Sanayi Devrimi'yle bir karşılaştırma: AI Devrimi neden öncüllerine benzemiyor?

İnsanlık tarihi, taş aletlerden tekerleğin icadına çeşitli teknolojik devrimlere sahne oldu. Her teknolojik devrim, teknoloji kullanımının topluma yayılmasıyla beraber istisnasız olarak toplumsal ve ekonomik dönüşümleri de beraberinde getirdi. Bildiğimiz kadarıyla bu teknolojik devrimler, toplumların, ekonomik ve sosyal yapıların temellerini değiştirdi; ekonomik ve sosyal boşluklar yarattı. 

• Teknoloji bazlı bu dönüşümler, toplumda zenginlik-yoksulluk ve başarı-başarısızlık gibi kendi diyalektiklerini ve tanımlarını üretti. 

Kısacası: Büyük teknolojik icatlar, her zaman hassas bir konu oldu, toplumu ve sistemleri derinden etkiledi. Yapay zeka teknolojilerinin adaptasyonu sürecinde de benzer ekonomik ve sosyal süreçler kaçınılmaz olacak.

Sanayi Devrimi hayatımızı nasıl etkiledi?

Tarihsel bakış açısından bakıldığında günümüze en yakın dönemde yaşanan teknolojik devrim, tabii ki Sanayi Devrimi… Hepimizin bildiği gibi bu devrim, sadece iktisadi ve idari bilimlerin literatürlerinin aktardıklarıyla sınırlı kalmadı, toplum ve dolayısıyla sosyal bilimler açısından da oldukça sancılı süreçlere sahne oldu. 

Örneğin: İstihdam alanında ilk vurgun, Sanayi Devrimi’nin başladığı tekstil sektöründe yaşandı. Dokuma makinelerinden ötürü el dokumacıları işsiz kaldı. Öte yandan iplik eğirme otomasyonu da yeni iş alanları ortaya çıkardı. Yani bir yandan kayıplar yaşanırken diğer yandan kazançlar edinildi. 

• Hiç kuşkusuz benzer bir durum, yapay zeka teknolojilerinin gelişim sürecinde de oluşacak. Hatta dönüşüm çoktan başladı. Yine istihdamdan örnek verecek olursak gelişmiş ekonomilerde staj imkanları giderek sınırlı bir hâle geldi. İşten çıkarmalar çoktan başladı. 

Bizleri neyin beklediğini net olarak bilen de yok. Her üç ayda bir istihdam kayıpları ve kazançlarına dair tahminler değişiyor. Bir veri bu kadar hızlı değişiyor ve her kafadan başka bir ses çıkıyorsa veriyi güvenilir bulmak da o derece anlamsızlaşıyor. Bu nedenle sürekli değişen bu güvenilmez veri setine yer vermeyi anlamlı bulmuyorum. Ancak zaten çıktıları bilinen yakın tarihe bakarak bir analiz yapmak daha anlamlı olacaktır.

Yapay Zeka Devrimi neden öncüllerinden farklı?

Sanayi Devrimi ile Yapay Zeka Devrimi’ni karşılaştırdığımızda dört temel farklılık karşımıza çıkıyor: Bu devrimden etkilenecek nüfusun büyüklüğü, nasıl bir hızla etki yaratacağı, teknolojinin beslenmesi için gereken kaynakların durumu ve teknolojik devrimin niteliği.

Nüfus: Sanayi Devrimi’nin başlangıç tarihinin, baktığınız kaynağa göre değişiklik göstermekle birlikte 1750-1780 arasında bir yerlerde olduğu kabul ediliyor. Dünya nüfusunun da 1800’lerde 1 milyar seviyesinde olduğu düşünülüyor. 2026 yılında ise 8 milyarı aşmış durumda. Bazı tahminler, nüfusun 2050’de 10 milyara yaklaşmasını bekliyor.

• Sanayi Devrimi ile Yapay Zeka Devrimi arasındaki en önemli fark da bu. 1 milyar değil, 8 milyar insanın bu değişime sosyal olarak ayak uydurması ve ekonomik yeterlilik kazanması için desteklenmesi gerekiyor. Maalesef bu gerçek, pek iç açıcı bir tablo sunmuyor.

Gelişim hızı: İkinci sorun ise bu değişime ayak uydurmak için insanoğlunun ne kadar zamana ihtiyacı olduğu ve teknolojinin gelişim hızı. Sanayi Devrimi’ne bakacak olursak ilk aşama 1780-1870, ikinci aşama 1870-1914, üçüncü aşama ise 1969-1990 arasında yaşanmış. Dönemlerin tarihlendirilmesi analitik gözlemlere dayandırıldığı için ortada net bir zaman dilimi yok. Tüm tarih farklılıklarını dikkate alarak Sanayi Devrimi’nin yaklaşık 250 yıla yayılan dört dönemden oluştuğunu söylemek mümkün. 

Yapay Zeka Devrimi’nin başlangıcını ise bilgisayar teknolojileriyle başlatırsak şöyle bir tablo karşımıza çıkıyor: 1950-2010 yılları arası yapay zekanın ilk gelişim dönemi ve 2010-2024 arası yapay zekanın ikinci dönemi. Dönemleri arzu ettiğiniz gibi ayırabilir, üçe veya beşe bölebilirsiniz. Ama şu gerçeği değiştiremezsiniz: Yapay Zeka Devrimi, çok açık bir biçimde Sanayi Devrimi’nden çok daha hızlı bir biçimde hayat buluyor. 

• Bu hız, ekonomik ve toplumsal etkilerin çok daha hızlı ortaya çıkmasına neden olacak. Bireysel ya da toplumsal olarak bu değişime hazırlanmak için geniş bir zaman dilimine sahip değiliz.

Enerji: Bu devrimin en önemli bileşeni kesinlikle insan değil, enerji. Ve enerji kaynakları gerçekten sınırlı. Sanayi Devrimi’nin başlangıcında dünyanın ekolojik dengesi açısından insan faaliyetlerinin karbon ayak izine negatif etkisi henüz gözlemlenmemişti ya da öyle olduğu kabul ediliyordu. 

Karbon salımının etkileriyle ilgili ilk çalışmalara 19. yüzyılda rastlıyoruz. İlk çalışmalar, salınımların bir şekilde sürdürülebilir ve doğaya iyileşme payı verecek şekilde hayata geçtiğini düşündürtüyor. Doğrusunu söylemek gerekirse bundan kimse çok da emin değil. 

• Literatür verilerini kabul edersek insanlığın ayak izinin bir şekilde 1970'lere kadar sürdürülebilir ve doğa açısından kabul edilebilir olduğunu varsayabiliriz. Peki ya 1970’lerden sonra? 

“Dünya Limit Aşım Günü” kavramı, insanlığın bir yılda tükettiği ekolojik kaynakların Dünya’nın o yıl içinde yenileyebileceği kapasiteyi aştığı günü ifade ediyor. 2025 yılında 24 Temmuz, limit aşımı günüydü. Yani yılın geri kalanında dünyanın öz kaynaklarından yedik. Her yıl bu tarih daha da geriye gidiyor. 

Kısacası dünyanın kaynakları hızla tükeniyor ve geri dönüşü olmayan bir şekilde yok oluyor. Yapay zeka teknolojilerinin temel gerekliliği ise dünyanın öz kaynaklarından gelen enerji. Yapay Zeka Devrimi’nde Sanayi Devrimi’nden daha fazla enerjiye ihtiyacımız var; ancak dünyanın bize sunabileceği kaynaklar alarm veriyor. 

Devrimin niteliği: İki devrim arasındaki dördüncü fark ise devrimin içeriği ve niteliği. Sanayi Devrimi’nde insanın fiziksel gücüne ihtiyaç makinelere devredilmişti. Yapay Zeka Devrimi’nde ise insanın bilişsel gücü devşiriliyor. Bilişsel gücün tamamını değil —en azından şimdilik— ama dış belleğimizi makinelere devrediyoruz. 

Fiziksel güce ihtiyaç değil, bilişsel güce olan ihtiyaç makinelere devrediliyor ve bu kaçınılmaz olarak birçok istihdam alanını yok edecek. Yeni istihdam alanları çıkacak ama bu alanlar herkesi kapsayabilecek mi? Bu dönüşüm ve adaptasyon için insan gücü nasıl desteklenecek? Hem ekonomik hem toplumsal olarak ortaya çıkan tablonun getireceği psikolojik ve sosyolojik sonuçlar neler olacak? 

• Bu soruların yanıtlarına dair tahminler var ama hepsi tahmin. Konu faks makinesi yerine e-posta kullanmaktan, at arabası yerine otomobil kullanmaktan, telefon numaralarını artık aklımızda tutmamaktan veya navigasyon olmadan bir yere varamamaktan biraz daha farklı ve karmaşık. 

“İstihdamda dönüşüm nasıl yapılmalı?”, “Eğitim nasıl dönüşmeli?”, “Sosyal ilişkiler nasıl olacak?”, “İnsanlar boş kalan zamanlarında neler yapacak?” gibi bir sürü soru seti var. Her kafadan farklı bir ses, her kaynaktan farklı bir veri akıyor ve yanıtları çok da bilmiyor gibiyiz.

Devrim fiziksel değil, bilişsel 

Özetle Sanayi Devrimi ile Yapay Zeka Devrimi’ni karşılaştırdığımızda istihdam değişiminin sanayi dönemine göre daha hızlı ve çok daha büyük bir nüfusla hayata geçtiğini görüyoruz. Bu teknolojiyi kullanmak ve geliştirmek için çok fazla enerjiye ihtiyaç var. Sınırlı kaynaklarımızı hızla tüketeceğiz ve geri dönüşü var mı; bunu bilmiyoruz. 

• Devrim fiziksel değil, bilişsel olacak; psikolojik ve sosyolojik olarak hızlıca adaptasyon gerektirecek ama dış belleğimizi topluca devretmeye razı mıyız? Hatta bunu yapmamız neden gerekli?

Bunun yanında: Tüm teknolojik devrimlerle yapay zekayı ayıran ama konuşmak istemediğimiz bir farklılık daha var. Tekerlek icat edildi ve tekerlekle ilişkili birçok ürün icat ettik. Ama tekerlek kendi kendine yeni bir icatta bulunmadı. Sanayi Devrimi gerçekten hayatı değiştirdi ama o demiryolları ya da makineler kendi başlarına bir şeyler icat etmedi. 

Yapay zekayı da insan icat etti ama her icattan farklı olarak yapay zeka, biz insanlara ihtiyaç duymadan kendi kendine sonsuz bir icat kapasitesine sahip olacak. “Olacak” fiilini bilerek kullandım; çünkü yapay zeka, şimdilik bu kadar bağımsız değil. Fakat yüksek zekalı yazılımlar kaçınılmaz olarak bağımsız olacak. Burası yapay zekayla diğer tüm icatları temelden ayıran en önemli nokta. Ve belki de yapay zeka konusunda durup düşünmemiz gereken en önemli ve tek şey. 

• Dünya vatandaşları olarak çok kapsamlı bir değişimin eşiğindeyiz. Bu değişime karşı çıkmak ve kabullenmemek ise mümkün değil. O zaman ne yapmalı? “Bu kaçınılmaz duruma nasıl hazırlanmak lazım?” sorusu, sorulabilecek en hayati soru. 

İlk etapta hukukla insanlığın geleceğini güvence altına almak ve yapay zeka çıktılarını kanunlar nezdinde bir çerçeveye yerleştirmek zorundayız. Anayasa hukuku bir toplumsal sözleşme metnidir. Bu çerçevede tüm insanlığın geleceğini anayasal bir mutabakatla güvence altına almak zorundayız. Doğayı gerçekten koruyarak insanoğlunun geleceğini garanti altına almak ve kendi kendine yetebilmesi için insanı doğru bir eğitimle donatmak zorundayız. 

Peki tüm bunlar yeterli olur mu? Esasında kimse bunun cevabını bilmiyor ama zen duruşunun işe yaramayacağı da açık.