Eğitime Yanlış Yerden Bakmak

Eğitim hak mıdır sorusu bazı fazla liberal (!) ülkelerde dile getirilse de neyse ki ülkemizde henüz (?) açmadığımız bir tartışma. Nitekim Anayasamız eğitim ve öğrenim hakkını “kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz” demek suretiyle tanımış durumda. Eğitim hakkını “isteyen eğitim alsın” özgürlüğü ile açıklamak yetmez, zira Anayasa ilköğretimi zorunlu tuttuğu gibi Devlet’e eğitime erişimin sağlanmasına ilişkin pozitif yükümlülük de getiriyor. Bu doğrultuda, Anayasa uyarınca “İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.”

Anayasa ile güvence altına alınan eğitim hakkının layıkıyla yerine getirilmesi yalnızca bireye indirgenerek düşünülebilir bir şey de değil. Zira gerek Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (“AİHM”) gerekse Anayasa Mahkemesi (“AYM”) kararlarında da dile getirildiği üzere eğitim sosyal fonksiyonları da olan ve “demokratik bir toplumda insan haklarının sağlamlaşması ve devamı için … vazgeçilmez ve temel bir katkısı” bulunan “çok özel bir kamu hizmeti.” (Bu değerlendirme için örneğin bkz. Selçuk Taşdemir Başvurusu, B. No: 2013/7860).

Bu kadar önemli bir hakkın ne şekilde sınırlandırılabileceği de özel önem taşıyor. Anayasa eğitim hakkı için sınırlama sebebi öngörmese de bu hak mutlak – yani sınırlandırılamaz- bir hak değil (bazı akademik görüşler bir yana). Yani diğer hak ve özgürlükler ve Anayasal değerlerle çatışma olduğunda eğitim hakkının sınırlanması da mümkün. Peki ne şekilde ve ne ölçüde?

Eğitim hakkı mutlak bir hak değil ve disiplin cezaları yoluyla sınırlanması söz konusu olabilir. Bu gibi cezaların eğitimin amacına ulaşmasını sağlamak veya diğer eğitim alanların eğitime erişimi önündeki engelleri kaldırmak bakımından gerekli olduğu da söylenebilecektir. Fakat söz konusu temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması olduğunda Anayasa daha önceki yazılarımda da referans yaptığım üzere kanunilik, meşru amaç ve ölçülülük şartlarının sağlanmasını arıyor (Not: bu şartlar Anayasa md. 13 ve AİHS/AİHM doğrultusunda AYM tarafından değerlendirilen üst başlıklar; zira Anayasa md. 13 yalnızca bu üç şarttan bahsetmiyor. İlgili maddeye bakabilirsiniz. İç ses: doğrudan maddeyi paylaşsan daha az yer kaplardı). Dini kitaba tekme atılması sebebiyle (herkesin dini hassasiyetine sonsuz saygı duymakla birlikte) örgün eğitimden çıkarılma gibi ağır bir ceza verilmesi de ister istemez bu cezayı öngören düzenlemenin ve kararın hukukiliğini sorgulatıyor.

Birçoğunuz bir kanun olduğunu söyleyeceğimi ve meşru amaç ya da ölçülülük değerlendirmesi ile başlayacağımı düşünüyor olabilirsiniz. Ama gelin görün ki ortada bu disiplin cezasının öngörüldüğü bir kanun bile yok (iç ses: bu konudan akademik çalışma olurdu, bülten yerine makale mi yazsaydın acaba?). Disiplin cezalarının öngörüldüğü Milli Eğitim Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği’nin dayanak gösterdiği kanunlara baktığınızda da (ör. Milli Eğitim Temel Kanunu veya İlköğretim ve Eğitim Kanunu) disiplin cezalarının açıkça düzenlenmediğini fark ediyorsunuz. Yani aslında öğrencilerin eğitim hakkına müdahalede bulunulurken yalnızca yönetmeliğe dayanılıyor.

Bu cezaların kanuni olduğu varsayımında bile (daha doğrusu olur da kanuni dayanağa kavuşturulursa) cezaların amacını ve müdahalenin ölçülülüğü üzerine düşünmemiz elzem. İlgili yönetmeliğe baktığınızda öngörülen en ağır ceza olan örgün eğitim dışına çıkarma cezası gerektiren davranışlar arasında Türk Bayrağına hakaret etmek; Türkiye Cumhuriyeti’nin bölünmez bütünlüğüne aykırı miting, forum, direniş …gibi eylemler düzenlemek; kişi veya grupları dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi ve dini inançlarına göre ayırmayı amaçlayan eylemler düzenlemek; kurul/komisyon çalışmasını zor kullanarak engellemek; bağımlı maddelerin ticaretini yapmak; eğitim ortamını işgal etmek; okul taşınır veya taşınmaz mallarını kasıtlı olarak tahrip etmek; okul personeline saldırıda bulunmak; bir kimseyi yaralamaya teşebbüs etmek, öldürmek… gibi birçok davranışı görebiliyorsunuz. Burada yalnızca örneklemeye gidebildim. Genel olarak baktığınızda söz konusu ceza ile Anayasal değerlerin, diğer kişilerin yaşam, sağlık veya eğitim haklarının, inanç özgürlüklerinin ya da Devlet’in mülkiyet hakkının korunmasının amaçlandığını görebilirsiniz. Bu doğrultuda eğitim hakkının sınırlanmasının meşru amaca dayandığını söyleyebilirsiniz (tabii ki de -özellikle eylem düzenlemek fiilleri açısından- bu amaçların meşruluğu da tartışılabilir). Fakat ölçülülük bakımından benzer bir tespiti rahatça yapamıyorum. Nitekim, cezanın sonucu öğrencilerin eğitimlerine yalnızca açık öğretimde devam edilebileceği anlamına geliyor. Hala sürdürülebilecekleri bir eğitimin olması bu yaptırımları ölçülü kılmaya yetmez, zira örgün eğitim ile açık öğretim arasında eğitime erişim açısından önemli farklar var. Bu sebeple örgün eğitimin dışına çıkarılmasının öğrenciler üzerinde büyük bir yük oluştuğunu kabul etmek gerek. Bazı eylemler bakımından korunan değerler (ör. yaşam hakkı) karşısında bu yaptırımın öngörülmesinin ölçülü olduğunu kabul etsek bile, kamu malını tahrip etmek fiili gibi fiiller yüzünden fiilin ağırlığına bakılmaksızın örgün eğitimden çıkarılma ihtimalinin bulunmasının ölçülü olduğunu söylemek biraz zor gözüküyor.

Bu arada habere konu olayda hangi gerekçeye dayanarak bu gibi bir ceza verildiğini tespit edemedim; zira bilgiler cezanın kendisiyle sınırlı. Bazı gazetelerde “kitabımıza saygısızlık” gibi gerekçelendirmelere rastladıysam da laik bir ülkenin dini sahiplenemeyeceğini de belirtmeden geçmeyelim. Benim en çok ilişkilendirebildiğim fiil “kişileri veya grupları; dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi ve dini inançlarına göre ayırmayı, kınamayı, kötülemeyi amaçlayan bölücü ve yıkıcı toplu eylemler düzenlemek, katılmak, bu eylemlerin organizasyonunda yer almak” fiili. Bu madde de beni Kur’an-ı Kerim’e tekme atmak bu gibi eylem düzenlemek anlamına gelir mi sorusunu sormaya itiyor. Bu seferlik soruyu cevaplandırmadan bırakıyorum.

Eğitim hakkına ilişkin olarak düşünmemiz gereken ilk şey olumsuz çağrışımı olan disiplin cezaları da değil. Bu gibi cezalar gerekli dahi olsa, Devletin odak noktasının öğrenci cezalandırmak değil de eğitime erişimi sağlamak olması gerektiği unutulmamalı. Zira, eğitim hakkının Anayasal olarak tanınması bu hakkın layıkıyla yerine getirildiği anlamını maalesef ki taşımıyor. OECD’nin PISA olarak bilinen Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (Programme for International Student Assessment) verilerine sosyal medyada sıkça denk gelmişsinizdir. Ben de en son 2018 yılında yayınlanan bu verilere göz gezdirdim. Malum, ülke sınırındaki istatistik otoritelerine bu aralar güven olmuyor. Esas olarak 15 yaşındaki gençlerin okuma, matematik ve fen bilimleri yetkinliklerinin değerlendirildiği Türkiye’den yaklaşık 7000 öğrencinin katıldığı PİSA 2018 sonuçlarına göre Türkiye okuma, matematik ve fen bilimlerinde OECD ortalamalarının altında kalmış durumda. Bu da birçok açıdan rekabet etmemiz gereken dünya ülkelerinin henüz eğitim aşamasında gerisine düştüğümüzü gösteriyor. Üstelik bu verilerin, 2009 ve 2012 yılındaki verilerine benzer olduğu da raporda yer alıyor. Yani yeteri kadar öğrenememişiz. PISA değerledirmelerinde en üzüldüğüm noktalarından biri ise sosyo ekonomik durumun öğrenci başarıları ile ilişkisinin kurulabilmesi. Yani ailesinin maddi imkanları görece iyi olan çocuklar kendilerini bir nebze kurtarabiliyor (!) ve bize de fırsat eşitliği nasıl sağlanmalı sorgulamasını yapmak düşüyor.

Bu istatistiklere de gerek yok aslında karnemizi anlamamız için. Eğitim ve sınav sisteminin bakan değiştikçe değişiyor olması bile tek başına eğitim konusundaki eksikliğimize işaret ediyordu. Maalesef ki pandemi dönemine baktığımızda geri kaldığımızı görebiliyoruz. Planlama eksikliği yüzünden bir açılıp bir kapanan okullar ya da kapanma döneminde internete/bilgisayara erişimi olmayan öğrencilerin bilgiye erişememesi bunun örneklerinden biri. Babası, oğlu EBA’ya girebilsin diye internet çekmeye çalışırken onun peşinden giden 8 yaşındaki öğrencinin çatıdan düşüp ölmesini ben hala atlatamıyorum. Eğitimin gerek birey gerekse toplum açısından önemine ek olarak eğitim hakkına erişememenin yaşam hakkı üzerinde bile sonuç doğurması da bizleri (daha doğrusu siyasileri) artık doğru yerden bakmaya itmeli. Umarım söz sahibi olanlar/olacaklar öğrencileri orantısız bir şekilde eğitimden dışlamak yerine kaliteli eğitimi erişilebilir kılmak için gereken “somut” adımlar üzerine düşünmeye başlamışlardır.

Günebakan’ın bu ayki öykü önerisi geçtiğimiz haftalarda kaybettiğimiz çok kıymetli Cüneyt Arkın’ın 1960 yılında yayımlanan “İnsan Çiti" adlı kısa hikayesi.

Keyifli okumalar….