Bir roman, bir müze; bir fotoğrafçı, bir şehir

"Hayatımın en mutlu anıymış, bilmiyordum. Bilseydim, bu mutluluğu koruyabilir, her şey de bambaşka gelişebilir miydi? Evet, bunun hayatımın en mutlu anı olduğunu anlayabilseydim, asla kaçırmazdım o mutluluğu." Böyle not etmişti 26 Mayıs 1975 Pazartesi günü saat üçe çeyrek kala yaşananları Kemal Basmacı. 2008 yılında okurla buluşan Masumiyet Müzesi, Orhan Pamuk'un üzerinde en çok konuşulan ve belki de sinemaya en çok uyarlanması istenilen romanlarından biri oldu. Geçtiğimiz günlerde Veba Geceleri ile uzun sayılabilecek bir aranın ardından yeniden okurla buluşan Orhan Pamuk'un ihtimallerle dolu Masumiyet Müzesi'ne ve o ihtimaller deryasına doğru bir "ya öyle olsaydı..." yolculuğuna çıkalım.

İllüstrasyon: Ece Tugay

Bir saplantının müzesi

İstanbul'un en güzel semtlerinden biri olan Nişantaşı'nda ticaretle uğraşan varlıklı bir ailenin oğlu olan evlilik arifesindeki Kemal Basmacı, sevgilisiyle çıktığı bir alışverişte Füsun ile karşılaştı ve ömrünün birkaç 10 yılına etki edecek hikâye böylece başladı. Tesadüflerle başlayan bu hikâye, sonrası dram ve acılarla örülecekti. Kemal Basmacı’nın Nişantaşı’daki ünlü Şanzelize Butik’te geçici bir süreliğine çalışan Füsün’a rastlamasıyla başlayan öykü, bugün İstanbul’un en ilginç müzelerinden birinin doğmasına vesile oldu. Çukurcuma’daki Dalgıç Sokak'ta bulunan Masumiyet Müzesi’ni Füsun ile birlikte olduktan sonra ona duymaya başladığı o büyük ve saplantılı aşka borçluyuz.

“Füsun sandığım gölgeler, hayaletler” diye anlatıyordu Kemal Basmacı, o büyük aşkına duyduğu o takıntılı bağlılığını. Ömrünün bir bölümünü Füsun’a ulaşmaya adayan Kemal, kendisiyle arasında bir hayli yaş farklı olan uzaktan akrabası Füsun’u bulmak için yolunu olmadık semtlere, bilinmedik rotalara bile düşürdü. Öyle ki ömrünün bir bölümünü Fatih’te normalde pek de iyi gözle bakmayacağı bir otel geçirdi. Her gün Fatih sokaklarında Füsun’dan bir iz aradı. Tüm bu takıntılı sürecin içine sürüklenmeden önce de evlenmek üzere olduğu, yine kendisiyle aynı sosyoekonomik sınıftan Sibel ile ilişkisini sonlandırdı. Bu hem ailesi hem de yakın çevresi için alışılmışın dışında bir durumdu.

İllüstrasyon: Ece Tugay

Füsun’u, onunla seviştiği anları unutmak için günlerini heba ettiği kaba oyalanmalar ve ardından bir dedektif gibi iz sürmece, okurda Kemal Basmacı’ya karşı bir acıma hissi oluşturacak raddeye ulaştı. Ancak Kemal, ne yapıp ne edip tutkuyla ve daha çok saplantıyla âşık olduğu Füsun'una romanın sonlarına doğru kavuştu. Üstelik bu kavuşma bir evlilik hedefiyle de taçlandı. Çift, o yıllarda İstanbullu zenginler arasında âdet olduğu üzere çeyiz alışveriş için Avrupa’ya doğru çıktıkları yolculukla farklı bir boyut kazandı.

Kemal'in kaderini belirleyen kaza

Tarihte çokça sorulmasına rağmen aslında pek de bir anlamı olmayan “ya şöyle olsaydı?” sorusunu Kemal ile Füsun için soralım. Her iki tarafın birbirine âşık olduğunu düşündüğümüz bu çiftin, Edirne yolunda Avrupa’ya doğru giderken verdikleri mola sırasında Füsun’un birden arabayı sürmeye başlaması ve acı bir kaza geçirip ölmemesi durumda gelecekleri nasıl şekillenirdi? Bunu hiçbir zaman bilemeyeceğiz ama belki Füsun ve Albert Camus’nün ölümü benzer bir olaydı.

Füsun, kendisini mi Kemal’i mi yoksa her ikisini mi cezalandırmak için böylesi bir şeye kalkıştı, romanı okuyan herkesin kendince cevap verebileceği bir konu. Ancak Füsun ve Kemal’in bir çeyiz alışverişi için çıktıkları Avrupa yolculuğu bu şekilde bitmese bir Masumiyet Müzesi olmayacaktı. Biriktirilen 4 bin izmarit, sayısız biblo ve Füsun’un dokunduğu eşyalar da olmayacaktı. Peki tüm bunlara değmiş miydi?

Bu sorunun cevabı Kemal Basmacı’nın son sözlerinde saklı;

“Herkes bilsin, çok mutlu bir hayat yaşadım.”

Bir fotoğraf tutkunu hayal edin ki hayatı boyunca yüzlerce ölümsüz kare için deklanşöre basıyor fakat bunların çoğunu bastırmıyor. İçindeki ürettiği şeyi sergileyip insanların beğenisine sunma dürtüsünün ötesinde bu çektiği binlerce fotoğrafı kendisinin dahi merak edip görmemiş olması akıl almıyor. Bazılarınızın Vivian Maier’den bahsettiğimi tahmin ettiğinizi biliyorum, evet konumuz gizemli fotoğrafçı Vivian Maier ve niyetimiz arkasındaki gizemi şehirlere bıraktığı izler üzerinden çözmek.

Vivian Maier, 1954

Birçoğumuzun 2013 yapımı Finding Vivian Maier belgeseliyle tanıdığı Maier’ın ne zaman fotoğraflarından birini görsem uzun uzun düşüncelere dalıyorum. Sokak fotoğrafçılığının en çarpıcı örneklerinden olan bu çalışmalar günümüzün çokça kullanılan “anı yakalamak” terimini de tam olarak karşılayan eserler bence. Çoğu Şikago’da çekilen ve bir şehrin hafızasını oluşturan onlarca fotoğrafın bir tesadüf eseri keşfedilene dek hiç basılmamış olması ise her aklıma geldiğinde tekrar yüksek dozda şaşırıyordum. Ta ki Maier’ın ardındaki sırrı yavaş yavaş çözene dek. Artık ikinci el bir açık arttırmada keşfedilen, henüz hiç basılmamış onlarca film rulosunun bir tesadüf değil planlanmış bir işaret olduğuna eminim.

 Vivian Maier, İsimsiz, 1966

1950’lerden 1990’lara dek dadılık yaparak hayatını kazanan ve Şikago’da yaşayan Vivian Maier, baktığı onlarca çocuğun ve ailelerinin anlattığına göre içine dönük ve gizemli bir karaktermiş. Kendisinin fotoğraf çektiğini bilen ise neredeyse yok denecek kadar az. İnsan ister istemez merak ediyor, bu kadın bu fotoğrafları neden çekiyor? Ben de keşfedene dek merak ediyordum ancak artık biliyorum.

Kendisini tanımak isteyenleri geçiştiriyor, “ben gizemli bir kadınım”, “Miss V. Smith”, “bir casusum” gibi cevapları ise saklı kalmak istemesinin ve kinayeli bir dille asıl mesleğine dikkat çekmesinin önemli işaretleri bence. Evet ben Maier’in bir fotoğraf casusu olduğuna inanıyorum. Sosyolojik bir veri casusu da diyebiliriz buna. Kimliğini saklaması gereken, bu yüzden dadılık mesleğini bir perde olarak seçen, aslında tüm işi gücü fotoğraf çekerek insanları belgelemek olan bir ajan. Tabii ek olarak gizemli olayları çözmeye çalıştığını da düşünebiliriz, biriktirdiği gazete yığınlarında yer alan cinayet, çocuk istismarı, taciz, tecavüz haberleri bunu kanıtlar nitelikte. Gizemli casusumuzun ardından keşfedilen eşyaları arasında bir de onlarca ses ve video kaydı bulunuyor.

Vivian Maier, İsimsiz, 1956

Diane Arbus’un meşhur “Fotoğraf, bir sır hakkındaki bir sırdır.” lafı Maier’de “fotoğrafçı bir sırdır”a dönüşüyor. Maier çözebilene fotoğraflarında birçok işaret bırakıyor. Gölgesini çekmesinin haricinde sık sık kendi portresine de rastlayabiliyoruz çalışmalarında. Bir şeylerden yansımasını çekmeyi çok seviyor. Bunun da keşfedilmeyi bekleyen minik işaretlerinden biri olduğunu düşünüyorum.

Maier’in üç kuşaktır ABD'de yaşayan bir aileden olduğu ve New York’ta dünyaya geldiği biliniyor. Resmî kayıtlarda geçen adı Vivian Dorothy Maier. İnsanlara Fransa doğumlu bir Fransız olduğunu söylese de resmî kayıtlara göre 1 Şubat 1926 New York doğumlu. Fransız bir anne ve Avusturyalı bir babanın kızı. Ancak bu bilgi yanında çalıştığı aileleri çok şaşırtıyor çünkü onlar Fransız aksanıyla konuşan ve kendisini bir "Fransız" olarak tanıtan Maier’i biliyorlar. Günümüzde Fransız aksanının sahte olduğuna yönelik tahminler de var. Bir durum ajan için çok da şaşırtıcı olmasa gerek.

Vivian Maier, İsimsiz, 1979

Peki Şikago’yla bütünleşmiş fotoğraflarından arındırarak başka şehirlerde hayal etsek Maier’i? Çoğu Şikago’da çekilen ve şehrin sosyokültürel yapısını yansıtan bu fotoğrafları çekenin imzası kadar çekildikleri mekân da önemli kılıyor diye düşünüyorum. Örneğin, bu fotoğraflar Paris’te çekilse ekonomik seviyesi daha yüksek insanların fotoğraflarıyla mı karşılaşacaktık? Belki şehrin moda tutkusu Maier’in de fotoğraflarının önemli bir ögesine dönüşecekti. Fransa’da küçük bir kasabada bir süre yaşadıktan sonra ABD'ye tekrar geri dönmesi gösteriyor ki Şikago’nun hayatında ve fotoğraflarındaki anlamı büyük.

Vivian Maier, İsimsiz

Maier hayatının bir döneminde bir dadı için şaşırtıcı olabilecek, bir yıldan uzun süren bir seyahate çıkıyor. Mısır, Tayland, Yemen, Hindistan, Çin ve hemen hemen tüm Güney Amerika’yı kamerasıyla geziyor. Ya bu seyahatte seçtiği bir ülkeye, şehre yerleşseydi? Onunla Şikago’nun yoksul mahallelerinin stereotiplerini değil de Kahire’yi özdeşleştirseydik? Nil Nehri kıyısında, bir çöl kenarında, piramitlerin arasında, kendi gizemli havasına uyum sağlayabilecek mistik bir şehirde nasıl izler bırakırdı Maier? İslam kültürü ne kadar ilgisini çekerdi acaba? Peki ABD'de olduğu gibi rahat bir şekilde fotoğraf çekebilir miydi, bir kadın olarak özgürce gezebilir miydi? İnsanlarla kendini ne derece özdeşleştirebilirdi, kimliğini ne derece gizleyebilirdi?

Vivian Maier, 1956

Tüm bu sorular bir fotoğraf casusunun ardındaki sır olarak saklı kalmaya devam edecek. Belki bir gün Maier’in hiç bilmediğimiz bir şehirde çekilmiş onlarca film rulosuna daha rastlanacak ve onlar üzerine tekrar konuşacağız. Tabii Maier bunu keşfetmemizi isteyip küçük işaretler bıraktıysa. Günlüğüne sarılan yalnız bir genç kız gibi foto günlükler yaratan, insanlardan bu kadar kaçarken fotoğraflarında yine onlara sığınan bir fotoğrafçının izlerini bu defa bambaşka bir şehirde sürebiliriz, neden olmasın?

Vivian Maier'ın görsel dünyasında kaybolmak ve kategoriler hâlinde fotoğraflarını incelemek için resmî websitesini ziyaret edebilirsiniz.
 
(Bu yazıda anlatılanlar tamamen kurgudur ya da değildir.)