Yeni Suriye'nin yeni yasakları: Kadınlar örtünme baskısı altında neler yaşıyor?
Suriye’deki yeni yönetimin şeriat temelli uygulamaları kadınları tedirgin edip korkutuyor. Korkular boşuna da değil. Daha önce başı açık ve modern giyinen kadınlar, son dönemlerde örtünmeye zorlanıyor. Giyinme özgürlüğü giderek ortadan kalkarken kısa etek, şort, kısa kollu tişört giyenler taciz ediliyor. Daha beterini ise küçük kız çocukları yaşıyor; henüz ergenlik yaşına girmemiş kızlar için evlilik pazarı kurulduğu haberleri geliyor.
Nitekim Diyanet İşleri Başkanlığı, başkent Şam’daki cami imamlarına gönderdiği Mayıs 2025 tarihli genelgesinde haftalık hutbelerde adap, ahlak ve iffet açısından kadınların İslam şeriatına uygun giyinmeleri konusuna ağırlık verilmesini emretti.
Şam’daki İslamcı yönetim ise 10 Haziran tarihli genelgesinde sahillerde ve yüzme havuzlarındaki giyim kuşam hakkında talimatlar verdi. Buna göre halka açık sahillerde kadınlar çıplak omuz, göğüs ve bacakla dolaşamayacak yani mayo, şort ve askılı bluz benzeri şeyler giyemeyecek. Bikini yerine İslami tarza uygun yapılmış burkini (Türkiye’de haşema olarak bilinen genelde siyah renkli kapalı giysi) giyerek yüzmeye gidilecek.
Şam gibi dış dünyaya açık, turistlerin yoğun olduğu bir şehirde tesettür mecburiyetine ilaveten eğlence yerleri, lüks ve modern restoranlar, gece kulüplerinin de kapatılması isteniyor. Kadınlarla erkeklerin birlikte yemek yemelerine, eğlenmelerine, oyun oynamalarına ciddi kısıtlamalar getiriliyor.
Seküler dünya görüşünü benimseyen başkent ahalisi (Sünni, Alevi, Hıristiyan, İsmaili vs.) ile sahildeki Alevi ve Hıristiyan kesimler, bu tür kısıtlamaları insan hakları ve özgürlüklerin ihlali olarak görüyor.
Devlet İslamlaştırılıyor mu?
Diyanetin yukarıda zikredilen genelgesi, kamuoyunda “Yeni devlet İslamlaştırılıyor mu?” tartışmalarına yol açmaya başladı. Zira tesettür giyim, neredeyse 100 yıldır bilhassa Şam gibi metropollerde halkın örf, âdet ve geleneklerine aykırı bir hâle gelmişti. Suriye halkı Osmanlı döneminden bu yana “ılımlı İslam” yahut “geleneksel İslam” diye tanımlanan bir inancı hayat tarzı hâline getirmişti. Radikal İslam’ın Suriye’ye girişi ise son 30-40 yılın ürünü.
- Diyanet ve cihatçıların davranışları, geçimlerini turizm gelirleri üzerine kuranları da ciddi biçimde ürkütüp tedirgin ediyor. Nitekim Mayıs başında bazı selefiler, Şam’daki iki lüks ve karma yemek yenilen restoranı bastılar.
Yaklaşık 40 gün önce buna ait birkaç videoyu izlemiştim. Baskın sadece kimlik kontrolü ile sınırlı değildi. Bilhassa söz konusu restoran ve eğlence yerlerinin kapısı önünde bekleyen selefi milisler ellerindeki silahların dipçikleriyle saldırılarda bulunuyor ve insanları saçlarından yakalayıp ya sürüklüyor yahut yere düşürüyordu. Esnaftan kimse korkusundan bu eziyet ve işkenceye müdahale edemiyordu.
Duruma itiraz edenler, turizm sektörünün devre dışı bırakılmasının Suriye’nin dünyaya dönük güzel yönüne büyük zarar vereceğini, ülkenin “uygar olmadığı” algısının dünya kamuoyunda kötü izlenimler yaratacağını ve daha önemlisi çok ihtiyaç duyulan istikrarın hepten bozulacağını söylüyorlar. “Serbestliğe ve özgür hareket etmeye” alışmış bir turistin ülkeye ayak basar basmaz kısıtlamalar ve yasaklarla karşılaşması hâlinde Suriye’nin dünyadan “tecrit” olması için karşıt propaganda yapacağına kesin gözüyle bakıyorlar.
Caddelerde kontrol tekeli
Diyanetin tesettür kararı sadece Hıristiyanları değil, Müslüman kesimi de çok rahatsız ediyor. Independent Arabia gazetesine konuşan Hıristiyan inançlı Mihail’e göre vaziyet şöyle:
“Şehrin sokak ve caddelerinin kontrolünü tekeline alan aşırı İslamcılar, kendi anlayış ve giyim tarzlarını bizlere dayatmak gayretindeler. Halbuki ben başkentin her yanına şort ve tişörtle gittiğimde kimse giyimime karışmıyordu. Caddeleri sıkı denetime almak çok daha tehlikeli işlere yol açacaktır.
Zaten kişisel özgürlükler bir defa çiğnenirse bunun sonu gelmeyecektir. Ardından kendi cihatçı-selefi anlayışlarını bize empoze etmeye çalışacaklar. Çünkü onlara göre bizler dinî ilimler açısından cahil ve şuursuz kimseleriz. Akıllarınca bizi şuurlu kılacaklar!
Halbuki onların şuurlu kılma (bilinçlendirme) dedikleri şey, Suriyelilerin ve özellikle Şamlıların yüzyıllardan beri alışıp benimsediği “orta yol İslamı”na tümüyle terstir. Dediklerini yaparsak yarın öbür gün caddelerde veya sahillerde çarşaf, şalvar, kaftan ve takkeyle dolaşmak zorunda kalacağız.”
Ahlak Zabıtaları
Arap Aleviliğinden ayrılmış radikal Mürşidiye inancına mensup Mirna, Humus şehrindeki bir söyleşiye bu kod adıyla katılmış, başına gelenleri anlatıyor:
“Başı açık gezmemden ötürü tanımadığım bazı Selefi unsurlar tarafından sözlü tacize ve hakarete uğradım. İlk anda neden söz etiklerini anlayamadım. Kin ve nefret kusuyorlardı. O kötü sözleri işittiğimde korkudan ödüm patladı. Yanımdaki kız arkadaşımı kolundan tutup sürüklediler.
Bizler Alevi bir topluluğuz. Kendimize ait âdet ve törelerimiz var. İnandığımız gibi giyinir ve davranırız. Bize uymayan inancı kabul etmeyiz. Kimseye tehdit oluşturmuyoruz. Biz neysek oyuz. Fakat bize saldırıyorlar.
Halbuki devrik iktidardan sonra devletin daha uygar, demokrat ve sivil olacağını düşünüyorduk. Herkes bir diğerinin görüşüne, inancına, kültürüne saygı duymalı. Anayasanın temel kuralı budur.
Yollarımızı kesip bizlere sataşanlar bununla da yetinmiyorlar. Sosyal medyada her türlü aşağılama ve iftirayı bize layık görüyorlar. Böylece çağlar boyu toplumun dokusunu oluşturan bağları söküp atıyorlar.”
Sosyal medya ortamında tesettürün dayatılmasına itiraz ve öfke yükselirken, Colani liderliğindeki HTŞ (Heyetu Tahrir’il Şam-Şam Kurtuluş Heyeti) bünyesinde çalışıp şimdiki iktidardan güç alan selefi-cihatçı gruplar “Tesettürü geri getirip yaygınlaştırmak suretiyle Suriye’yi eski vakarına ve heybetine kavuşturacağız. Toplumu bu tüketim piyasasına esir olmaktan kurtaracağız” şeklindeki gerekçelerle bildiklerini yapıyorlar.
Sorun şu ki bu tür İslamcıların kapitalist tüketiciliğin Müslüman mahallesindeki işportacıları oldukları gerçeği, onların tüketim çılgınlığına gerçekten karşı çıkmalarının ne kadar yersiz, mesnetsiz ve aldatıcı olduğunu kanıtlıyor. Zira Batı tarzı veya modern giysiler piyasadan kalkarken, yerini İslami tarzdaki tesettür tarzı giyeceklere bırakacaktır. Dolayısıyla bu kez tüketim tutsaklığı tesettür giyecekleri üzerinden sürüp gidecektir.
50 yaşındaki Şamlı Semira Kabbani ise farklı düşünüyor:
“50 yıl önce şehrimiz böyle değildi. Kadınlar geleneksel kıyafetlerle sokağa çıkarlardı. Şimdiyse ortalık çıplak kadınlarla dolmuş. Küçük yaşlardaki kızlar bile gecenin bir vaktinde frapan giysilerle eğlenceden dönüyor veya caddelerde kafalarına göre takılıyorlar. Dolayısıyla Diyanet’in örtünme/tesettür konulu kararını destekliyorum. Bu bir dayatma değil, kendine çekidüzen verip özüne dönme meselesidir. Kadının yüce itibarını koruma meselesidir.”
Din adamı Abdurrahman Mufti de Diyanet’in kararını destekleyenlerden; ona göre de: “Genelge özgürlükleri yasaklayıp çarşaf giymeyi dayatmayı değil, giyim kuşam meselesinde artık zıvanadan çıkmış gidişatı yeniden zapturapt altına almayı amaçlıyor.”
Tarih araştırmacısı Cemal Safi ise örtünmeden yana olan Semira Kabbani’yi yalanlayan bir açıklama yapıyor:
“50 yıl önceki Şam, sosyal açıdan 2010 yılındaki hâlinden çok daha dışarıya açıktı. Kadınlar daha özgürdü; nasıl istiyorlarsa öyle davranıp yaşıyorlardı. Salon kadınları edebiyat, kültür ve birikimleriyle ön plana çıkıyorlardı. İsteyen o tarihlerdeki arşivlere bakabilir.”
Kimlik kaybı mı?
Uzmanlar, Diyanet’in örtünme hakkındaki genelgesinin daha ılımlı ve esnek olması gerektiğine işaret ederek şu noktaya dikkat çekiyorlar:
“Bu tür kararlar devletin kendi bildiği doğrultuda kısıtlama ve yasakları dayatacağının göstergesidir. Bu ise toplumda henüz kapanmamış yaraların yeniden deşilmesi anlamına geliyor ki vesayet sisteminin kapılarını ardına kadar açma tehlikesini de beraberinde getiriyor.”
Psikiyatristler, giyim kuşamdaki aşırılık ve ölçüsüzlüğü, 2011 yılından itibaren başlayıp günümüze kadar süren iç savaşın yol açtığı ruhsal rahatsızlıklara ve kaybolmuş kimliğini arayan insanların savaşa karşı tepkisine bağlıyorlar.
Mesela selefi-cihatçı cemaatler, şehrin belli bölgelerinde tesettür lehine toplantılar, forum ve konferanslar düzenleyerek kitle desteği almaya bakıyorlar. Ölçüsüzlük karşıt tepkiye neden oluyor. Örtünme lehine yapılan etkinlikler ise bilhassa daha önce Esad yönetimine boyun eğmeyen kurtarılmış muhafazakar mahallelerde düzenleniyor. Hayli ilginç bir noktadır bu.
Laik hayat tarzını benimsemiş sıradan insanların esas korkusu şudur: Diyanet’in kılık kıyafeti tektipleştirip dayatma hakkındaki kararı, insanların hayat tarzını da denetim altına almaya yöneliktir. Geçmişte El Nusra Cephesi ve IŞİD’in denetimi altındaki bölgelerde kendi anlayışlarını topluma nasıl dayattıkları henüz unutulmamıştır.
Euronews sitesinde yayımlanan raporlarda korkutarak dayatma hakkında geniş bilgiler yer alıyor. Örneğin sırtını iktidara dayamış olan selefi-cihatçı grupların Hıristiyanların yoğun yaşadıkları Babu Toma (Toma Kapısı) ile Babu Şarki (Doğu Kapısı) mahallelerindeki meşhur restoran, cafe ve barlara baskın yaptıkları anlatılıyor.
- Esasen bu tür gruplar baskın sırasında dinî sloganlar atmıyorlar. Ortalıktaki bazı çeteler ve kendini bilmezler, gördüklerinden rahatsızlık duyduğu için galeyana gelip yöredeki bar, gece kulübü, lüks restoranı basmış gibi bir algı yaratıyorlar. Maksat bu hayat tarzına alışanları veya giyim kuşamlarında “ölçüsüz davrananları” korkutup kaçırmak oluyor.
Misal, nişanlısıyla birlikte mahalle yolundan giden bir Hıristiyan genç, kontrol noktasında durdurulup sorgulanıyor. Yanındaki kızın kim olduğu soruluyor. Genç, onun nişanlısı olduğunu söylüyor. HTŞ milisi “belgesi nerede” diye soruyor. Nişanlılıkta resmi belge olmadığından genç herhangi bir kanıt gösteremiyor. Bunun üzerine delikanlı en yakın karakola çekilip vahşice dövülüyor. Bir parmağı kırılıyor; kulak zarı patlatılıyor.
İkinci önemli amaç ise mahalledeki Hıristiyanların yurtlarından çıkıp gitmelerini sağlamaktır. Bahsedilen mahalleler, her gün ve her an Ahlak Polisi ve benzeri selefi grupların devriye gezdiği mekânlar haline gelmiştir.
Ahlak Polisi caddelerde devriye gezerken gözden ırak bazı yerlerde ise selefi-cihatçı çeteler, semt ve yöredeki azınlıkları (Aleviler, Hıristiyanlar, İsmaililer) hedef alıp tehcire zorluyorlar. Kimi zaman mahallenin kızları kaçırılıp Müslümanlaştırılıyor ve daha kötüsü Şam’ın kenar mahallelerindeki kızlar pazarında satılıyor, evlendiriliyorlar.
Çocuk evlilikleri pazarı
"HTŞ selefi ve cihatçıları 'esir ve cariye pazarı' kurmanın zeminini mi hazırlıyorlar?" Londra merkezli El Ray El Yom gazetesinin Amman muhabiri Halid El Ceyusi, 9 Mayıs 2025 tarihli haberine bu soruyla başlıyor ve ilginç bir tespitte bulunuyor:
“Ana akım Arap medyası eski cihatçı Ebu Muhammed Colani rejimini cilalayıp parlatırken onu Arap ve dünya kamuoyuna Suriye’nin kurtarıcısıymış gibi sunuyor. Aynı medya yeni rejimin işlediği cinayetler, neden olduğu skandallar ve kötü muameleler karşısında ise susuyor, görmezlikten geliyor.
Bir zamanlar Başkan Hafız Esad 1982 yılında isyan eden Müslüman Kardeşler (İHVAN) örgütü hakkında kendisine sorulan soruyu şöyle yanıtlamıştı: ‘İHVAN ne yaptı, diyorsunuz! Ne yapmadılar ki; öldürdüler, katlettiler, çalıp çırptılar, yağmaladılar ve ihanet ettiler!’
Benzer şey şu anda Şam’da iktidarda bulunan cihatçılar için de söylenebilir. Öyle ki ‘cihad nikahı’ adı altında küçücük kız çocuklarını piyasada, pazarda satılığa çıkarıyorlar. İlginçtir, bu küçük kız pazarı alenidir. Tek örtüsü cihad nikahı olup açılış merasimlerine HTŞ mensubu vali, emniyet müdürleri ve diğer üst düzey bürokratlar katılabiliyorlar.
Tipik ve trajik bir örneğini Mira isimli kızın başına gelenlerden görüyoruz. Hums şehrinde devam ettiği kız enstitüsünden kaçırılan (Alevi inançlı) Mira kayıp diye aranırken birden bire çarşaflı, peçeli ve burkalı (Aganistan tarzı tesettür giyim) haliyle ‘kızlar pazarı’nda evlendirilirken görülüyor.
Suriye İnsan Hakları Gözlemevi (SOHR), hadisenin perde arkasını araştırıyor. Şöyle bir gerçekle karşılaşıyor: Kız Enstitüsü’nde kaçırma olayı önceden planlanmış. Kadın öğretmenlerden biri 27 Nisan 2025’te öğrenci kızı, okula giren silahlı cihatçı milislere teslim etmiş. Onlar da Mira’yı götürüp muhtemelen tehdit ve baskı yoluyla önce Afganistan tarzı mavi burka (çarşaf) giymeye ve daha sonra da bir cihatçıyla nikâhlanmaya mecbur bırakmışlar.
Bu hadise istisna değil. Okullarda bulunan kızlar içerdeki resmi görevliler ile milislerin anlaşmaları gereği tertip ve komplo neticesinde kaçırılıp götürebiliyorlar. Suriyeli din önderlerinden oluşan Alevi Yüksek Meclisi, belgelediği 60 kadar kızı kaçırıp nikâhlama olayını Birleşmiş Milletler teşkilatının ilgili bölümüne sunmuştur.”
Mısır’da da İslamcı çevrelerin dayattıkları burkini (yüzme için yapılmış Haşema tarzı bütün bedeni kapatan giysi) laik kesimlerin öteden beri savundukları mayo-bikini konusunda toplum ikiye bölünmüştür.
Özetle, kadın hak ve özgürlüklerinin ortadan kaldırılmasını büyük ve küçük örneklerinin Türkiye’ye yansıması ne olacak? Genel hak ve özgürlüklerin bir parçası olması hasebiyle bu konuya kafa yorulmalı diye düşünüyorum.
