Üç olayın anlamı: Silah bırakma, Suriyeli Kürtlerle Şam anlaşmazlığı, Dürzi-Bedevi çatışması

Suriye ve Türkiye’de, 11-17 Temmuz 2025 tarihleri arasında biri beklenen, ikisi sürpriz olan üç ciddi gelişme yaşandı; sırayla bakalım...

PKK’nın silah bırakması

PKK örgütünün silahlı kanadı, 11 Temmuz’da Irak Kürdistan bölgesindeki Süleymaniye’nin dağlık yöresinde törenle silah bıraktı. Dikkati çeken nokta, DEM dışında Türkiye'den hiçbir partinin orada bulunmamasıydı. Buna karşılık iki Kürt partisi, KDP ve YNK’nin belirlenmiş yetkilileri ve Türkiye’den resmî görevliler ile Türkiye’den götürülen yaklaşık 150 gönüllü olaya tanıklık ettiler.

PKK militanları (Barış ve Demokratik Toplum Grubu), önceden belirlenip kurgulanmış biçimde olay yerine silahlarını getirip yaktılar; kendi gerekçelerini kamuoyuna açıkladılar ve disiplin içinde geri döndüler. DEM yetkilisi Tayyip Temel, silahlı grubun kaldığı Casene/Cesene (kimilerine göre Kasene/Kesene) mağarası ile tören meydanındaki görevliler ve yetkililer arasında koordinasyonu sağlayan kişiydi. 

Sözü gelmişten bu Casene mağarası hakkında bilgi verelim. Bir zamanlar Irak’taki Kürt örgütü YNK lideri ve eski Cumhurbaşkanı Celal Talabani’nin de Bağdat yönetimine karşı silahlı direnişi sırasında karargah niyetine kullandığı “Casene” yöre Kürtleri arasında tarihî bir simge sayılıyor. 1922’de Osmanlılar bölgeden çekilirken İngiliz kuvvetleri, Irak’ı ve Kürt bölgesini denetim altına almışlardı. Kemalist yönetimin o sırada İngilizlerle önemli sorunları vardı. Bu yüzden de Çerkes kökenli Özdemir Paşa, Kemalistler adına buradaki Kürtleri örgütleyip İngilizlere karşı direnmeleri için çaba harcadı. Paşa, bu mağarayı Kürtlerle birlikte ortak harekat odası olarak kullanıyordu. 

Ünlü Kürt lideri Şeyh Mahmud Berzenci de burayı taraftarlarıyla birlikte kaldığı bir üs hâline getirdi. İngiliz savaş uçaklarının saldırısına karşı korunaklı sayılan (rivayete göre mağaranın uzunluğu 45 kilometreymiş) bu üs, aynı zamanda direnişin lojistik ve stratejik merkezine dönüştü. Aynı süreçte Ankara hükümetinin, İngilizlere karşı kullanılmak üzere Şeyh Mahmud Berzenci’ye mühimmat desteği sunduğu da arşivlerde kayıtlıdır. Direniş zamanında Kürt siyasi düşüncesinin şekillendiği önemli yayın organlarından biri olan Bengi Heq (Hakkın Sesi) gazetesi de aynı yerde basılıyordu. 

1923 Lozan Anlaşması öncesinde, Ankara hükümeti ile Berzenci arasında yürütülen görüşmeler neticesinde Kemalistler tarafından “Kürtlere federatif bir statü tanınmasını içeren 10 maddelik bir mutabakat” taslağı hazırlanmıştı. Kısacası Kasene Mağarası, modern Kürt siyasi tarihinde kilit bir rol üstlenmişti. 

• Anılan mağara hakkındaki tarihî bilgilerin ayrıntılarını Gülbahar Altaş ile Namık K. Dinç’in makalelerinde bulmak mümkün.

Barış ve Demokratik Toplum Grubu’nun sözcüsü Besê Hozat, silah bırakma/yakma törenine ilişkin Numedya24’ün sorularını yanıtlamış, özetle şöyle diyor:

“Her şeyden önce tören siyasi bir eylemdi. Aldığımız kararda çok netiz. Bundan sonraki aşama devletin atacağı adımlara bağlıdır. Karşı tarafın atacağı adımlar süreci belirleyebilir. Biz dağdan buraya gelişimizle yetinmek istemiyoruz. Bizler de bu kadar tecrübeden sonra Amed’de, Ankara’da, İstanbul’da demokratik siyasetin yürütücüleri, öncüleri olmak isteriz!” (11 Temmuz 2025)

Devlet beklenen adımı atarsa PKK, peyderpey silahını bırakacak; böylece bir adım ondan, diğeri bundan denilerek silah bırakma işi, herhangi bir aksilik olmazsa Ekim veya Kasım aylarında tamamlanacak.

Somutlaştırırsak: Meclisteki partilerden oluşan 30-45 kadar milletvekilinin komisyon kurup süreci tartışarak bir karar alması bekleniyor. Mesela infaz kanununda tadilat yapılması öneriliyor. Buna göre, muhtemelen sayısı 10 binin üzerinde olan siyasi tutsakların kademeli olarak salıverilmesi, Cumhurbaşkanı'nın imzalayacağı kararnameler sonucu yaklaşık 300 hasta tutsağın tahliye edilmesi bekleniyor. Barış ve Demokratik Toplum Grubu’nun açıklamasındaki diğer talepler şöyle sıralanabilir:

• Kürt halkının kimliğinin; demokratik, siyasi, hukuki ve sosyal haklarının tanınması. Buna uygun yasaların çıkarılması.
• Kürtlerin meşru ve siyasal haklarının Türkiye ve uluslararası alanda tanınıp desteklenmesi. 
• Ülkede barışın gerçekleşmesi için demokrasi ve hukukun egemen kılınması ki, aksi takdirde Kürt meselesi çözülmüş sayılamaz.

Aslında süreç hâlâ netlik kazanmış değil. Kürt toplumu temkinli iyimserliğini korumakla birlikte barışın toplumsal tabanı, henüz istenildiği gibi oluşabilmiş değil. Bu arada sürece karşı duran partiler (İYİ Parti, Zafer Partisi) ile CHP’nin belli kesimleri de bu sürecin başarılı olamayacağı yönünde propaganda yapıyorlar. Son günlerde MHP’nin bazı taşra yönetimlerinde başlayan protestolu (sürece tepki olarak) istifalar da muhalif medyada ilgi görüyor. 

İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun 17 Temmuz gecesi kamuoyuyla paylaştığı açıklamada CHP’nin her durumda barış sürecine aktif katılımı ve MHP ile DEM’in AKP ile değil, CHP ile birlikte hareket etmesi isteniyor. Bu yeni tutumun CHP içinde tartışmalara yol açacağı tahmin ediliyor.

Suriye Kürtleri: İhtilaf, çatışma ve huzursuzluk

ABD’nin Türkiye Büyükelçisi ve Trump’ın Suriye Özel Temsilcisi Thomas Barrack’ın Suriye hükümeti ve Kürtleri hakkındaki açıklamaları bölgede büyük şaşkınlık yarattı. Amerikan askerleri de Kuzeydoğu Suriye’den çekilmeye başladılar.

Büyükelçi Barrack, Suriyeli Kürtlerin silahlı milisleri dahil hiçbir şart koşmadan Ahmed Şara komutasındaki yeni Suriye ordusuna katılmasını istedi. Ayrıca özerk Kürt yönetiminin Şam ile siyasi-toplumsal-ekonomik entegrasyonu da gündeme getirildi.

Bu tutum değişikliği Şara yönetiminin elini güçlendirdiği gibi onun baş müttefiki sayılan Türkiye’yi de harekete geçirdi. O kadar ki Türk yöneticiler, PKK ile özdeşleştirdikleri PYD ve SDG’nin tümüyle silahsızlandırılmasında ısrar etmekteler.

9 Temmuz’da SDG komutanı Mazlum Abdi ile Şara arasında anlaşmazlık çıktı. Amerikan yönetiminden cesaret alan Şam yönetimi “tek millet, tek vatan, tek bayrak” şiarıyla dayatmacı bir tavır takınmanın ötesinde Rakka ve Deyrizor’daki Arap aşiretlerini Kürt yönetimine karşı seferber etti. Yeni Suriye ordusuyla SDG milisleri arasında çatışma çıktı. Şam hükümeti, bölgeye askerî birlikler gönderdi. SDG ise Arap aşiretlerinin yoğun yaşadığı Rakka’da askerî birimleriyle gövde gösterisi yaptı. Anlaşmazlık devam ediyor ve Kürtler itirazlarını sürdürüyor.

Mesela Kuzey ve Doğu Suriye (Rojava) Özerk Yönetimi’nin Dış İlişkiler Komitesi Eşbaşkanı İlham Ahmed, başlangıçta Şam tarafını “öfke kusmak ve nefret söylemini geliştirmek, üstüne düşeni yapmamakla” suçlayarak bunun “Suriye’deki krizin çözümüne ve halklara fayda getirmeyeceğini” söylüyor. Ters gelişmeyi “hileli bir oyun” olarak değerlendiriyor. 

• Diyarbakır Barosu üyesi bir grup avukat ve hukukçu da Suriye Özel Temsilcisi Thomas Barrack’ı, Rojava Kürdistanı halkının taleplerine karşı takındığı tutum nedeniyle kınayan ve Kürtlerin meşru taleplerini tanımaya çağıran bir mektup gönderdi. (17 Temmuz 2025)

Ancak Amerikan yönetiminden bazıları Kürtlerin özerkliğinden yana tutum alıyorlar. Ayrıca ABD ile Fransa temsilcileri, Şam hükümeti ile Rojava yönetimi arasında orta yolu bulmaya gayret ediyorlar. İlham Ahmed, 17 Temmuz’da BBC’ye verdiği demeçte şunları söylüyor: 

“Suriyeli Kürtler ile Şam arasındaki müzakereler henüz çökmemiştir. Diyalog devam ediyor. Bölgemizdeki askerî ve sivil kurumların entegrasyonu meselesi, müzakerenin en zorlu başlıklardan biridir. 

Suriye’deki durum gerçekten farklıdır. Toplumun yapısı içinde kendine has bir karakterimiz var. Suriye hâlâ kalıcı bir anayasaya sahip değil. Güvenlik durumu kaotik olmaya devam ediyor. Suriye hâlâ güvenlik sorunları yaşıyor.

IŞİD’e karşı mücadele ve direnişimizin özgün bir niteliği var. Bu gruplar hâlâ varlıklarını sürdürüyor ve tehdit devam ediyor. Bu nedenle Suriye’de bir silahsızlanma sürecinden ziyade bir entegrasyon sürecinden bahsediyoruz.

Dolayısıyla bu tür müzakere süreçlerinde anlaşmazlıklar yaşanması normaldir ve bölgede durum sakindir. Bu nedenle de SDG, Suriye ordusunun güçlü bir parçası olabilir ve Suriye topraklarının tamamında güvenlik ve istikrarı sağlayıcı bir güç olarak rol oynayabilir.

Hâlihazırda Türkiye ile doğrudan iletişim hâlindeyiz. Türkiye ile daha fazla diyalog ve koordinasyona ihtiyacımız var. Özel Temsilci Thomas Barrack’ın SDG’ye yönelik son eleştirileri hususunda da kendisiyle daha fazla diyalog kurmamız gerekiyor.”

Ahmed’in ABD’nin tutumu hakkındaki değerlendirmeleri ise şöyle: 

“T. Barrack, durum ve ortama göre farklılık gösteren birkaç açıklama yaptı. Her halükarda, ABD yönetiminin Suriye meselesinde ilk kez bu kadar iddialı bir şekilde sorumluluk üstlendiğini söyleyebilirim.

ABD’nin çabaları takdir ediliyor. Fransa’nın çabaları da öyle! Bu görüşmeler onlar açısından daha uzun sürebilir ancak dürüst olmak gerekirse biz Suriyelilerin acelesi var. Suriyelilerin savaştan, kaostan ve yerinden edilmelerden yorulduğunu görüyoruz.”

ABD Dışişleri Bakanlığı ise 18 Temmuz 2025 tarihli açıklamasında, “Federalizm veya özerklik gibi yapılar konusunda nihai kararın Suriye halkına ait olduğunu” vurgulamakta.

Dürzi-Bedevi çatışması ve Şam hükümetinin müdahalesi

Bu sırada 13 Temmuz'da Dürzi gruplar ve bölgedeki Arap Bedevi aşiretler arasındaki çatışma başladı. Bedevilerin vilayetin batı ve kuzeyindeki Dürzi yerleşimlerini hedef almasıyla çatışmalar Süveyda şehrinin diğer kısımlarına sıçradı. 

14 Temmuz'da çatışmaların büyümesiyle Şam hükümeti bölgeye zırhlı birliklerini gönderdi.

15 Temmuz'da Şam yönetimi güçlerinin kente girmesiyle İsrail, zırhlı araçlara karşı hava saldırıları yaptı.

16 Temmuz'da İsrail, Şam’daki Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı ve Cumhurbaşkanlığı Sarayı'nı vurdu. 

17 Temmuz'da İsrail, Suveyda’da çatışmaların yaşandığı bölgelere yeni saldırılar düzenledi. 

Aynı gün ABD, tüm taraflar arasında bir anlaşma sağlandığını kaydetti. Bu açıklamalar sonrası Şam yönetimine bağlı güçler Süveyda’dan çekildi. Buna rağmen Halep çevresindeki bazı Dürzi çocukları selefiler tarafından katledildi. 

Dikkat çeken bir nokta da şuydu: Şam birliklerini oluşturan HTŞ cihatçıları, silahlandırıp destekledikleri Sünni Bedevileri'nden yana önce Dürzilerin üzerine saldılar. Ardından asayişi sağlama bahanesiyle istila ettikleri şehir ve kasabalarda bazı Dürzilerin sakal ve bıyıklarını kestiler. Oysa bıyık bırakmak Dürzi inancının önemli bir parçasıdır; tıraş etmekse hakaret anlamına gelir.

Bu tutum cihatçı Selefilerin Aleviliğin bir kolu sayılan Yedi İmamcılık mensubu Dürzilere karşı nasıl mezhepçi bir tutum aldıklarının tipik göstergesidir. Hoşgörü lafı ederken kendinden olmayanlara nasıl mezalim uyguladıklarının kanıtıdır.

Çatışmalar üzerine Süveyda’daki Dürzi din önderlerinin (Ukkal diye tanımlanan şeyhlerin) bir kısmı Batılı ülkelerden, çok azı da İsrail’den yardım talebinde bulunurken bilhassa Lübnan’daki Dürzi önderleri, mesela Velid Canbulat, yabancı müdahalesine karşı çıkıp Dürzilerin bir şekilde Şam yönetimiyle uzlaşmasını istedi.

Farklı Dürzi toplulukları

Dürzi liderler, Mayıs 2025’te Şam hükümetinin birlikleri ve benzeri selefi grupların saldırılarına karşı direnişe geçtiler. Neticede bir uzlaşma sağlandı; Dürzi grupların da yer alacağı bir üniformalı güvenlik biriminin kurulması kararlaştırıldı. 

Ancak Dürzi gruplar, İslamcı Şam yönetimine karşı tutum konusunda hemfikir değiller. Yaklaşık 750 bin nüfuslu Dürzi çoğunluğun yaşadığı bölgelerdeki topluluklar farklı şeyhlerin (din önderlerinin) etkisi altında. 

Kimileri Suriye’deki merkezî yapıyla anlaşmak ve eski düzeni korumaktan yana ve bu konuda Şam’daki yeni yönetime güveniyorlar. Bir kısmı ise iç savaş boyunca silahlanarak kendilerini korumayı öğrendiklerini; yeni İslamcı yönetime güvenemeyeceklerini söylüyor ve kendi özerk yönetimlerini oluşturmak istiyorlar. Bu kesimin en ünlü din önderi ise Şeyh Hikmet Hicri adıyla ün salan bir Dürzi’dir.

Şeyh Hikmet Hicri kimdir?

1965 Venezuela doğumlu olan Şeyh Hikmet Hicri (Arapça El Hicri), okul yaşına gelince anayurdu Suriye’ye dönerek temel eğitimini aldı. Dürzi inancına ait medresede yetişti. 1990 yılında Şam Üniversitesi'ne bağlı Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu. 2012 yılında Dürzi din önderi (Şeyh Ukkal) konumundaki büyük kardeşi şüpheli bir kazada hayatını kaybedince onun makamına oturdu. Ahali, bu kazanın Bişar Esad dönemindeki emniyet mensupları tarafından tertiplendiğini ileri sürmüşlerdi.

Şeyh Hikmet iç savaşın ilk dönemlerinde cihatçılara karşı Bişar Esad yönetiminin yanında yer aldı. Bir ara cihatçılara karşı İran destekli Şii milisler (Haşdi Şabi gibi) ile birlikte Süveyda şehrinin savunmasını destekledi. Ancak diğer Dürzi Şeyhler ve dinî makamları, bu milislerle ortak hareket edilmesine karşı çıktılar. Şii İran’ın Dürzi bölgesine yayılmasını engellediler.

Büyük kardeşine yönelik faili meçhul (aslında istihbarat elemanlarınca gerçekleştirilen) kaza yüzünden Şeyh Hikmet, rejimle arasına mesafe koydu. Süveyda’daki istihbarat şube başkanı General Elali, o zamana kadar rejime sempati besleyen Dürzi halk ile yönetim arasında zaten incelmiş olan bağı tümüyle kopardı. 

Halk arasındaki hoşnutsuzluk ve huzursuzluk çok geçmeden protesto hareketleri ve galeyana dönüşünce istihbaratçı general, bu hareketi silah zoruyla bastırmaya girişti. Birkaç yıl öncesinde rejimin bölgeyi ve Dürzileri baskı altına almasına karşı yaşanan kitlesel kalkışmaya bağlı olarak Şeyh Hikmet, Bişar Esad’ı değil kendi halkının isyanını haklı bulup destekledi, kimi zaman da dinî ve siyasi rehberliğini üstlendi. 

Kitlesel tutuklamalar yaşanmaya başlayınca Şeyh Hikmet, 2021 yılından itibaren sokak hareketleriyle toplu isyanı desteklemekle kalmadı; dinî açıdan bu durumu meşrulaştıran bir fetva da yayımladı. Ayağa kalkan kitlelere yönelik ateşli bir konuşma yaptı ve istihbaratçıların kötü muamelelerini alabildiğine teşhir etti.

Artık rejimle köprüler atılmıştı; kitleler onun talimatları doğrultusunda Bişar Esad’ı hedef alan ve düşmesini isteyen sloganlar atıyorlardı. 

Esad rejiminin düşmesinden sonra da Şeyh Hikmet, sert tutumunu sürdürdü. Şam’ın yeni efendileri olan cihatçılara açıkça meydan okudu. Halkı silahlanmaya çağırdı. Yeni hükümetin Dürzi toplumuna ve Suriye halkına karşıt tutumunu eleştirdi.

Öne sürdüğü talepler (demokrasi, eşitlik, laiklik, adalet, katılımcılık gibi) yerine getirilmedikçe Süveyda bölgesinin özerk bir şekilde yönetileceğini, müdahale edeceklere karşı ölümüne savunulacağını ilan etti. 

Şeyh Hikmet, Ahmed Şara rejimine silahlarını teslim etmeyeceğini açıklayınca, HTŞ cihatçıları şehri işgal etme girişiminde bulundular. Dürzi halk önderi Şeyh Hikmet, İslamcıların “millî diyalog” çağrısına cevap vermedi. Tersine, İslamcı bir hükümet kurulmaması için uyarıda bulundu. 

Bu arada Kürt özerk yönetimi ve Arap Alevilerle anlaşıp ittifak yoluna giden Hikmet Hicri taraftarları, 750 bin kişinin yaşadığı Dürzi yoğun Süveyda vilayeti ve çevresinde âdemi merkeziyetçi bir sistemin zeminini hazırlamaktaydılar. Şeyh Hikmet, cihatçıların “kafir” olduklarını duyurduğunda buna öfkelenen intikamcı selefi birlikleri Şam çevresinde bulunan Dürzi yoğun üç beldeye saldırı düzenlediler. İki taraftan da onlarca insan öldü.

Cihatçıların saldırı bahanesi “İslam peygamberi Hz. Muhammed’e, bazı Dürziler tarafından hakaret” edilmesiydi. Sonradan ortaya çıkan belgeler, bunun düzmece olduğunu gösterdi.

Dürzi Şeyhleri ortak bir bildiri yayımlayarak “bu fitne ateşinin herkesi yakabileceğini” açıkladılar. Bağlı olarak uluslararası camianın olaya müdahale etmesini istediler. Şam rejiminin Dışişleri Bakanı Esad Şeybani ise Mayıs ayında fırsattan istifade, dış müdahale çağrısına şiddetle itiraz etti ve böyle bir müdahalenin ülkenin bölünüp parçalanmasına yol açacağını söyledi.

O kargaşa ve arbede içinde galeyana gelen Dürziler, sadece ölüm-kalım anlarında çıkarılması gereken beş renkli kutsal Dürzi bayraklarıyla sokaklara yayıldılar. Rastladıkları yeni Suriye bayrağını indirdiler. Şeyh Hikmet ile İsrail’deki Dürzi şeyhinin posterlerini taşıyarak silahlı gösteriler yaptılar.

İsrail yönetimiyle barışık olan Dürzi şeyhinin posterinin taşınması, Lübnan ve Suriye’de yaşamakta olan Dürzi topluluklar arasında görüş ayrılıklarına yol açtı. Mesela Lübnanlı ve Suriyeli bazı Dürzi siyasi/dinî önderleri, bu gösterilerin “İsrail’in amaçlarına hizmet ettiğini” savundular.

Eleştirilere rağmen geri adım atmayan Şeyh Hikmet, Şam’ı yöneten HTŞ rejimini “radikal İslamcı, mezhepçi, adalet önünde hesap vermesi gereken gericiler” olarak suçladı. Hani, haksız da sayılmaz. Çünkü bizzat Ahmed Şara komutasındaki kimi HTŞ cihatçıları, daha önce Süveyda’da çok sayıda Dürzi esiri acımasızca katletmişti.

17 Temmuz’daki son gelişme Dürzi toplumu lehineydi. Nitekim Şam’daki iktidarın başı Ahmed Şara, “Bu nedenle Süveyda’daki güvenliği sağlama görevini bazı yerel gruplara ve Dürzi şeyhlerine devretme kararı aldık” demekteydi.

Çatışmaları fırsat bilen İsrail ise Suriye’deki Dürzi toplumunun sempatisini kazanmak ve bölgede kendi güdümündeki bir Dürzi tampon bölgesi kurmak için Suriye’nin güney bölgeleriyle başkent Şam’ı bombalamakta. 

Kısacası İsrail bir yandan bombalarla korkutup sindirdiği Colani’ye diz çöktürüp kendi tarafına çekmek isterken diğer yandan da Colani ile Azerbaycan’da gizli görüşmeler yapmakta.

Kısacası Fırat’ın doğusunda yangın var ama itfaiyeci yok. Bölgede filler tepişirken mazlum karıncalar ezilmekte.