17 Aralık Cuma sabahından herkese merhaba.
2021'in sonuna yaklaşırken bu hafta, küresel piyasalarda tüm gözler merkez bankalarından gelecek yılın son faiz kararlarına çevrildi. Aralarında ABD Merkez Bankası (Fed) ve Avrupa Merkez Bankası'nın (ECB) da bulunduğu 20'ye yakın merkez bankası tek tek faiz kararlarını açıklamaya başladı. Yüksek enflasyonun birçok ülkenin ana gündem maddesi haline gelmesinin de etkisiyle beklentiler, faiz artırma ve sabit bırakma kararlarının çoğunlukta olması yönündeydi.
- Fed, politika faizini değiştirmeyerek %0-0,25 aralığında sabit bırakırken önümüzdeki 2 yıl içinde 6 faiz artırımı sinyali verdi.
- Norveç Merkez Bankası, politika faizini %0,25'ten %0,50'ye yükseltti. İsviçre ise eksi %0,75 seviyesinde sabit bıraktı.
- Birleşik Krallık Merkez Bankası (BoE), enflasyonist baskılar nedeniyle politika faizini %0,10'dan %0,25'e yükseltti.
- Sıkı para politikası uygulayan birçok ülkenin aksine Türkiye'de ise TCMB, son aylardaki indirimlerine devam ederek politika faizini 100 baz puan indirimle %14'e düşürdü.
Tüm bu kararların, 2021'de ülkelerin para politikalarındaki dönüşümü işlediğimiz haftaya denk gelmesini hesaplamamıştık; ancak bu tesadüf bültenimizi daha da anlamlı kıldı. İlk makalemizde, 2021'de aşı uygulamalarının yaygınlaşmasıyla "normalleşme" evresine giren dünyada merkez bankalarının attıkları adımlara bakıyoruz; ikinci makalemizde ise 2021'in son çeyreğinin sinyal niteliğindeki gelişmelerinden biri olan küresel enerji krizini ele alıyoruz.
Her zamanki gibi yorum ve geri dönüşlerinizi bekliyoruz.
Twitter ve LinkedIn hesaplarımızı takip etmeyi unutmayın!
Keyifli okumalar,
Nurefşan
Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
2021’de para politikaları
2021’de dünya genelinde para politikaları nasıl değişti? "Geçici enflasyon" söylemini terk etmenin zamanı geldi mi?

Küresel anlamda değişen para politikalarının etkilerini giderek daha fazla fark edeceğimiz bir döneme yaklaşıyoruz. ABD Merkez Bankası (Fed) para politikasında sıkılaşmaya adım adım yaklaşırken İngiltere Merkez Bankası (BoE), omicron varyantının etkilerini değerlendiriyor. Avrupa Merkez Bankası (ECB) ise sıkı para politikası için henüz erken olduğunu savunuyor. Bu yazıda, “2021’de dünya genelinde para politikaları nasıl değişti?” sorusunu haftanın gündeminde olan Fed üzerinden yanıtlıyor, kısaca 2022’de ne ile karşı karşıya kalabileceğimizi yorumluyoruz.
Hatırlatma
Mart 2020’de pandeminin yarattığı finansal şoka yanıt vermek için Fed’in attığı ilk adımlar faiz oranlarını (Fed funds rate) %0 - 0,25 bandına çekmek ve piyasaya yüksek miktarda likidite sağlamak için “Quantitative Easing” olarak adlandırılan varlık alım programını başlatmak oldu. Kulağa teknik gelen bu detayların en anlaşılır hali, Fed’in finansal istikrarı korumak ve pandeminin ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini krediler aracılığıyla azaltmak için önlem alması olarak özetlenebilir. Aynı dönemde Fed ile benzer uygulamaları İngiltere, Avrupa ve Japonya gibi diğer merkez bankaları da hayata geçirdi.
2021’de neler oldu?
2021’de aşı uygulamalarının yaygınlaşması ve vaka sayılarının azalması dünyayı “normalleşme” evresine soktu. Normalleşmenin hız kazanmasıyla birlikte tüketicilerin ürün ve hizmetlere olan talebi artış gösterdi. Fabrikalar yeniden üretime başlarken iş seyahatleri ve tatiller için uçak ve otel rezervasyonları yapıldı. 1 yıldır eve kapanan herkes restoran, kafe ve gösteri salonları gibi sosyalleşebileceği alanlara akın etti. Tüketici talebi hızla artarken pandeminin üretim süreçleri üzerindeki olumsuz etkilerinin devam etmesi bu kez merkez bankalarının önüne yüksek enflasyon problemini getirdi. Özellikle dünya genelinde yaşanan tedarik zinciri sorunları hem teslimat sürelerinin uzamasına hem de depolama ve lojistik maliyetlerinin artmasına neden oldu. Artan maliyetler ve bozulan üretim süreçleri ürün fiyatlarına hızlı bir şekilde yansıdı. Üretim sorunları kaynaklı fiyat artışı devam ederken kış mevsiminin gelmesiyle artan enerji ihtiyacı mevcut problemlere bir yenisini ekledi: Doğal gaz ve petrol fiyatlarındaki rekorlarla birlikte enerji enflasyonu gündeme oturdu.
“Geçici enflasyon”
Merkez bankaları yukarıda bahsettiğimiz fiyat artışlarını “geçici” olarak değerlendirdi. Başta Fed olmak üzere merkez bankaları tedarik zinciri sorunlarının ortadan kalkması ve işe dönüşlerin artmasıyla birlikte fiyatlardaki yükselişin momentum kaybedeceğini ileri sürdü. Merkez bankalarının beklentisi teslimat sürelerinin normale dönmesi, üretim aksaklıkların ortadan kalkması ve işe dönüşlerin hızlanmasıyla ürün fiyatları ve çalışan ücretlerindeki yükselişin ivme kaybedeceği yönündeydi.
Fakat fiyatlardaki normalleşme beklentileri gerçekleşmedi; kasım ayında ABD’de yıllık enflasyon oranı %6,8 ile 1982’den bu yana en yüksek seviyeye ulaştı. ABD Başkanı Joe Biden tarafından “enflasyonla mücadele” vurgusuyla yeniden Fed Başkanı olarak atanan Jerome Powell, atamanın ardından yaptığı konuşmada “geçici enflasyon” söyleminin terk edilme zamanının gelmiş olabileceğini belirtti.
2021’in mart ayında gerçekleştirilen Fed toplantısında 2022 ve 2023 yıllarında faiz artışı öngörmeyen Fed üyeleri, bu çarşamba sonlanan toplantıda 2022 ve 2023’te üçer faiz artışı öngördü. Buna ek olarak Fed sonunda toplantı bildirisinden “geçici enflasyon” ibaresini kaldırdı ve varlık alımlarını iki kat daha hızlı azaltma kararı aldı.
Etkileri ne olacak?
Fed’in kararlarının ABD üzerindeki etkilerinden ziyade diğer ekonomiler üzerinde bırakacağı izleri düşünürsek; bu kararlar 2022’de sıkı para politikasıyla birlikte doların maliyetinin artması ve gevşek para politikası uygulamalarına sahip diğer ülke para birimlerine karşı doların değer kazanması anlamına gelebilir. Bu durum dolar kuruna karşı kırılgan ekonomilerin daha yüksek faize yönelmesine ve büyüme hedeflerinden uzaklaşmasına neden olabilir. Dünya genelinde sıkı makroekonomi politikaları paranın maliyetini artıracağı için borçluluğu yüksek şirketleri olumsuz etkileyebilir ve riskli varlıklardan sermaye çıkışını beraberinde getirebilir.
Enerji krizi: Tamam mı devam mı?
2021'in sonuna doğru piyasaları altüst eden enerji krizi 2022'nin ilk yarısında da etkisini sürdürecek.

Pandeminin başında, hareketliliğin ve enerji tüketiminin neredeyse durma noktasına geldiği bir dönemde, 2021’de küresel bir enerji kriziyle karşılaşacağımız söylenseydi kimse bunu ciddiye almazdı. Fakat 2021’in yazından çıkarken küresel çapta bir enerji krizinin ilk göstergeleri ortaya çıkarken enerji fiyatlarının rekor kıracağı uyarıları dünyanın her yerinde yankılanmaya başladı. 2021'in son çeyreğinin "sinyal niteliğindeki" gelişmelerinden biri olan enerji krizini birden fazla nedene bağlamak mümkün. Gelin birlikte inceleyelim.
Enerji krizi neden başladı?
Avrupa Enerji Komisyonu Üyesi Kadri Simson, krizi ve krize bağlı fiyat patlamalarını “beklenmedik” olarak nitelendiriyor. Zira Avrupa’da doğal gaz fiyatları, geçen senenin aynı zamanlarının 8,5 katına çıkarak 230 dolar seviyelerini buldu. Doğu Asya’da da fiyatlar, eylülden ekime %85 arttı. ABD’de ise doğal gaz fiyatı son 13 yılın zirvesine çıktı. Kömür fiyatları da aynı şekilde rekorlar kırdı ve petrol fiyatı tahminleri 100 dolar civarlarına yükseldi.
Kısaca özetlemek gerekirse; küresel çapta bir enerji krizi yaşanmasının nedenleri arasında şunlar yer alıyor:
- Pandemi sonrası normalleşmeyle ekonomilerin canlanması,
- Soğuk bir kışın enerji depolarını yormuş olması,
- Avrupa’da yaprak kıpırdamayan günler dolayısıyla rüzgar santrallerinden beklenen çıktının elde edilememesi,
- Çin ve diğer bazı ülkelerde kömür madenlerinin sel altında kalması,
- Rusya’nın kısa vadeli spot piyasalarına doğalgaz tedariğini durdurması.
BloombergHT'ye açıklamalarda bulunan Enerji Ticaret Derneği Başkanı Burak Kuyan, "Enerji sektöründe ciddi kaos ve kriz var. 1 yıl öncesine kadar bu kadar olumsuzluğun bir araya gelebileceğini kimse aklına getiremezdi. Bunlar tabii maliyet ve fiyat baskısı oluşturmaya başladı,” diyor.
Türkiye’de kriz nasıl hissedildi?
Türkiye, enerji konusunda dışa bağımlı bir ülke olduğu için küresel piyasalardaki şoktan doğal olarak etkilendi. TÜİK, Ağustos ayındaki enerji ithalatının bir önceki yıla göre 2 katına çıkarak 4 milyar doların üstüne çıktığını belirtti. Enerji ithalatı, ekim ayında ise bir önceki yıla göre %160 artarak yaklaşık 5,5 milyar dolara yükseldi. Türk lirasının döviz piyasalarında rekor düzeylerde değer kaybetmesi ise iç piyasada bu artışın daha yüksek çarpanla hissedilmesine neden oldu. Enerji fiyatlarındaki artış, gıdadan ulaşıma birçok kalemin fiyatını artırdı. Türkiye’de tüketiciler için bu yıl doğalgaza %17,8; elektriğe ise %21,2 zam yapıldı. Kasım ayında sanayi abonelerine %48; elektrik üretimi yapacak şirketlerin tarifesine ise %46 zam yapıldı. Akenerji CEO’su Serhan Gençer bu zamların satış fiyatlarına yansıtılması gerektiğini yoksa şirketlerin üretime ara verebileceğini ifade ediyor.
Beklentiler: Daha kış bitmedi
Dünya bankası özellikle ekonomilerin toparlanma sürecinden ve tedarik zincirindeki sıkıntılardan kaynaklı artan enerji fiyatlarının 2022’nin ilk yarısında yüksek kalmaya devam edeceğini ifade ediyor. Daha ılıman bir kış geçirilmesi, hane halkının enerji ve ısınma ihtiyacını hafifleterek bir nebze de olsa rahatlama sağlayabilir; ancak enerji faturaları önceki senelere göre daha kabarık olacak. Enerji fiyatlarındaki artış küresel enflasyonu da yukarı yönlü tetikleyecek.
2022’nin ikinci yarısında ise tedarik zincirinin toparlanması ve küresel büyümenin görece yavaşlaması ile enerji fiyatlarının diğer emtia fiyatlarıyla beraber düşeceği beklentisinin altı çiziliyor. Fakat hâlihazırda yükselmiş enerji fiyatları, enerji ithal eden ülkelerin büyüme rakamlarına negatif yönlü bir etkide bulunacak gibi görünüyor.
Gelecek krizleri engellemek: Uzun soluklu ve çok yönlü bir yaklaşım
Enerji fiyatlarındaki artış, küresel ölçekte değerlendirildiğinde geçici; ancak bu dalgalanma aslında enerji sektörünün kırılganlığını da gözler önüne seriyor. Özellikle de yeşil ve temiz enerjiye geçilmesi gereken bir noktada bu kırılganlık, gelecekte de fiyat dalgalanmaları yaratarak kendini tekrar hatırlatabilir. Bu nedenle enerji sektörünün geçiş döneminde arz istikrarını önceliklendirmesi büyük önem taşıyor.
Uzmanlar, geçiş sürecinde nükleer enerji santrallerinin enerji üretiminde kritik öneme sahip olduğunu ifade ediyor. Buna ek olarak doğal gaz çıkarımı ve dağıtımına yatırım yapılması; güneş ve rüzgar enerjisinin yeterli olmadığı zamanlar öngörülerek doğalgazın enerji istikrarını sağlamada kullanılması gerekiyor. Yeşil enerjiye ağırlık verilmesi ve sürdürülebilir bir enerji sektörü inşa edilmesinin önemi de bir kez daha ortaya çıkıyor. Aksi takdirde gelecekte sık sık enerji kesintileriyle karşılaşılması kaçınılmaz görünüyor.
Gedik Yatırım'dan Elektrikli Araçlar Sektör İncelemesi
Küresel elektrikli araç (EV) pazarı, bu yıl emisyonları azaltmak için tasarlanmış politikaların yaygınlaşmasıyla ivmesini artırdı. Küresel net sıfır emisyon hedefini karşılamaya odaklanan gelişmiş ülkeler, elektrifikasyon programlarına ve ilgili şarj altyapısına yatırımlarını artırıyor. Elektrikli araç endüstrisinde iyimserliği artıran ulusal mevzuatlardan biri de ABD Altyapı Anlaşması olarak öne çıktı. ABD Başkanı Joe Biden, Altyapı Anlaşmasını kasım ayında yürürlüğe soktu. Bu noktada, EV sektöründeki üretimlere, sosyal harcama planına ve temiz enerji ekonomisine yönelik de toplam 555 milyar $'lık kaynak ayırdı. Bu yasa tasarısına göre, ABD hükümeti 500.000 elektrikli araç şarj cihazından oluşan ulusal bir ağ kurmak için 7,5 milyar $ yatırım yapacak ve EV'lerin benimsenmesini hızlandırma, emisyonları azaltma, temiz enerjiye geçiş hedefini destekleyecek.
Morgan Stanley'in Küresel Elektrikli Araç Pazarı raporuna göre, EV pazar büyüklüğünün 2030 yılına kadar %26,8 bileşik yıllık büyüme oranı sağlaması ve 34,8 milyon adede ulaşması bekleniyor. Uluslararası Enerji Ajansı'nın tahmini ise 2030 yılında dünya çapında 145 milyon adet EV stoku olması yönünde. Bugüne kadar, yarı iletken kıtlığının neden olduğu üretim kısıtlamalarına rağmen satış rakamlarında artan ivme gözlemleniyor. Bu yılın ilk dokuz ayında küresel akülü elektrikli araç satışları 4 milyonu aştı ve pazar payı da hızla artıyor.
Gedik Yatırım Uluslararası Piyasalar Araştırma Departmanı'nın Tesla, Rivian, Li Auto, Lucid, Xpeng, ChargePoint ve Nio şirketlerinin kapsamlı analizlerine yer verdiği rapora buradan ulaşabilirsiniz.
Pareto'da gelecek cuma, ilk makalemizde 2021'de küresel çapta yaşanan tedarik krizini inceleyecek; ikinci makalemizde ise "Dünya bir gıda krizine doğru mu sürükleniyor?" sorusunu cevaplayacağız.
Pareto Spot'un 10. bölümü yayında! Boğaziçi Ventures Genel Partneri Kenan Çolpan ile Türkiye’nin girişimcilik ve yatırım ekosistemi hakkında konuştuk. Türkiye'de son senelerde yaşanan gelişimin nedenlerini, yatırımlarda öne çıkan sektörleri, girişimcilik ekosisteminin geleceğini ve kurumsal şirketlerin bu gelecekteki rolünü tartıştık. Pareto Spot'un tüm bölümlerini Aposto! Radyo kanalından dinleyebilirsiniz.
İyi hafta sonları,
Nurefşan






