Eğitim,&nbsp;geçmişte olduğu gibi gelecekte de hayatın özü ve toplumun yapı taşı olacak. “Bu tanı yapay zeka çağında da geçerli mi?” diye sorabilirsiniz. Cevabım yine aynı.&nbsp;Yapay zeka sayesinde boşa çıkan zamanları nasıl değerlendireceğimiz sorusunun cevabı da yine eğitimden geçiyor. Edgar Morin, eğitimi “anlamayı öğrenmek” olarak tanımlar. Teknoloji neyle ilgili olursa olsun her durumda insan, hayatını sürdürmek ve yaşama anlam katmak için anlamayı öğrenmek durumundadır. Eğitim, bir toplumun kaderini belirleyen en önemli üç unsurun başında gelir. Toplum açısından tarım—yani doğa—ve sağlık dışında eğitim kadar kritik bir alan olmadığını düşünüyorum.Anadolu ve Taş Tepeler, bize gelişimin buğdayla değil, anlamla başladığını anlatıyor. Anlamayan insan gelişemez. Anlamayı öğrenmek için eğitime her çağda ihtiyacımız var.&nbsp;Eğitimin başarısı:&nbsp;Eğitimin başarısı veya başarısızlığı, tüm yapılarla kıyaslandığında çok daha uzun bir zaman içinde kendisini gösterir. Eğitim alanında yapılan hataların geri döndürülmesi, o eğitimi almış bireyler açısından mümkün değildir.&nbsp;İlk veya ortaokul seviyesindeki bir hatayı nasıl düzeltecekseniz? Üniversiteden mezun olan insanları tekrar ilköğretime geri mi alacaksınız? Bu geri alınamayan hata bir neslin tamamına, etkileri ise tüm topluma sirayet eder. Yapay zeka devriminde de en hassas biçimde ele alınması gereken başat konulardan biri, tam olarak bu nedenle eğitimdir. Diğeri de doğa…&nbsp;Bu çağda eğitimin başarısı için elbette altyapı ihtiyaçlarının ve dijital erişimin sağlanması kritik. Dijital kaynaklara erişim eşitliğinin sağlanmasıyla beraber yapay zeka okuryazarlığının ve çeşitli yetkinliklerin geliştirilmesi de tabii ki gerekli.&nbsp;Bu teknik meselenin ötesinde düşünülmesi gereken konu ise anlamayı öğretmenin ve öğrenmenin nasıl hayata geçirileceği meselesidir.&nbsp;“Anlamak” nasıl öğrenilecek ve bunu kim öğretecek?&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Temel prensipler her zaman aynıydı</h2>Aslında eğitimin işe yaraması için gereken temel prensipler her zaman aynıydı. Bu konuyu açıklamak için yine Edgar Morin’e dönüyorum. Her yaştan bireyin gelişimi için özellikle de yapay zeka çağında kazanılması gereken yetkinliklerden ilki, hata ve yanılsamayı fark etmek,&nbsp;yanılsamayı aşmayı becermek. Zira hazır bilgilerle yüklenen insan, yanıldığının farkına bile varamaz; çıpalıyla çıpasızı, atmasyonla gerçek bilgiyi birbirinden ayıramaz.&nbsp;Bunu aşmak için akla uygun bilginin ilkelerini&nbsp;de bilmemiz lazım. Akla uygun bilgiyi anlamak için kendimizi bilmemiz, kendimizi bilmek için de insanlığa ve dünyasal kimlik bilincine sahip olmamız gerekmez mi? Bu farkındalık ise karmaşık bir varlık olan insanın tüm yaşanmışlıklarla ve varlıklarla bir bütün olduğunu algılamasıyla gelişebilir. Eğitimin öğretmesi gereken bilgi de tam olarak bunlar.&nbsp;“Tüm varlıkları bir bütün olarak algılamak” vurgusuna dikkat çekmek isterim. Zira dünyasal kimlik, sadece insanlar arası anlayışı değil, doğa ve evren ile bütünleşmemizi&nbsp;de sağlar. “Yapay zeka çağında bu gerekli mi?” sorusunun cevabını siz de, ben de biliyoruz.Öte yandan:&nbsp;Her şeyin sürekli değiştiği bu dönemde en kilit öğrenimlerden bir diğeri de belirsizlikleri yönetme becerisi. Kesin bilgilerle hayatın tamamını sürdürmek pek mümkün görünmüyor. Zira kesin olan o bilgileri ve dış belleğimizi yapay zekaya devrediyoruz.&nbsp;Ayrıca sadece kesin bilgilerin dayatıldığı eğitim,&nbsp;birçok belirsizlik ve bilinmeyen olduğu gerçeğini karartıyor. Dahası bilinmezlik karşısında insanı çaresiz bırakıyor. Böyle bir eğitimden çıkan bireyler, ezber üzerinden bir yerlere ulaşmanın doğru olduğunu düşündükleri için en basit sorunlar karşısında bile çözüm üretemiyor, beklenmeyeni beklemeyi bilmiyor ve paralize oluyor.&nbsp;Belirsizlikleri yönetme becerisi,&nbsp;sürekli olarak geliştirilmesi gereken bir düşünce kasıdır. Şu an en çok ihtiyacımız olan düşünce pratiklerinden biri de bu.&nbsp;Perspektif:&nbsp;Şimdiye dek eğitimi ele alırken bu prensipleri çok da ciddiye almamış olabiliriz. Ama artık eğitimi bu prensipler üzerinden tasarlamak zorundayız. Yapay zekayla ilgili en ortak çıkarım, tekrarlanabilir ve sürpriz-tahmin öğesi bulunmayan tüm faaliyetleri kolaylıkla yapabileceği.&nbsp;Peki bu durumda insanlar ne yapacak? Analiz edecek, tekrarlanamayan konulara yönelecek, yaratıcı düşünce üretecek, anlam ve bağlam yaratacak, sanat ve felsefeye yönelecek… Kısaca "siyah kuğu" olacak.&nbsp;Yapay zeka devriminde eğitimin nasıl olması gerektiği aslında apaçık karşımızda duruyor. Eğitim, analitik ve kritik değerlendirme yetkinliklerini geliştirmek, insanlık ve doğa anlayışını kapsamak zorunda. Ama nasıl?<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yapay zeka çağında eğitim nasıl olmalı?</h2>Yapay zeka çağında ilköğrenim seviyelerinde yüz yüze oyunları, doğayla iç içe fiziksel aktiviteleri zorunlu kılmak, tüm seviye eğitimlerde plana doğa, sanat ve felsefe içerikleri eklemek, test gibi ezbere dayalı eğitim modelinden vazgeçmek, hatta böyle bir sistemin varlığını unutmak, eğitimi diplomayla sonlanan bir maraton yaklaşımından tamamen çıkarıp insanın tüm hayatı boyunca gelişimi için kullanacağı keyifli ve verimli bir araç olarak yeniden kurgulamak zorundayız. Tüm bu gereklilikleri biraz derinleştireyim.&nbsp;Türk Dil Kurumu (TDK),&nbsp;yapay zekayı "bir bilgisayarın, bilgisayar kontrolündeki bir robotun veya programlanabilir bir aygıtın insana benzer biçimde algılama, öğrenme, fikir yürütme, karar verme, sorun çözme ve iletişim kurma gibi işlevleri sergileyebilme yeteneği" olarak tanımlıyor. Yapay zeka, özünde insanı ve dolayısıyla doğanın prensiplerini taklit etmeye çalışan bir sistem. İnsan ise o doğanın doğal bir parçası.&nbsp;Bu yüzden doğayı ve kendimizi yine doğa içinde tanımaya çalışmalıyız. Ayrıca yapay zekanın da varoluşunu sağlayan enerji, doğanın enerjisi. Yani doğa yoksa hiçbir şey yok. O yüzden ilk önerim, eğitimi doğa ve fiziksel aktiviteyle başlatmak.Son buzul çağından beri medeniyetin, felsefenin ve düşünme pratiğinin ana vatanı olan Anadolu topraklarında yaşıyoruz. Doğayı ve kendimizi tanıyacaksak bizler, herkesten farklı olarak öncelikle Anadolu tözünden yararlanmalıyız. Neolitik tarihimizi öğrenmeli, analiz etmeli ve çıkarım yapmalıyız. Bu “Evrensel bilgiyi reddedelim” demek değil; “Kendi ihtiyacımıza uygun bir sentez yapalım ve bu sentezi yaparken biz de toprağımızın kültürünü atlamayalım” demek… Doğayı doğa içinde, kendimizi Anadolu içinde anlamamız gerekiyor.&nbsp;Bununla birlikte:&nbsp;Test ve benzeri ezbere dayalı eğitim modeli sizce bu çağda insanlığa tam olarak ne sunabilir? Bu modelin kazandırdıklarının en ufak bir faydasının olmayacağı bir çağdayız. Ezber sistemi neyi vadediyorsa yapay zeka çok daha başarılısını ve hızlısını şimdiden yapabilecek durumda.&nbsp;Doğanın ve kendisinin idrakine varamayan, belirsizlikleri yönetemeyen, yanılsamayı ayırt edemeyen ve analiz yapamayan bir bireyin, gelişmiş yapay zeka sistemlerinin olduğu bir dünyada&nbsp;başarılı olma şansı&nbsp;yok. Felsefe ve sanat ile düşünme ve analitik pratiklerimizi geliştirmeliyiz. Matematik felsefesi ve veri bilimi içerikleri ile teknolojiyi kavramsal olarak algılayabilmeliyiz.&nbsp;İnsanoğlunu yapay zekâ sistemlerinin risklerinden ve kayıplarından korumanın, verimli bir gelecek sunmanın tek yolu, insanın düşünme ve analiz etme kaslarını geliştirmek.&nbsp;Bunun test odağında kurgulanan bir eğitimle olması çok mümkün görünmüyor.Ayrıca:&nbsp;Yapay zeka, yazılım gibi teknik alanlar dışında bilimsel alan uzmanlıklarından bağımsız, tek başına kullanılabilen bir sistem değil. Aksine alan uzmanlıkları üzerine geliştirilmesi gereken bir yetkinlik. Çünkü yapay zeka sistemleri, temelde bir araç.&nbsp;Bu nedenle gelişen teknolojileri kullanma yetkinliklerini geliştirirken sürekli olarak uzmanlıklarımızda da kendimizi geliştirmeye devam etmeliyiz. Eğitim, diplomayı alınca biten bir yarış olmamalı. Öğrenmeyi sürekli bir süreç ve hayatın doğal bir parçası olarak benimsemeliyiz.&nbsp;Ama bir şeyi benimsemek kolay değildir. Benimsemek için keyif almamız ve faydasını görmemiz gerekir. Mevcut eğitim sistemi, bize tam olarak bunları sağlayamıyor.&nbsp;Özetle: Yapay zeka, her sistem gibi insanın faydası için olmalı. Yapay zeka karşısında insanın fayda üretebilmesi ise ancak kendi idrakine sahip, doğayla ilişki kurabilen, düşünebilen, analiz edebilen ve beceri geliştirebilen, “siyah kuğu” olabilen bireyler için söz konusu olacaktır; test yarışçıları için değil.&nbsp;

Her salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.

Teknoloji dünyasından tüm önemli gelişmeler.

Quando

Yapay zeka devriminde eğitim, analitik ve kritik değerlendirme yetkinliklerini geliştirmek, insanlık ve doğa anlayışını kapsamak zorunda. Yüz yüze oyunları, doğayla iç içe fiziksel aktiviteleri, sanat ve felsefeyi eğitime daha çok dahil etmeli; test gibi ezbere dayalı eğitim modellerinden vazgeçmeli; eğitimi diplomayla sonlanan bir maraton gibi görmekten uzaklaşmalıyız. Ama nasıl?

Yapay zeka ve eğitim felsefesi: AI çağında eğitim nasıl kurgulanmalı? 

İnsanlık tarihi,&nbsp;taş aletlerden tekerleğin icadına çeşitli teknolojik devrimlere sahne oldu. Her teknolojik devrim, teknoloji kullanımının topluma yayılmasıyla beraber istisnasız olarak toplumsal ve ekonomik dönüşümleri de beraberinde getirdi. Bildiğimiz kadarıyla bu teknolojik devrimler, toplumların, ekonomik ve sosyal yapıların temellerini değiştirdi; ekonomik ve sosyal boşluklar yarattı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Teknoloji bazlı bu dönüşümler, toplumda zenginlik-yoksulluk ve başarı-başarısızlık gibi kendi diyalektiklerini ve tanımlarını üretti.&nbsp;</li></ul>Kısacası:&nbsp;Büyük teknolojik icatlar, her zaman hassas bir konu oldu, toplumu ve sistemleri derinden etkiledi. Yapay zeka teknolojilerinin adaptasyonu sürecinde de benzer ekonomik ve sosyal süreçler kaçınılmaz olacak.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sanayi Devrimi hayatımızı nasıl etkiledi?</h2>Tarihsel bakış açısından bakıldığında günümüze en yakın dönemde yaşanan teknolojik devrim, tabii ki Sanayi Devrimi… Hepimizin bildiği gibi bu devrim, sadece iktisadi ve idari bilimlerin literatürlerinin aktardıklarıyla sınırlı kalmadı, toplum ve dolayısıyla sosyal bilimler açısından da oldukça sancılı süreçlere sahne oldu.&nbsp;Örneğin:&nbsp;İstihdam alanında ilk vurgun, Sanayi Devrimi’nin başladığı tekstil sektöründe yaşandı. Dokuma makinelerinden ötürü el dokumacıları işsiz kaldı. Öte yandan iplik eğirme otomasyonu da yeni iş alanları ortaya çıkardı. Yani bir yandan kayıplar yaşanırken diğer yandan kazançlar edinildi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Hiç kuşkusuz benzer bir durum,&nbsp;yapay zeka teknolojilerinin gelişim sürecinde de oluşacak. Hatta dönüşüm çoktan başladı. Yine istihdamdan örnek verecek olursak gelişmiş ekonomilerde staj imkanları giderek sınırlı bir hâle geldi. İşten çıkarmalar çoktan başladı.&nbsp;</li></ul>Bizleri neyin beklediğini net olarak bilen de yok.&nbsp;Her üç ayda bir istihdam kayıpları ve kazançlarına dair tahminler değişiyor. Bir veri bu kadar hızlı değişiyor ve her kafadan başka bir ses çıkıyorsa veriyi güvenilir bulmak da o derece anlamsızlaşıyor. Bu nedenle sürekli değişen bu güvenilmez veri setine yer vermeyi anlamlı bulmuyorum. Ancak zaten çıktıları bilinen yakın tarihe bakarak bir analiz yapmak daha anlamlı olacaktır.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yapay Zeka Devrimi neden öncüllerinden farklı?</h2>Sanayi Devrimi ile Yapay Zeka Devrimi’ni karşılaştırdığımızda dört temel farklılık karşımıza çıkıyor: Bu devrimden etkilenecek nüfusun büyüklüğü, nasıl bir hızla etki yaratacağı, teknolojinin beslenmesi için gereken kaynakların durumu ve teknolojik devrimin niteliği.Nüfus:&nbsp;Sanayi Devrimi’nin başlangıç tarihinin, baktığınız kaynağa göre değişiklik göstermekle birlikte 1750-1780 arasında bir yerlerde olduğu kabul ediliyor. Dünya nüfusunun da 1800’lerde 1 milyar seviyesinde olduğu düşünülüyor. 2026 yılında ise 8 milyarı aşmış durumda. Bazı tahminler, nüfusun 2050’de 10 milyara yaklaşmasını bekliyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sanayi Devrimi ile Yapay Zeka Devrimi arasındaki en önemli fark da bu. 1 milyar değil, 8 milyar insanın bu değişime sosyal olarak ayak uydurması ve ekonomik yeterlilik kazanması için desteklenmesi gerekiyor. Maalesef bu gerçek, pek iç açıcı bir tablo sunmuyor.</li></ul>Gelişim hızı: İkinci sorun ise bu değişime ayak uydurmak için insanoğlunun ne kadar zamana ihtiyacı olduğu ve teknolojinin gelişim hızı. Sanayi Devrimi’ne bakacak olursak ilk aşama 1780-1870, ikinci aşama 1870-1914, üçüncü aşama ise 1969-1990 arasında yaşanmış. Dönemlerin tarihlendirilmesi analitik gözlemlere dayandırıldığı için ortada net bir zaman dilimi yok. Tüm tarih farklılıklarını dikkate alarak Sanayi Devrimi’nin yaklaşık 250 yıla yayılan dört dönemden oluştuğunu söylemek mümkün.&nbsp;Yapay Zeka Devrimi’nin başlangıcını ise bilgisayar teknolojileriyle başlatırsak şöyle bir tablo karşımıza çıkıyor: 1950-2010 yılları arası yapay zekanın ilk gelişim dönemi ve 2010-2024 arası yapay zekanın ikinci dönemi. Dönemleri arzu ettiğiniz gibi ayırabilir, üçe veya beşe bölebilirsiniz. Ama şu gerçeği değiştiremezsiniz: Yapay Zeka Devrimi, çok açık bir biçimde Sanayi Devrimi’nden çok daha hızlı bir biçimde hayat buluyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu hız, ekonomik ve toplumsal etkilerin çok daha hızlı ortaya çıkmasına neden olacak. Bireysel ya da toplumsal olarak bu değişime hazırlanmak için geniş bir zaman dilimine sahip değiliz.</li></ul>Enerji:&nbsp;Bu devrimin en önemli bileşeni kesinlikle insan değil, enerji. Ve enerji kaynakları gerçekten sınırlı. Sanayi Devrimi’nin başlangıcında dünyanın ekolojik dengesi açısından insan faaliyetlerinin karbon ayak izine negatif etkisi henüz gözlemlenmemişti ya da öyle olduğu kabul ediliyordu.&nbsp;Karbon salımının etkileriyle ilgili ilk çalışmalara 19. yüzyılda rastlıyoruz. İlk çalışmalar, salınımların bir şekilde sürdürülebilir ve doğaya iyileşme payı verecek şekilde hayata geçtiğini düşündürtüyor. Doğrusunu söylemek gerekirse bundan kimse çok da emin değil.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Literatür verilerini kabul edersek insanlığın ayak izinin bir şekilde 1970'lere kadar&nbsp;sürdürülebilir ve doğa açısından kabul edilebilir&nbsp;olduğunu varsayabiliriz. Peki ya 1970’lerden sonra?&nbsp;</li></ul>“Dünya Limit Aşım Günü” kavramı, insanlığın bir yılda tükettiği ekolojik kaynakların Dünya’nın o yıl içinde yenileyebileceği kapasiteyi aştığı günü ifade ediyor. 2025 yılında 24 Temmuz, limit aşımı günüydü. Yani yılın geri kalanında dünyanın öz kaynaklarından yedik. Her yıl bu tarih daha da geriye gidiyor.&nbsp;Kısacası dünyanın kaynakları hızla tükeniyor ve geri dönüşü olmayan bir şekilde yok oluyor. Yapay zeka teknolojilerinin temel gerekliliği ise dünyanın öz kaynaklarından gelen enerji.&nbsp;Yapay Zeka Devrimi’nde Sanayi Devrimi’nden daha fazla enerjiye ihtiyacımız var; ancak dünyanın bize sunabileceği kaynaklar alarm veriyor.&nbsp;Devrimin niteliği:&nbsp;İki devrim arasındaki dördüncü fark ise devrimin içeriği ve niteliği. Sanayi Devrimi’nde insanın fiziksel gücüne ihtiyaç makinelere devredilmişti. Yapay Zeka Devrimi’nde ise insanın bilişsel gücü devşiriliyor. Bilişsel gücün tamamını değil —en azından şimdilik— ama dış belleğimizi makinelere devrediyoruz.&nbsp;Fiziksel güce ihtiyaç değil, bilişsel güce olan ihtiyaç makinelere devrediliyor ve bu kaçınılmaz olarak birçok istihdam alanını yok edecek. Yeni istihdam alanları çıkacak ama bu alanlar herkesi kapsayabilecek mi? Bu dönüşüm ve adaptasyon için insan gücü nasıl desteklenecek? Hem ekonomik hem toplumsal olarak ortaya çıkan tablonun getireceği psikolojik ve sosyolojik sonuçlar neler olacak?&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu soruların yanıtlarına dair tahminler var ama hepsi tahmin. Konu faks makinesi yerine e-posta kullanmaktan, at arabası yerine otomobil kullanmaktan, telefon numaralarını artık aklımızda tutmamaktan veya navigasyon olmadan bir yere varamamaktan biraz daha farklı ve karmaşık.&nbsp;</li></ul>“İstihdamda dönüşüm nasıl yapılmalı?”, “Eğitim nasıl dönüşmeli?”, “Sosyal ilişkiler nasıl olacak?”, “İnsanlar boş kalan zamanlarında neler yapacak?” gibi bir sürü soru seti var. Her kafadan farklı bir ses, her kaynaktan farklı bir veri akıyor ve yanıtları çok da bilmiyor gibiyiz.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Devrim fiziksel değil, bilişsel&nbsp;</h2>Özetle Sanayi Devrimi ile Yapay Zeka Devrimi’ni karşılaştırdığımızda istihdam değişiminin sanayi dönemine göre daha hızlı ve çok daha büyük bir nüfusla hayata geçtiğini görüyoruz. Bu teknolojiyi kullanmak ve geliştirmek için çok fazla enerjiye ihtiyaç var. Sınırlı kaynaklarımızı hızla tüketeceğiz ve geri dönüşü var mı; bunu bilmiyoruz.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Devrim fiziksel değil, bilişsel olacak; psikolojik ve sosyolojik olarak hızlıca adaptasyon gerektirecek ama dış belleğimizi topluca devretmeye razı mıyız? Hatta bunu yapmamız neden gerekli?</li></ul>Bunun yanında:&nbsp;Tüm teknolojik devrimlerle yapay zekayı ayıran ama konuşmak istemediğimiz bir farklılık daha var. Tekerlek icat edildi ve tekerlekle ilişkili birçok ürün icat ettik. Ama tekerlek kendi kendine yeni bir icatta bulunmadı. Sanayi Devrimi gerçekten hayatı değiştirdi ama o demiryolları ya da makineler kendi başlarına bir şeyler icat etmedi.&nbsp;Yapay zekayı da insan icat etti ama her icattan farklı olarak yapay zeka,&nbsp;biz insanlara ihtiyaç duymadan kendi kendine sonsuz bir icat kapasitesine sahip olacak. “Olacak” fiilini bilerek kullandım; çünkü yapay zeka, şimdilik bu kadar bağımsız değil. Fakat yüksek zekalı yazılımlar kaçınılmaz olarak bağımsız olacak. Burası yapay zekayla diğer tüm icatları temelden ayıran en önemli nokta. Ve belki de yapay zeka konusunda durup düşünmemiz gereken en önemli ve tek şey.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Dünya vatandaşları olarak çok kapsamlı bir değişimin eşiğindeyiz. Bu değişime karşı çıkmak ve kabullenmemek ise mümkün değil. O zaman ne yapmalı? “Bu kaçınılmaz duruma nasıl hazırlanmak lazım?” sorusu, sorulabilecek en hayati soru.&nbsp;</li></ul>İlk etapta hukukla insanlığın geleceğini güvence altına almak ve yapay zeka çıktılarını kanunlar nezdinde bir çerçeveye yerleştirmek zorundayız. Anayasa hukuku bir toplumsal sözleşme metnidir. Bu çerçevede tüm insanlığın geleceğini anayasal bir mutabakatla güvence altına almak zorundayız. Doğayı gerçekten koruyarak insanoğlunun geleceğini garanti altına almak ve kendi kendine yetebilmesi için insanı doğru bir eğitimle donatmak zorundayız.&nbsp;Peki tüm bunlar yeterli olur mu?&nbsp;Esasında kimse bunun cevabını bilmiyor ama zen duruşunun işe yaramayacağı da açık.&nbsp;

Teknolojik devrimler, tarih boyunca toplumların, ekonomik ve sosyal yapıların temellerini değiştirerek ekonomik ve sosyal boşluklar yarattı. Günümüze en yakın dönemde yaşanan teknolojik devrim olan Sanayi Devrimi ile Yapay Zeka Devrimi’ni karşılaştırdığımızda ise nüfus, gelişim hızı, enerji ve devrimin niteliğiyle ilgili dört temel farklılık karşımıza çıkıyor.

Sanayi Devrimi'yle bir karşılaştırma: AI Devrimi neden öncüllerine benzemiyor?

Gerçekten büyük mücadelelerle başarılı bir şirket (bazen holding) ve ulusal/global marka kurucusu oluyorsun. Şirketi kurarken, büyütürken çok emek harcamış, kendinden vermiş, tutkuyla çalışmışsın. Bu yolculuğun sonunda ortaya çıkan şirketine ve markana duygusal olarak bağlanmışsın. Konuyla ilgili derinlemesine bilgin ve tecrüben herkesten fazla.Yeni oluşumların neredeyse tümünün başlangıç hikayesi buraya kadar ortak. Şirkete, markaya duygusal bir tutku duymak, kurucuları için elbette çok anlaşılır bir durum. Ama bu bakış açısı, duygu durumundan çıkılamadığı zaman, fark etmeden işimizde profesyonellikten uzaklaştırıyor. Duygularımızın (ya da egomuzun) tuzağından çıkamadığımız zaman da kaçınılmaz olarak tatsız bir bedeli oluyor. Patiswiss vakasında olduğu gibi...Bu vaka çoğunlukla iletişim krizi&nbsp;olarak değerlendirildi. Ancak krizin salt iletişim krizi olması için konunun iletişim kaynaklı olması lazım. Örneğin yan anlamları, toplumun semiyolojik çözümlerini kestiremeden çıkan reklam kampanyaları gerçekten iletişim krizleridir. Hatırlarsınız, 2020 yılında Dardanel reklam filmi tam bir iletişim krizine yol açmıştı. Pandemi kısıtlarının yaşandığı dönemde yayınlanan <a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=DGWpeeOPsIs" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">"Ton mu yesek" reklam filmi</a>, hijyen açısından herkesin çok daha hassas olduğu bir dönemde Türk mutfağını ve özellikle esnafı oldukça kötü göstermesiyle tepki almıştı. Aslında mizahi olması gereken içerik, tüketiciler tarafından mizah çerçevesinde karşılanmamıştı.&nbsp;Dardanel’in 2021 yılında bu sefer millî takıma destek için yayınladığı "Bu akşam makarnaya koyuyoruz"&nbsp;da tam bir iletişim kazasıydı. Tüketicinin, kamunun reklam mesajını çözümlemesi tam olarak öngörülememiş ve kampanyalar tepki toplamıştı. Bunlar tam olarak iletişim kökenli krizlerdi. Yani kurumun iletişim departmanında oluşan ve o departman tarafından çözülmesi gereken krizler. <img src="https://images.aposto.com/2024/4/4/1714609185675.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.59" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Dardanel, Türkiye-İtalya EURO 2020 maçı öncesi yaptığı paylaşımı tepkilerin arkasından silmişti.Ancak iletişime yansıyan krizler, iletişim dışı alanlardan da sıkça geliyor. Beklenmeyen, iletişim departmanlarının bilgisi dışında oluşan krizler. Örneğin 2009 yılında Domino’s Pizza’nın başından geçen kriz. Burada iki çalışan, gerçekten hijyenden uzak bir ortamda hazırlanan pizzanın <a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=oMO_uysMOXU" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">videosunu</a> siparişe gönderilmiş gibi çekip paylaşmış ve kriz patlamıştı.&nbsp;Domino’s Pizza&nbsp;bu krizi gerçekten çok iyi yönetti, CEO’ları krizi olabildiğince hızlı ele aldı. Belli ki kriz zincirleri önceden hazırlanmış, kriz yönetim planları oluşturulmuştu. Ayrıca sadık müşterilerin markanın ilk savunucuları olduğuna da şahit olmuştuk. Kriz, iletişim profesyonellerinin beklentisi dışında oluşmuştu ama bu krizi profesyonelce yönettiler.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Peki krizin kaynağı, yönetimin kendisiyse?</h2>Krizin kaynağı yönetimin kendisiyse o zaman bu durumdan çıkmak için tek çare var: Kurumsallaşma.Sözde bir kurumsallaşma değil, gerçekten yapılanmasıyla, karar mekanizmalarıyla ve yetkilendirmelerle oluşturulmuş kurumsallaşma. Kurumsal bir yapılanmaya geçiş yapamamış işletmelerin içinde yaşanan kriz de bir şekilde ortak mecralarda duyulup iletişime yansıyınca, bizler de konuyu iletişim krizi olarak değerlendiriyoruz. Kriz yönetimi ve iletişimi bağlamında ele alıyoruz.&nbsp;Evet, bir iletişim kusuru olduğu ortada, iletişim krizi yaşanıyor ama sorunun kaynağı iletişimde değil, sorun daha derinlerde. Kurumsallaşamamada. Karar ve onay mekanizmasının profesyonel olarak yürütülememesinde; hatta bazen yetkinliklere göre görev ve yetki dağılımının yapılamamış olmasında, popüler söylemle liyakatte. Kurucunun kendi kimliği ile marka kimliğini ayrıştıramamasında, şirketine ve markasına olan tutkusunun profesyonelleşememesinde. Aile şirketlerinde sıkça yaşanan bu durumu Patiswiss vakasında da gördük.Tutku elbette yaşatılmalı&nbsp;ve çok kıymetli. Ama bu tutkunun enerjisi bir süre sonra, daha doğru bir kanala yönlendirilmeli. Profesyonelleşme ya da hepimizin bildiği hâliyle kurumsallaşma süreci dikkate alınmalı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kurumsallaşma nedir? Kurumsallaşmanın temel tanımı şu şekilde: “Bir kurumun ait olduğu kişilerin ya da yönetici ve çalışanların varlığından özgürleşerek kendi kurum sisteminin oluşturulduğu ve bunun için gerekenlerin gerçekleştirildiği süreçtir. Kurumsallaşmanın temel amacı, kurumu kişilerden bağımsızlaştırarak iş ve işleyişin sürekliliğini sağlamaktır.” (PWCTürkiye, ty.)</li></ul>CEO tabii ki son karar ve onay mercii ama bu onay ve karar alma sürecindeki dinamikler neler? Sorun da çare de bu dinamiklerin analizinde yatıyor. Kurucu CEO, markasının kimliği ile kendi kimliğini ayıramamışsa, kendi sorumluluk ve görev alanı dışında faaliyette bulunuyorsa kurum kişilerden bağımsızlaşmamış demektir.&nbsp;Bu ana sorun bir şekilde iletişime de taşınıyor. Sorun aslında iletişim yönetiminden önce yönetim ortamının kendisinde. Marka kendi başına yarı-bağımsız bir oluş. Şirketi ve markayı kuran bir birey ya da bireyler. Şirket yöneticisi, kurucu bile olsa kendini değil şirketini-markasını temsil ediyor. Kendisini değil.&nbsp;Kurumsallaşmış bir kurumda CEO, görevinin ne olduğunu bilir. Görevinin duygularına kapılmak olmadığı aşikar. Diyelim ki bir şekilde, kriz planının akışında CEO’nun cevap vermesi kriz yönetiminin planlı bir parçası (Domino’s Pizza örneğinde olduğu gibi), o zaman CEO’nun görevi krizi dindirmek veya fırsata çevirmektir. Bunun nasıl yapılacağı da yöneticilerin yetkinliklerine göre belirlenir; kriz zincirinde herkes kendi uzmanlığına yer alır. Ayrıca başarılı bir kriz yönetimi hamlesi, işveren markasını deneyimletme fırsatı da yaratmış olur. Krizden birkaç boyutta fırsat yaratılabilir.&nbsp;Dijital öncesi bu tip iletişim krizlerine pek tanık olmazdık çünkü bunun uygun kanalları yoktu. Geleneksel mecralar, satış noktaları iletişim merkezleriydi ve monologlar vardı. Kurumsallaşamamanın sonuçlarını ağırlıklı olarak iç paydaşlar bilirdi.&nbsp;Artık durum böyle değil. Kurumsallaşmak ve markaların kişilerden bağımsız bir varlık olduğunu içselleştirmek zorundayız, bu konuda bir tercih hakkı artık mevcut değil. Bu süreci tamamlayınca da kriz yönetimi planımızı oluşturabiliriz. Daha doğrusu kriz planı, üzerinde emek harcanmış hoş bir çalışma olmak yerine işleyen bir uygulama hâline gelir.Bu krizleri kurumsallaşmış şirket ve markalarda yaşanan durumlarla kıyaslamak da yanlış. Kriz anında yönetici CEO ile kurucu CEO’ların endişe ve motivasyonları farklılık gösterecektir. Bu kadar tutkuyla, müşterisiyle neredeyse ağız dalaşına girmek için yöneticinin duygularını kontrol edememiş olması gerekir ve bu özellik genellikle kurumsallaşma sürecini tamamlamamış, kurucu CEO yönetimindeki şirketlerde mevcut.&nbsp;Öte yandan profesyonel bir kurum, krize hazırlıksız yakalanmış olsa bile çözüm ortaklarından danışmanlık alarak uzmanlığını ortaya koyacak ve hızlıca durumu toparlayacaktır. Karar alma ve kriz yönetimi mekanizmaları sağlıklı ilerleyecektir.Markayı ve kriz süreçlerini doğru yönetmek için önce profesyonel şirket yönetimi, kurumsallaşma şart.

İş dünyasını ve piyasaları şekillendiren trendlere yönelik analizler, sektörlerden içgörüler, güncel veriler ve etki yaratan raporlar.

İş dünyasını şekillendiren trendlerin analizleri. Sektörel içgörüler, güncel veriler, etki yaratan raporlar.

Pareto İçgörü

Geçen hafta patlak veren Patiswiss krizinde, bir iletişim kusuru olduğu ortada. İletişim krizi yaşanıyor ama sorunun kaynağı iletişimde değil, sorun daha derinlerde. Kurumsallaşamamada.

Prof. Dr. Gresi Sanje