. Üretim, 2024’te 122 TWh ile rekor kırmış; 2025’te yaklaşık 121 TWh’ye gerilemiş. Küçük bir düşüş var ama henüz kalıcı ve belirgin bir azalma göremiyoruz.

Ne yaman çelişki, değil mi? Konuşmalara, açıklamalara bakıyoruz: “Elektrik üretiminde temiz enerji kaynaklarına yöneliyoruz, yenilenebilir enerjide rekor üstüne rekor kırıyoruz, kapasite artışımız müthiş…” Peki, yılın sonunda rakamlara baktığımızda ne görüyoruz? Kömür hâlâ elektrik üretiminde birinci sıradaki kaynağımız.

Peki nedir bu kömürün çekiciliği? Yok… Gerçekten yok bir çekiciliği… Kapkara, tozlu, kirli bir maden… Madenciliğinin yapıldığı bölgelerde doğa katliamına yol açan, güvensiz çalışma koşullarında işçinin canını alan, sağlığını bozan; yakıldığında ortaya çıkan kirleticilerle bitkimizi, suyumuzu, soluduğumuz havayı zehirleyen, çekilmez bir maden yani.

O kadar eziyet çekip çıkardığımız, uğruna doğayı perişan ettiğimiz ve zengin kaynaklarımız var dediğimiz linyitin çoğu düşük kalorili. Kükürt oranı da yüksek olduğunda iyice çekilmez, iyice "aksi ve nalet" oluyor.

Yine Bakanlığın rakamlarına göre ülkemizin toplam kömür kaynağı 22 milyar ton civarında. Bunun %93,3’ünü linyit ve asfaltit oluşturuyor. Linyit kaynaklarımızın yaklaşık %79’unun ısıl değeri ise 2.500 kcal/kg’nin altında. Biz ne yapıyoruz? Kömür ithal ediyor, ithal kömürle elektrik üretiyoruz.

  • Elektrik üretimimizin yaklaşık %34’ünün kömürden sağlandığını söylemiştik. Bakanlığın aynı verilerine göre toplam elektrik üretimimizin %12,5’i yerli kömürden, yaklaşık %21,6’sı ise ithal kömürden karşılanıyor.

Dünya genelinde de kömür, elektrik üretiminin yaklaşık üçte birini karşılayarak tekil kaynaklar arasında ilk sırada yer alıyor. Öte yandan kömürün elektrik üretimindeki ağırlığı gelişmiş ekonomilerde gerilerken Çin, Hindistan ve Güneydoğu Asya’da yüksek kalmayı sürdürüyor.

Önce genel rakamlara bakalım: Dünya kömür tüketimi, 2000’lerin başındaki yaklaşık 5 milyar tondan 2025’te 8,84 milyar tona yükselmiş. Neredeyse iki katına çıkan bu tüketimin yaklaşık %71’ini iki ülke, evet sadece iki ülke gerçekleştiriyor. Dünya nüfusunun yaklaşık %35’ini oluşturan, dünyanın en kalabalık iki ülkesi Çin ve Hindistan, 2025’te toplam 6,3 milyar tona yakın kömür tüketmiş. Çin’in tek başına tüketimi yaklaşık 5 milyar ton; yani dünya tüketiminin %56’sı.

  • ABD ve Avrupa Birliği’nde uzun vadede kömür tüketimi gerilerken Çin ve Hindistan’ın kömüre bağımlılığı sürüyor. Zira bu iki ülke dünyanın en büyük kömür üreticileri, tüketicileri ve ithalatçıları. O kadar çok kullanıyorlar ki kendi üretimlerinin yanı sıra dışarıdan da alıyorlar. İthalat miktarı, Çin’in tüketiminin yaklaşık %10’una, Hindistan’ınkinin ise %18’ine karşılık geliyor.

Bu ülkelerde kömür hâlâ en büyük enerji kaynağı. İhtiyacın büyük bölümünün yerli üretimle karşılanması, kömürü tedarik güvenliği açısından cazip kılıyor.

Ülkemize dönüp baktığımızda ise tükettiğimiz kömürün önemli bir bölümünü ithal ettiğimizi görüyoruz. İthal kömürü ısınma, elektrik ve demir-çelik üretiminde kullanıyoruz. Daha kalitesiz yerli kömürümüzün büyük bölümünü oluşturan linyit ise ağırlıklı olarak elektrik üretiminde kullanılıyor.

Burada ilginç bir durum çıkıyor karşımıza. Bakanlığın önceki bölümde aktardığımız 2025 verilerine göre, ithal kömürden yaklaşık 76,6 TWh, yerli kömürden ise 44,3 TWh elektrik üretmişiz. Yani ithal kömürle ürettiğimiz elektrik, yerli kömürle ürettiğimizin yaklaşık 1,7 katı. Kalori farkı ve kapasite kullanım oranı sebebiyle ithal kömürle çalışan termik santraller daha çok elektrik üretiyor.

  • Kömürü en fazla tüketen ülkeler için, kendi kömürlerini maliyet avantajı ve yurt dışı bağımlılığını azaltmak için kullanıyorlar diyebiliriz, bunun bir cazibesi olabilir. Peki ya Türkiye için? 

Görüldüğü üzere ithal kömüre bu kadar yaslanırken bizim için böyle avantajlı bir tarafı da yok. Kömür üretiminin yoğun gerçekleştiği bazı bölgeler dışında istihdam açısından da bir önemini göremiyoruz. Yerli Kömür Kaynaklı Elektrik Üreticileri Derneği'nin 2025’teki açıklamasına göre, yerli kömür santralleri ve kömür işletmelerinde doğrudan yaklaşık 50 bin kişi çalışıyor. Bu sayı, Türkiye’nin 2025’teki toplam istihdamının yaklaşık %0,15’ine karşılık geliyor.

O hâlde neden hâlâ bu kadar yükleniyoruz kömüre? Hem de 2053 için net sıfır emisyon hedefimiz varken. Üstelik yalnızca kömürlü elektrik santralleri, 2023’te yaklaşık 111 milyon ton karbondioksit salımına neden olmuş. Bu, Türkiye’nin toplam sera gazı emisyonlarının yaklaşık beşte biri demek.

COP31 öncesi 'Millî Enerji 2040' planı

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, 5 Kasım’da “Millî Enerji 2040” planının tanıtımını yaptı. Planın hiçbir yerinde kömürden çıkışa yönelik bir bilgi yok. Çıkışa yönelik bir bilgi yok ama galiba COP31 öncesi eleştiri almamak için var olacaklara yönelik bir bilgi de yok. Değerlendirme yapabileceğimiz bir önceki doküman olan Ulusal Enerji Planı’nda ise kömür santrallerinin 2035’e kadar sistemde kalması ön görülüyor.

Oysa uzman görüşlerine göre 2053 hedefinin tutması için 2030 yılı itibarıyla kömürden çıkılmış olması gerekiyor. Bakanlığımız bu uzmanlarla aynı görüşte olmasa gerek ki yerli kömür santrallerinin, alım garantileri de dahil olmak üzere çeşitli destek mekanizmalarıyla birlikte enerji üretiminde yer alması gerekliliğini savunuyor ve bunu yerli kaynak olması sebebi ile enerji arz güvenliği ile madencilikteki istihdama bağlıyor.

2021 yılında çeşitli sivil toplum kuruluşları için APLUS Enerji tarafından hazırlanan bir rapor vardı: "Karbon Nötr Türkiye Yolunda İlk Adım: Kömürden Çıkış 2030". Rapor, belirli politikaların uygulanması hâlinde Türkiye’nin 2030’a kadar elektrik üretiminde kömürden çıkmasının teknik ve ekonomik açıdan mümkün olduğunu ortaya koyuyordu.

  • Önerinin iki temel ayağı var: “Kirleten öder” ilkesi doğrultusunda karbon emisyonlarının fiyatlandırılması ve kömür santrallerine verilen desteklerin kaldırılması. "Bu iki uygulama, maliyet avantajını ortadan kaldıracağı için konuyu piyasa ekonomisi kuralları içinde kendiliğinden çözecektir" diyor rapor.

Ancak bakanımızın da açıkladığı gibi biz tam tersini yapıyoruz. O zaman anlıyoruz ki karbon salımı hedefleri konusunda samimi değiliz, zamana oynuyoruz. 20-30 yıllık hedefler koymak çok kolaydır. Hani bir fıkra vardır "Ya eşek ölür ya biz ölürüz." Evet biz ölürüz, laf olsun diye hedefleri koyan idareciler de ölür ama Türkiye kalacak. Ülkemiz kalacak ve kömür kullanımının yarattığı sorunlarla boğuşmaya devam edecek.

Resmî öngörüler ve planlar, kömürden çıkışa 2035 yılı itibarıyla başlanacağını ve 2050 yılı itibarıyla payının sıfırlanacağını belirtiyor. Ömrümüz yeterse görürüz ama uzman görüşleri bunun yaşanmayacağını söylüyor. Bu hedefe yönelik samimiyet konusunda tek bir göstergemiz olabilir, onu takip etmeliyiz. Yenilenebilir enerji kaynaklarının yani rüzgar ve güneş enerjisinin depolanmasına yönelik yatırımlar. 

2053 hedefleri için 500 milyar dolar bütçe planlanmış, bunun 200 milyar doları yenilenebilir için planlanmış. Ülkemiz yenilenebilir enerji kaynakları açısından yeterli kapasiteye, biraz geç de olsa ulaşabilir. Yılda 8GW civarı büyüme sağlamamız gereken bu alanda 7GW civarı büyümeyi yakalamış durumdayız ama depolama konusunda çok büyük yatırımlar gerekiyor ve bu yatırımlar yapılmadığı sürece fosil yakıta gereksinim son bulmayacak. 

  • 2050 yılı için öngörülen gerekli depolama kapasitesi 140GW ancak günümüzde gerçekleşen kısım 50MW. Çok yolumuz var değil mi, paramız var mı peki?

“Bu iş çok zor, Yonca” diyor Bülent Ortaçgil… Çok zor gerçekten.

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

Birol Oğuz

Birol Oğuz

1966 Ankara doğumlu. İlk, orta ve lise eğitimimi Ankara'da, üniversite eğitimi İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesinde tamamladı. 1991 yılında Tekofaks A.Ş. de başladığı iş hayatını daha sonra Aselsan A.Ş. de sürdürdü. 1993-97 yılları arasında Özbekistan, 2014-17 yılları arasında Azerbaycan'da yerleşik olarak görev yaptı. 2017 yılında, Aselsan Bakü Şirketi Genel Müdürlüğü görevinden emekliye ayrılarak Antalya'ya yerleşti.

Spektrum

Spektrum

Her perşembe yerel ve ulusal politikadan en kritik meseleleri ele alarak derinlemesine inceliyor, bağımsız bir tutumla alanında uzman akademisyenlere mikrofon uzatıyoruz.

İLGİLİ OKUMALAR