94: Sihirli İçecekler 🫖

Dünya bir milyon türü yok olmaktan kurtarabilir mi?

Tüm bitki ve hayvan türlerinin dörtte biri, iklim değişikliği ve kirlilik gibi faktörler nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. 7 - 19 Aralık tarihleri arasında, 190'dan fazla ülkeden müzakereciler, biyolojik çeşitlilik krizini ele almak için Kanada'nın Montreal kentinde düzenlenen COP15 adlı Birleşmiş Milletler Biyoçeşitlilik Zirvesinde bir araya geliyorlar. 

Zirvede, biyoçeşitlilik krizini hedef alan yeni bir anlaşma imzalanmaya çalışılacak. 2020 sonrası Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi olarak bilinen anlaşma, 2030 yılına kadar doğayı korumak ve toparlanmasını sağlamak amacıyla ülkeler için kesin hedefler belirlemeyi amaçlıyor.

Biyolojik çeşitlilik krizinde zamanımız hızla azalıyor. Kuzey Karolina, Durham'daki Duke Üniversitesi'nde ekolojist olan”Stuart Pimm”, türleri yaratıldıklarından yaklaşık 1000 kat daha hızlı bir hızla yok olmaya doğru sürüklediğimizi söylüyor. Araştırmacılar ve politika uzmanları, COP15’te ülkelerin çok fazla konuda fikir ayrılığına düşmelerinden endişe duyuyorlar. 

Nature bilimsel dergisinde yayımlanan yeni bir yazıya göre krizin boyutları ve ulaşılması gereken öncelikli hedefler şu şekilde:

• Hangi türler en çok risk altındadır ve onları tehdit eden nedir?

En fazla risk altındaki gruplar arasında amfibiler ve mercanlar bulunuyor. Araştırmalar, iklim değişikliğinin hızla biyoçeşitlilik için büyük bir tehdit haline geldiğini gösteriyor. Öte yandan, kara ve denizlerin dönüştürülmesi, tarım, balıkçılık, ağaç kesme, avcılık ve vahşi yaşam ticareti yoluyla doğal kaynakları sömürülmesi biyoçeşitlilik üzerindeki en büyük tehdit. Günümüzde karaların yaklaşık yüzde 75'i ve okyanusların ise yüzde 66'sı, çoğunluğu gıda üretimi için olmak üzere, önemli ölçüde değiştirilmiş durumda.

• Türler yok olursa ne olabilir?

Bu sorunun cevabını tahmin etmek zor; çünkü yağmur ormanları gibi belirli bir ekosistemde hangi türlerin bulunduğunu ve bunların hangi işlevlere sahip olduğunu bilmek oldukça zor. Ancak daha az biyoçeşitliliğe sahip ekosistemlerin kaynakları yakalama ve biyokütleye dönüştürme konusunda çok iyi olmadıkları, dayanıklıklarının genel olarak düşük olduğu, yangın gibi şoklardan sonra toparlanmalarının daha zor olduğu biliniyor. Bu bağlamda sistemin bütünlüğünü ve çeşitliliğini korumak büyük önem taşıyor. 

• Araştırmacılar biyoçeşitliliği korumak için hangi çözümlerin gerekli olduğunu söylüyor?

Habitatları korumak, türlerin kurtarılması açısında en kritik noktada. COP15’te tartışılan hedeflerden birisi, 2030 yılına kadar dünya kara ve denizinin en az yüzde 30'unun korunması. Ancak korumaların etkili olması için, korunacak alanların dikkatli seçilmesi gerekiyor. Örneğin, tropikal ormanlar gibi biyolojik çeşitlilik açısından zengin bölgelerin içerilmesi gerekli. Araştırmalara göre, son on yılda dünya çapında korunan alanlardaki artışa rağmen, tür sayıları hala düşüyor; çünkü koruma önlemleri genellikle yanlış yerler için alınıyor. 

• Ülkeler doğayı korumak için yeni bir anlaşma üzerinde anlaşma başarabilecek mi?

Özellikle dünyadaki biyolojik çeşitliliğin çoğuna ev sahipliği yapan düşük ve orta gelirli ülkelerde biyolojik çeşitliliğin korunmasının nasıl finanse edileceği önemli konulardan birisi. Brezilya ve Gabon'un da aralarında bulunduğu bu ülkeler, yıllık 100 milyar dolar içeren yeni bir fonun kurulmasını istiyorlar. Şimdiye kadar, bu teklif daha zengin ülkeler tarafından pek dikkate alınmadı. 

Unutulmaması gereken önemli nokta ise gezegenimizin ciddi bir kriz ile karşı karşıya olduğu. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi icra sekreteri “Elizabeth Mrema’ye” göre, harekete geçmek için son şansımız.

Hayattaki alışkanlıklarımız bizi sorularımızı sadece belirli şekillerde sormaya itiyor. Çoğu zaman farkında bile değiliz ama soruları sorarken almak istediğimiz cevabı da sorunun içine katıyoruz. Bazen bunu fark etmemiz gayet kolay oluyor, mesela “akşam erken gelirsin değil mi?” sorusu “evet, gelirim” cevabı için sorulmuş bir sorudur. Sonuna eklediğimiz bu “değil mi?” hep bizim beklentimizi gösterdiği için ayırt etmesi nispeten kolaydır. Ama bazı zamanlar bunu yaptığımızı kendimiz bile ayırt edemiyoruz.

Gündemimizdeki soru: “İklim krizini önlemek için ben kendi başıma ne yapabilirim ki?” ya da “iklim krizini önlemek için sadece benim yaptıklarım ne kadar yeterli olur?” Burada aslında hiç çaktırmadan “evet canım, senin kendi başına yaptıkların kesinlikle yeterli değil, onun için senin vicdanın rahat olsun ve bildiğin gibi hayatına devam et çünkü esas suçlu başkaları, büyük şirketler ve devletler” cevabını istiyor bilinçaltımız.

Şimdi size kritik sistemleri anlatayım: Bu yazıyı yağmurlu bir İstanbul sabahında yazıyorum. Yağmurdan dolayı trafik korkunç bir keşmekeş içerisinde. Aslında trafiğin böylesi durması önemli bir kesimin araç kullanmaya yağmur yokmuş gibi devam etmesinden kaynaklanıyor. Sonra bu arkadaşlardan sadece bir tanesi önündeki aracın tamponuna dokunuyor ve arkasındaki tüm trafik kilit oluyor. Oysa her sürücü, “hava kötü, yer ıslak, fren mesafesi uzar, ben hızımı azıcık azaltayım” diyecek olsa akışına devam edecek olan trafik bizlerin bildiğimiz gibi davranmamızla birden kilit oluyor.

Bu tür sistemlere kritik sistemler diyoruz. Yani, bir noktaya kadar tamamen normal davranan bir sisteme ufak bir dürtü veriyoruz ve sistem bambaşka bir yapıya bürünüyor. İşin kötüsü, gerçekten ciddi anlamda ölçümler yapmıyorsanız hangi ufak dürtünün sistemi değişiklik noktasına ittiğini bilemiyorsunuz. Mesela yağmurlu havadaki bir yamacı düşünün. Bir noktaya kadar yağmur yağar, yağar ve bir an gelir ki o yamaç suyun ve toprağın ağırlığını taşıyamaz ve kaymaya başlar. Şimdi “bu yamacın kaymasına o son damla neden oldu” diyemezsiniz, tüm damlaların zaman içerisinde düşmesi ortak bir etki yaptı, ama “o son damla düşmeseydi belki de toprak kaymayacaktı” demek her zaman mümkün çünkü o son damlanın hangi damla olduğunu asla bilemeyiz.

Benzer şekilde, herhangi bir iklim felaketini herhangi bir eyleme doğrudan bağlayamıyoruz. “Ben bugün arka odanın ışığını söndürmeden salona geldim, o yüzden bir felakete yol açmış mıyım?” diye soranımız olduğunu düşünmüyorum. Ama soruyu o şekilde düzenleyecek olsak cevap çok daha değişik olabilir. Yani “benim gelirken arka odanın ışığını söndürmem neye yarar” demektense “benim gelirken arka odanın ışığını söndürmem belki de o son damlanın düşmesini engelledi” demek bizi çok daha doğru yönlendirebilir.

Heyelan başladığı zaman taş parçacıklarının söz hakkı kalmaz ama her heyelan bir taş parçacığı ile başlar. Önemli olan attığımız her adımda heyelanı başlatacak olan o taş parçacığı olabileceğimizi düşünerek, yanlış adımlar atmaktan sakınmaktır.

Nazım Tanrıkulu

Renkleriyle allı morlu, antosiyanince zengin  bitkiler, mevsim geçişini kolaylaştırmak için bağışıklık sistemimizi güçlendirici uygun içerikte sunarlar kendilerini. Bu meyvelerden en önemlilerinden biri karamürver, namıdiğer Sambucus nigradır. Ülkemizde  Sambucus ebulus da var ama kullanacağımız doğru tür, Sambucus nigra dediğimiz ağaçsı gövdesi olan karamürverdir. 

Mürver çiçeklerinden güzel kokulu bir şerbet de yapılır. Bu yazıda bahsedeceğimiz ise mürver meyvesi şurubu. Meyvelerin mutlaka tam olgunlukta toplanmış olanlarını yani iyice kararmış olanlarını temin edin. Eskiden sadece çiçeği bulunurdu, meyve bulunmazdı. Şimdi ise artık  piyasada bulabiliyoruz. Tarımı da başladı çok şükür ki. 

Mürver şurubu yaparken nar ve başka mor kıymetlimiz mersin, Myrtus communis meyvelerini de kullanabiliriz. Limon ve zencefil de ilave edilebilir.

Mürver, çiğ tüketildiğinde mide bulantısına ve kusmaya neden olabilen bir toksik madde olan hidrosiyanik asit (HCN) içerir. Bu sebeple meyveleri suda en az 30 dakika kaynatmak toksinleri etkisizleştirir. Bu nedenle şurup yapıyoruz.

Tarif

Gerekli Malzemeler: 

• 1 lt içme suyu,
• 200 gr mürver meyvesi (kuru)
• 100 gr nar tanesi 
• 50 gr mersin (murt) meyvesi
• 100 gr ham bal

Yapılış yöntemi:

• Mürver meyveleri, nar ve suyu bir tencereye koyup 40 dakika kadar kaynatın.
• Mersin meyvesi ekleyip ağzı kapalı olarak 20 dakika kısık ateşte kaynatmaya devam edin. Ateşi kapatın. 
• Yumuşayan meyveleri tülbentle sıkarak steril edilmiş kavanoza süzün.
• 35 dereceye düşünce bal ilave edin ve buzdolabında saklayın.

Doz:

• 2-3 saatte bir 10ml 

Bir miktarını daha sonra kullanmak üzere buz kalıplarında dondurabilirsiniz.

Çocuklar mürver şurubu alabilir mi?

• Mürver şurubu çocukların alması için güvenlidir ve genellikle çocuklar çok severler.

Ancak, şurubunuzu bal ile yaptıysanız 1 yaşından küçük çocuklara vermeyin. 

Çocuk dozu:

• 3 yaş altı 1ml
• 3 - 6 yaş ¼ yetişkin dozu (2.5ml)
• 7 - 12 yaş ½ yetişkin dozu (5ml)

Önemli Not :

• Mürver şurubu, hamilelik ve emzirme döneminde kullanılmamalıdır. 
• Bağışıklık sisteminin baskılanması gereken durumlarda kullanılmamalı

Hep birlikte sağlıkla geçireceğimiz günler dileğiyle…

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Merhaba! Havaların iyice soğuduğu ve kapalı ortamlarda daha fazla zaman geçirdiğimiz bugünlerde her sohbet şöyle başlıyor: ‘herkes hasta’. COVID-19 pandemisi için alınmış olan maske, mesafe ve hijyen tedbirleri nedeniyle bir süredir ortalıkla dolaşamayan her türlü solunum yolu virüsü, tedbirlerin neredeyse tamamen ortadan kalkmasıyla tekrar sahneye çıktı. Amerika Birleşik Devletleri’nde, 2009 domuz gribi pandemisinden bu yana en ağır grip mevsiminin yaşandığı açıklandı. Pandemik SARS-CoV-2 virüsü dışındaki solunum yolu virüslerine karşı bağışıklığı iyice düşmüş olan insanlık şu anda nezlesiz, gripsiz geçirdiği yılların bağışıklık borcunu faizi ile ödüyor. 

Dr. Anthony Fauci ismini pandemi döneminde sıklıkla duyduk. Kendisi Amerika Birleşik Devletleri’nde Ulusal Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları Enstitüsü’nün 38 yıl yöneticiliğini yapmış ve aynı enstitüde 54 yıldır çalışarak yakın geçmişteki tüm salgınlara tanıklık etmiş bir bilim insanı ve hekim. Dr. Fauci, yeni ortaya çıkan ve yeniden önem kazanan enfeksiyon hastalıkları ile ilgili yazdığı yazıya şu başlığı vermiş: ‘Bitene kadar bitmez, ama hiç bir zaman bitmez’. İnsanlığın mikrop ve virüslerle olan savaşında, özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerin mücadelelerinin hiç bitmediğinden bahsediyor ve 1981 yılında ilk AIDS vakalarının tanımlanması ile tüm dünyada yeni cephelerin açıldığına vurgu yapıyor Dr. Fauci. Bu son beş dekatta HIV, hepatit C, SARS, Ebola, Zika, MERS ve maymun çiçeği virüsleri gibi pek çok virüs tanımlandı ve insanlık küresel ölçekte bir influenza bir de koronavirüs pandemisi ile sınandı. Dr. Fauci, COVID-19 pandemisinin ‘yeni ortaya çıkan enfeksiyonların yol açtığı salgınlara olan savunmasızlığımız için en güçlü uyandırma çağrısı’ olduğunu belirtiyor. İnsan topluluklarının doğayı işgal edecek şekilde hızla yayılması ve hayvan ekosistemlerine girmesi dolayısıyla ve iklim değişikliğinin de etkileriyle yeni enfeksiyon ajanlarının insanlara ‘atlaması’ için daha fazla olasılık olacağını ifade ediyor.  

İklim krizi ve yeni enfeksiyonlarla ilişkili büyük bir potansiyel tehlike daha kapımızda bekliyor: Sıcaklığı hızla artan Sibirya başta olmak üzere, özellikle Kuzey Yarımküre’de donmuş olan toprak katmanının çözülmesiyle ortaya çıkabilecek yeni enfeksiyonlar. Yıllardır donmuş halde bulunan ve ‘permafrost’ olarak adlandırılan toprak tabakası büyük miktarda metan ve karbondioksit içeriğinin yanında donmuş mikroplara ve virüslere de yataklık yapar. Başka bir deyişle, permafrost tabakasının küresel ısınma ile çözülmesi hem yüksek miktarda sera gazını atmosfere salarken hem de belki binlerce yıldır donuk halde bekleyen mikrop ve virüslerin de ‘canlanma’ riskini ortaya çıkarır. 

Son yıllarda bu konuda yapılan araştırmaların en çarpıcısı Kasım 2022’de açık erişimli bir platformda ‘baskı öncesi’ haliyle yayımlandı. Alempic ve arkadaşları, Sibirya’nın yedi ayrı bölgesinden elde edilen permafrost örneklerinde, 13 yeni virüsün tanımlandığı rapor etti. Yoğun güvenlikli laboratuvarlarda, bir amip türünde aktifleştirilen virüslerin neredeyse elli bin yıldır permafrostta saklanıyor olmalarına rağmen enfeksiyon yapma potansiyellerini koruduğu gösterildi. Bu virüslerin bitki, hayvan ve insanlarda hastalık yapması durumunda dünyanın nelere tanık olacağını tahmin etmek bile gerçekten korkutucu. 

Şurası çok açık ki ne kadar ileri bir bilim ve teknolojiye sahip olursak olalım, bağışıklık sistemimizin daha önce hiç karşılaşmadığı bir patojen ile karşılaştığımızda savunmasızız. Sekiz milyar savunmasız insanın bir virüs ile ilk defa karşılaşmasında neler olabileceğini de COVID-19 pandemisinin ilan edildiği 11 Mart 2020 tarihinden beri canlı yayında izliyoruz. Küresel ısınmanın katastrofik bir sonucu olarak, uyuyan mikrop ve virüslerin tekrar yeryüzüne çıkma ve hastalık etkeni olma potansiyeli olduğunu ortaya koyan bilimsel çalışmaların sonuçları, iklim krizine karşı mücadele etmek için insanlığa çok hayati bir neden daha sunuyor. 

Efsaneye göre, Çin imparatoru ateşte su ısıtırken hava rüzgarlanır. Başının üstündeki ağaçtan birkaç yaprak savrulur ve kaynayan suya düşer. Sudan güzel kokular çıkınca imparator demi tadar ve çayın tiryakisi olur. 

Çay (Camellia sinensis) 10. yy da Çin'in milli içkisi haline gelir, 12. yüzyıldan sonra da Japonya'da yaygınlaşır. 17. yüzyıldan itibaren Avrupa'da duyulmaya başlar. İngilizler, 19. yüzyılda Çin'de çayın nasıl yetiştirildiğini öğrenir ve Hindistan'ın Assam bölgesinde ve Güneydoğu Asya ülkelerinde çay üretimine başlayıp çay ticaretine hakim olurlar. 19. yüzyılda Amerikalılar çay nakliyatı süresini azaltırlar, böylece çay ucuzlar ve geniş kitlelere yayılır. Türkiye çayla 19. yüzyılın başlarında tanışır. O zamana kadar hep kahve içilir, çay ise hiç bilinmez. 1800’lü yılların sonunda çay tarımına yönelik ilk denemeler yapılsa da ilk ürün 1924 yılında Zihni Derin tarafından Rize’de alınır. 1947 yılında ise Rize'de ilk çay fabrikası üretime başlar.

Dünyaya baktığımızda, Çin en büyük çay üreticisi konumunda. Hindistan ikinci, Türkiye ise 5. sırada yer alıyor. Ülkemizde sudan sonra en çok tükettiğimiz içeceğin çay olduğunu hepimiz tahmin edebiliriz aslında. Bizi ise sırasıyla İrlanda, Birleşik Krallık, Pakistan, Rusya ve Fas izlemekte.

Çin’de, çay önceleri ilaç olarak kullanılmış, yaşamı  uzatan ve canlılık veren bir sağlık içeceği olarak görülmüş. Günümüzde de geleneksel Çin tıbbında bu özelliğini sürdürüyor. Her bölgenin kendine özgün çay demleme teknikleri var. Örneğin, Çin’in Fujian eyaletinde Gongfu çayını demlemek ve içmek özel bir çay sanatı haline gelmiş. Çinliler çay içerken çayın tadını çıkarmaya ve çay içilen ortamın sakin ve havasının taze ve temiz olmasına önem veriyor. 

Japonya’ya çay Çin’den Japon Budist rahipler aracılığı ile gelmiş. Efsaneye göre, Bodhidharma meditasyon esnasında uyanık kalmak için göz kapaklarını kesmiş ve göz kapaklarının düştüğü yerde çay yaprakları yetişmiş. Japonlar çay hazırlamasını, sunmasını ve içmesini rituel haline getirmiş, felsefesini derinleştirmiş. Ülkede çay bir sanat eseri gibi yorumlanıyor. Japon evlerinin bahçesinde sadece çay seremonilerinde kullanılmak üzere özel tasarlanmış evler bulunuyor. Bu minimalist evlerde ilk göze çarpan basit bir çiçek düzenlemesi oluyor. Seremoniye katılanlar sadece yaşadıkları ana ve içtikleri çayın verdiği keyfe odaklanarak çay sanatını  birlikte yaratıyorlar.

Ülkemizde en çok Doğu Karadeniz’de yetişen siyah dökme çay tercih ediliyor, Gürcistan sınırından Fatsa‘ya kadar uzanan alanda yetiştiriliyor. Ülkemiz, çay bahçelerinin tamamına  kar yağan tek ülke. Bu da verimliliğini olumlu yönde etkileyen bir unsur. Çay bitkisi, yaz kış yemyeşil olan bir bitki. Ülkemizde çay tarımını sürdürülebilir kılmak büyük önem taşıyor, bu da sağlıklı toprak ve bu konuda çiftçinin bilinçlendirilmesi ile birebir ilişkili. Çay tarımı, bölge insanı ve ekonomisi büyük  önem taşıyor. Bölgede sürdürülebilir çay tarımı konusunda çalışmalar özel sektör ile özellikle TEMA gibi sivil toplum kuruluşları işbirliğiyle özenle takip ediliyor. 

Çay yüzyıllardır  bizleri bir araya getiren adeta sihirli bir şifa içeceği, hem ruhumuza iyi geliyor hem de bedenimize. Çayın olduğu yerde sanata da yer açılıyor ve her kültürde farklı bir anlam kazanıyor. Mükemmel çayın ise tek bir tarifi yok. Kültüre, bölgeye ve çayın çeşidine göre farklılık gösteriyor. Çay demlemenin püf noktası ise narin çay yapraklarının su ve ısı ile uyumunu sağlamak. Bu da özen, zaman ve farkındalık gerektiriyor. Lezzetli bir çay demlemek için demliğin cam, porselen ya da topraktan olması; suyun taze ve kireçsiz olması büyük önem taşıyor.  

Çay, demliğimize gelinceye kadar uzun bir yolculuktan geçiyor ve her aşamasında büyük özen gösterilip emek harcanıyor. Bunun farkında olarak çayımızı demlemek, bardağımızı seçmek, her yudumda çayın lezzetini ve yaşadığımız anın kıymetini hissedebilmek aslında hepimizi birer çay sanatçısı yapıyor. 

Haydi, şimdi bir bardak çaya ne dersiniz?