Ardı ardına sıcaklık rekorları kırıyoruz. Yangınlar, seller, şiddetli rüzgarlar artıyor. Yazlar olması gerekenden daha sıcak, baharlar yaz gibi, kışlarsa bahar. Mevsimler kayıyor, yağmur az, barajlardaki su seviyesi sinyal veriyor. Bunlar sadece Türkiye’den baktığımızda gördüklerimiz. Küresel düzeyde baktığımızda da resim vahametini koruyor.
Devam eden savaşlar, Suriye’de olup bitenler, Avrupa’da düşen hükümetler bize iklimlerin değiştiğini, sıcaklıkların arttığını unutturmamalı. İPM’nin son dönemki iklim değişikliği çalışmalarından beslendiğimiz bu bültende Cana Tülüş Türk’ün kalemiyle iklim krizinin bir kez daha altını çizmek ve geleceğimiz için bu sorunu önceliklendirmenin elzem olduğunu tekrar hatırlatmak istedik.
2.000’e yaklaşan kayıtlı katılımcı sayısıyla Türkiye’nin Azerbaycan ve Brezilya’nın arkasından katılım açısından en tepede yer aldığı bu seneki COP29’dan geriye kalanlar, sıcak dalgaları ve Türkiye’deki iklim güvenliği algısına dair ayrıntıları bu sayıda bulacaksınız.
Bol sorgulamalı okumalar.
Biray Kolluoğlu, Evren M. Dinçer ve Zafer Yenal
COP29’dan aklımızda kalanlar
Genel olarak sönük geçmesi nedeniyle eleştirilen COP29'da beklentileri karşılamasa bile finansman konusunda anlaşma sağlanması bir gelişme sayılabilir.

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında 1995’ten beri her yıl farklı ülkelerde Taraflar Konferansı düzenleniyor. Bu seneki 29. Taraflar Konferansı (bilinen adıyla COP29) 11-22 Kasım tarihleri arasında Azerbaycan'ın başkenti Bakü'de düzenlendi. 2008 yılından bugüne zirveleri yerinde düzenli takip eden takip eden İstanbul Politikalar Merkezi’nden Ümit Şahin’in öncülüğünde iklim çalışmaları ekibinin zirve sırasında ve sonrasında yaptıkları değerlendirme çalışmalarından aklımızda kalanlara geçmeden önce zirvenin çok öncesine uzanan tartışmaları kısaca bir hatırlayalım.
COP29 öncesi Azerbaycan'ın ev sahipliği epeyce eleştirilmişti. Azerbaycan’ın petrol ve gaz üreticisi bir ülke olması, iklim değişikliğiyle mücadele konusundaki taahhütleriyle ilgili şüpheler, ülkenin insan hakları sicili ve İlham Aliyev rejiminin iklim aktivistleri dahil sivil toplum üzerine baskısı ve Zirve öncesi komitede kadın üye olmaması gelen eleştiriler arasındaydı. Geçen yılki Zirvenin (COP28) yine bir petrol ülkesi olan Birleşik Arap Emirlikleri'nin Dubai kentinde düzenlendiğini hatırlayalım. Haliyle son yıllarda COP’a ev sahipliği yapan ülkelerin hem karbon salımı hem demokrasi, eşitlik ve insan hakları karnelerinin pek parlak olmadığına işaret ederek bu konferansların esas kirleticilerin “aklama” operasyonuna dönüştüğünü söyleyenler epey fazlaydı. Öte yandan bu zirveler sayesinde en “fail” ülkelerde dahi iklim ve siyasi gündeme dair yakıcı meselelerin gündeme gelme fırsatı bulduğunu, bu konularda uluslararası iletişimin arttığını iddia edenler de yok değildi.
COP29 sırasında küresel iklim politikalarının geleceği açısından kritik konular etrafında yoğunlaşan müzakereleri dört başlıkta derleyebiliriz: İklim finansmanı, uyum ve dayanıklılık, karbon piyasaları ve enerji geçişi ve jeopolitik gelişmelerin etkisi.
BM Genel Sekreteri ile BM İklim Değişikliği Aile Fotoğrafı, Kiara Worth
İklim finansmanı hedefi ve anlaşması
İklim değişikliğinden her ülke farklı derecelerde etkileniyor. Özellikle gelişmekte olan ülkeler hem krizin etkilerini daha vahim derecelerde yaşıyor hem de bu etkilere karşı koyacak güçleri görece daha zayıf. Ayrıca pek çok gelişmekte olan ülkenin sera gazı emisyonları hızla artıyor. Bu ülkelerin yenilenebilir enerjiye geçmek için gereken finansmana ve teknolojiye erişimleri de kısıtlı. Dolayısıyla, bu ülkelerin iklim değişikliğine karşı mücadelesinde gelişmiş ülkelerden gelecek desteğe ve eşitlikten ziyade adil bir yaklaşıma ihtiyacı var. Konferansın ana gündem maddesi de gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadele ve uyum çabalarını desteklemek amacıyla sağlanacak finansmanın artırılmasıydı. Konu elbette çok tartışmalı.
- Zirveye ABD, Fransa, Almanya, Hollanda olmak üzere birçok dünya liderinin katılmaması bu açıdan önemliydi.
Gelişmekte olan ülkelerin iklim finansmanı talebi ve hedefi 1,3 trilyon dolardı. İki hafta bu konuyu tartışarak geçti. Tartışmalar sırasında beklentiler çok düşüktü. Zirve sonunda gelişmiş ülkelerin 2035 yılına kadar yıllık en az 300 milyar dolar iklim finansmanı sağlaması konusunda anlaşma sağlandı. Rakamlar arasında uçurum olsa da yavaş ve monoton giden bir zirveden bir anlaşma çıkması buna da şükür dedirtti.
Uyum ve dayanıklılık
İklim değişikliğinin etkilerine karşı kırılgan toplulukların uyum sağlaması ve dayanıklılığının artırılması, müzakerelerin önemli bir parçasını oluşturdu. Bu bağlamda, uyum finansmanının artırılması ve ulusal uyum planlarının güçlendirilmesi konuları ele alındı. 2025 yılında açıklanacak olan ulusal iklim planları (NDC’ler, Nationally Determined Contributions) bu açıdan önemli olacak.
Karbon piyasaları ve enerji geçişi
İklim konuşurken enerjiyi konudan ayırabilmek mümkün değil. Senelerdir Türkiye’nin iklim politikalarını konuşurken enerjide kömürden vazgeçememizin iklim politikalarını sekteye uğrattığı eleştirisini yapıyoruz. Zirvede karbon piyasalarının düzenlenmesi ve fosil yakıtlardan yenilenebilir enerjiye geçiş süreçleri de tartışıldı. Özellikle, karbon kredisi ticaretinin uluslararası düzeyde nasıl yönetileceği ve enerji geçişinin hızlandırılması konularında görüşmeler yapıldı. Her ne kadar eleştirilse de anlaşmaya varılan karbon piyasaları metni önemli görülüyor.
Jeopolitik gelişmelerin etkisi
Ve elbette siyaset. Devam eden uluslararası çatışmalar ve siyasi gelişmelerin iklim müzakereleri üzerindeki etkisi de Zirvede değerlendirildi. Özellikle, Trump’ın seçimi, Ukrayna savaşı ve Orta Doğu'daki gelişmelerin iklim politikalarına yansımaları tartışıldı. Bir yandan COP takip edilirken bir yandan Zirve ile aynı anda Brezilya’da gerçekleşen G20 Zirvesi izlendi.
Genel olarak sönük geçtiği şekilde eleştirilen zirveden finansman konusunda beklentilerden düşük de olsa bir anlaşma sağlanması gelişme sayılabilir. Gelecek yıl COP30 Brezilya’da gerçekleşecek. Daha ılımlı ve olumlu bir zirve bekliyoruz.
Türkiye’nin son yıllarda iklim değişikliği politikalarında bir miktar iyileşme olsa da enerji ve diğer politikaları etkisiyle sera gazı emisyonlarında azalma yerine artış olduğu eleştirisi sıkça yapılıyor. COP31’e Türkiye’nin ev sahipliği yapma ihtimalinin konuşulduğunu hatırlatalım ve belki de bu ihtimalin iklim değişikliğinin önceliklendirilmesine vesile olabileceği temennisiyle bu bölümü bitirelim.
Sıcaklık dalgaları ve artan kırılganlıklar
Sıcak dalgaları nedeniyle hastalık ve ölüm riskleri artarken, Türkiye gibi ülkelerde bu döneme özel uyarı sistemlerinin hala yeterince gelişmemiş olması endişe verici.

Gezegenimiz için felaket anlamına gelecek +2 derecelik sıcaklık artış sınırına giderek daha çok yaklaşıyoruz. Nitekim, bir iki güne geride bırakacağımız 2024 yılında sıcaklık rekoru kırmayı bırakın, “ortalama sıcaklıkların insanların fosil yakıtları yakmaya başlamasından önceki sıcaklıklardan 1,5 C’den daha fazla” çıktığını biliyoruz, tablo aşağıda.

Sıcaklık rekorları üzerine konu açılmışken biraz sıcak dalgalarından bahsedelim. İki konu ayrı, her yıl sıcak rekorlarını tekrar kırıyoruz, sıcak dalgası ise yılın sıcak aylarında sıcaklığın normalin belli bir derece üstünde belli bir sayıda günden fazla sürmesi olarak kabul ediliyor.
Sıcak dalgalarıyla ilgili Ümit Şahin’in kaleme aldığı Sıcak Dalgaları: İklim Değişikliğiyle Artan Tehdit ve Sıcak-Sağlık Eylem Planları isimli politika notuna bakabilirsiniz. Yazı 2019 tarihli olsa da geçerliliğini ve önemini hâlâ koruyor.

Her yaz sıcak dalgaları sebebiyle hasta, yaşlı, çocuk ve hamileleri uyaran haberler daha fazla önümüze düşüyor, dünya genelinde sıcak yüzünden hastalanan ve ölen canlıları okuyoruz. İklim değişikliğinin canlı hayatına gözle görülür etkisine sıcak dalgaları sırasında daha fazla tanık oluyoruz. Sıcak dalgaları giderek daha sık, daha uzun ve daha yoğun hale geldi. Bu durum özellikle yaşlılar, kronik hastalar, küçük çocuklar, açık havada çalışanlar gibi kırılgan grupları daha çok etkiliyor. Yeni bir araştırma, meydana gelen 20 sıcak dalgasının 2004-2017 arasında sadece İstanbul’da 4.281 kişinin beklenmedik ölümüne neden olduğunu ortaya koydu. Sıcak dalgaları nedeniyle hastalık ve ölüm riskleri artarken, Türkiye gibi ülkelerde bu döneme özel uyarı sistemlerinin hala yeterince gelişmemiş olması endişe verici.
Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği Sıcak-Sağlık Eylem Planları kritik bir adım. Türkiye’de de yerel yönetimlerin, üniversitelerin ve sivil toplumun iş birliğiyle, iller bazında bu planların hazırlanması artık bir ihtiyaç değil, zorunluluk. Sıcaklık rekorlarına ve sıcak dalgalarına bakarak daha fazla insanın etkilenmesini önlemek için harekete geçmenin zamanıdır, geç olmadan…
Türkiye’de iklim krizi algısı
İklim krizi toplumun çok büyük bir bölümünü etkiliyor ve aciliyet hissi genelde artmış vaziyette.

Peki Türkiye'de insanlar iklim krizi hakkında ne düşünüyor? 2023/24 Mercator-İPM Araştırmacısı Başar Baysal’ın yayımladığı “Türkiye’de İklim Güvenliği Algıları: İklim Değişikliğinin Adil Güvenlikleştirilmesine Doğru (İngilizce adıyla Analyzing Climate Security Perceptions in Türkiye: Toward A Just Securitization of Climate Change)” raporunda bu soruya oldukça çarpıcı cevaplar var. Araştırma, toplumun neredeyse %80’inin iklim değişikliği ile mücadelede daha etkili ve kararlı adımlar atılmasını istediğini ortaya koyuyor. Bu konuda mevcut politikaların yeterli olduğunu düşünenlerin oranı ise sadece %20’nin biraz üzerinde. Bu sonuç, insanların yalnızca farkındalıklarındaki yüksekliği değil, aynı zamanda çözüm taleplerini de açıkça ortaya koyuyor.
Raporda, Türkiye’nin farklı bölgelerinden 3.827 kişilik bir anket ve 20 milletvekili ile yapılan derinlemesine mülakatlardan yola çıkılmış. Sonuçlar pek Türkiye’de görmeye alışık olmadığımız türden: örneğin, toplum ve siyaset arasında bir paralellik olduğunu gösteriyor. İktidar ve muhalefet partilerinden milletvekillerinin çoğunluğu, tıpkı toplum gibi, daha fazla ve daha somut adım atılması gerektiği konusunda hemfikir. Yani iklim değişikliği partiler üstü bir mesele olarak algılanıyor. Kısacası, toplum ve siyasette aynı ortak payda var: Daha fazlasını yapmak zorundayız.
Araştırmanın bir başka önemli bulgusu da toplumun iklim değişikliği konusundaki duyarlılığıyla ilgili. İnsanların %64,4’ü, iklim değişikliğini çağımızın en önemli sorunu olarak tanımlıyor. “Daha acil sorunlar var” diyen %31,6’lık bir kesim bile, iklim değişikliğini önemli bir sorun olarak değerlendiriyor. Üstelik bu farkındalık, yaş, cinsiyet, eğitim seviyesi veya yaşanılan bölge fark etmeksizin yaygın bir şekilde hissediliyor. Belli ki iklim krizi toplumun çok büyük bir bölümünü etkiliyor ve aciliyet hissi genelde artmış vaziyette.
Bu yönden en azından bu araştırmanın sonuçları umut verici. Ama tabii aynı zamanda bir o kadar da düşündürücü. Süregiden mega-proje söylemleri, artan madencilik ve inşaat yatırımları, ekonomik büyümeyi önceleyen hegemonik bakış açısıyla iklim krizi karşısında insanların beklentilerini karşılamak ne kadar mümkün? Gerçekten politika yapıcılarla toplumun ortak paydası o kadar büyük mü?
Zappa Zamanlar’a desteği için İstanbul Politikalar Merkezi’ne teşekkür ederiz.
Bültenimizi hazırlarken editörlerimiz sevgili Deniz Kaynak ve Enes Köse her zaman olduğu gibi tüm sabırları ve anlayışlarıyla bizden desteğini esirgemediler, kendilerine minnettarız.
Bitirirken her zamanki hatırlatmalarımızı yapalım: Bu bülteni çevrenize iletebilir, bu adres üzerinden ücretsiz kayıt olmalarını söyleyebilirsiniz. [email protected] adresinden bize ulaşabilirsiniz, düşüncelerinizi, okuma ve dinleme önerilerinizi paylaşabilirsiniz.
Herkese şimdiden iyi haftalar dileriz.



