📈 Gıda enflasyonu, konut krizi

Küresel gıda enflasyonu, Eylül 2021’de son on yılın zirvesine ulaştı. Bir önceki yılla karşılaştırıldığında endeksteki artış, %32,8 düzeyinde gerçekleşti. Süregelen bu artışın belirleyicilerini, gıda değer zincirinin farklı aşamalarında değerlendirmek mümkün. Covid-19 pandemisi ve petrol fiyatlarındaki artış gibi küresel etkilerin yanı sıra farklı emtialardaki artışlar ve bölgesel faktörler de gıda fiyatlarının yükselmesinde etkili olabiliyor. 

Türkiye’ye bakacak olursak; gıda fiyatlarındaki artış, 13 aydır durdurulamıyor. Gıda ve alkolsüz içeceklerdeki yıllık fiyat artışı, Eylül 2020’de %14,9 iken Eylül 2021’de %28,2 seviyesine yükseldi. Aynı dönemde taze meyve ve sebzelerdeki fiyat artışı %23,03’ten %33,4’e, ekmek ve tahıllardaki artış ise %15,43’ten %24,61’e çıktı.

Hazırlayan: Taylan Kurt

Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) madde sepetinde, gıda ve alkolsüz içecekler ana grubuna dâhil 133 ürün bulunuyor. Son bir yılda bu ürünlerin ortalama fiyatlarındaki değişim incelendiğinde fiyat artışı en yüksek 10 ürün; domates, yumurta, tavuk eti, salatalık, kabak, patates, taze fasulye, ayçiçek yağı, mayonez ve mercimek. 

• Bu 10 ürün için toplam fiyat artışı %56,5. 
• Bu ürünler için ortalama fiyatlarla Eylül 2017’de 51 lira, Eylül 2019’da 62,5 lira ödüyorduk. Eylül 2021’de ise 110,5 lira ödüyoruz.

Aynı dönemlerde sepetteki belirli ürün gruplarının toplam ortalama fiyatları şu şekilde sıralanıyor:

• Kırmızı ve beyaz et ürünleri: 262,2 → 350,5 → 494,6 lira.

• Balık ve deniz mahsülleri: 18,6 → 86,7 → 128,3 lira.

• Hububat: 256,5 → 338 → 457,9 lira

• Süt ve süt ürünleri: 110,3 → 148,9 → 235,3 lira.

Gıda fiyatlarındaki artışı anlamak için nereye bakmalı?

Gıda fiyatlarındaki artışın nedenini, sınırlı etmenler ve tek yönlü ilişkiler ile anlamlandırmak mümkün gözükmüyor. Topraktan başlayıp çatala kadar uzanan bu süreci, Türkiye özelinde daha iyi görmek için kabaca üç adım (üretici, piyasalar ve tüketici) üzerinden ilerlemek iyi bir başlangıç olabilir.

Artan girdi maliyetleri 

Tohum, fide, gübre, ilaç, işçilik, mazot, arazi kirası, enerji ve benzeri tarımsal girdi kalemlerindeki maliyetler bir çiftçinin üretime devam edip etmeme kararı almasının ana belirleyicileri arasında yer alıyor. TÜİK’in Temmuz 2021 tarihli verilerine bakıldığında, Türkiye’de tarımsal girdi fiyat endeksinin (Tarım-GFE) bir önceki yılın aynı ayına göre %29,4 oranında attığı görülüyor. Son dört yıllık döneme baktığımızda ise artış %111,2. Son bir yılda gübre ve toprak geliştiricilerin maliyeti %62,4,  yem maliyetleri %31,7 ve enerji maliyetleri, %23,3 yükseldi. Bu koşullar altında çiftçilerin üretimi sürdürebilmesi için borçlanma yoluna gitmesi gerekiyor. BDDK verileri, tarımsal kredilerin son bir yılda %22,2 artışla 149 milyar lira seviyesine ulaştığını gösteriyor. 

Öte yandan; ithalata dayalı tarım politikası da çiftçinin üretimden vazgeçmesi ve fiyatların artmasında etkili oluyor. TÜİK verilerine göre, 2013-2020 arasında esası yiyecek ve içecek olan işlenmemiş hammaddeler ithalatındaki artış %71,5. Hâlihazırda buğday, arpa, mısır, yulaf, çavdar, mercimek ve nohut gibi birçok üründe sıfır gümrük vergisi uygulanıyor. 

Piyasa: Fahiş market fiyatları

Gıda fiyatlarında üreticiden tüketiciye ulaşana kadar çok belirgin bir yükseliş var. Örneğin kuru soğan, maydanoz, elma, limon ve yeşil fasulyenin fiyatı, üreticiden markete gelene kadar iki katından fazla artıyor. Büyük zincir marketler, bu noktada, fahiş fiyatların sorumlusu olarak gösteriliyor. Bir diğer taraftan tüketicinin ucuz ve sağlıklı gıdaya erişimi ile etkin tedarik ve dağıtım ağının sağlanması için de birçok adım atılıyor. Hal yasası değişiklikleri, tanzim çadırların kuruluşu, denetimler, erken uyarı sistemi… Bu önlemlerin ne kadar fayda sağladığı ve orta-uzun vadeli etkileri de  ekonomi ve siyaset tartışmalarının son günlerdeki ana maddesi hâline gelmiş durumda.

Gıdaya erişim

Arz tarafındaki eksiklikler ve piyasada yükselen fiyatlara tüketicilerin alım gücündeki düşüş de eklenince gıdaya erişim daha da ağır bir mesele hâline geliyor.

• Türk-İş’in Eylül 2021 tarihli “Açlık ve Yoksulluk Sınırı” çalışmasına göre, Aralık 2020’de dört kişilik bir ailenin sağlıklı, dengeli ve yeterli beslenebilmesi için yapması gereken aylık gıda harcaması tutarı, 2 bin 590 lirayken bugün 3 bin 49 lira. Ankara’da yaşayan 4 kişilik bir ailenin gıda için yapması gereken asgari harcama tutarındaki yıllık değişim ise Eylül 2021’de %24,56 düzeyinde.

• Birleşik Metal-İş Sendikası Araştırma Merkezi “Alım Gücü Araştırması Dönem Raporu”, asgari ücretlilerin gıda karşısında alım gücünün son bir yılda reel olarak yaklaşık %6,2 oranında azaldığını gösteriyor. Bugünkü 2 bin 825 liralık asgari ücretin, geçtiğimiz yılki kadar katı ve sıvı yağ alabilmesi için 3 bin 422 lira, sebze alabilmek için 3 bin 150 lira, süt ve süt ürünleri alabilmek için 3 bin 96 lira, et alabilmek için 3 bin 14 TL lira olması gerekiyor.

Çözüm nerede?

Gıda fiyatlarındaki artışı durdurmak da en az artışın nedenlerini anlamak kadar karmaşık  gözüküyor. Uzun vadeli çözüm önerileri, tarım politikalarının yeniden düzenlenerek üretimin artırılması ile gıda ve tarım sisteminin alternatif çözümlerle yeniden inşasına odaklanıyor. Daha kısa vadede ise maliyetlerin düşürülmesi ve zincir marketlerin gıda sistemindeki konumunun düzenlenmesi üzerine tartışmalar yürütülüyor.

• Greenpeace’in İstanbul’da gıda sistemi ve tedarik zincirini değerlendirdiği raporu, gıda israfı ve iklim krizi odağında üretici ile tüketicinin doğrudan bir araya gelebileceği “üretici pazarları”nın kuruluşunu tartışmaya açıyor. Kent gıda konseyi yapılanmasıyla tüm insiyatiflerin birlikte karar alabileceği bir mekanizma öneriyor.

• Pahalılığın düşmesi, girdi maliyetlerine doğrudan müdahale edilmesi ile doğrudan ilişkilendiriliyor. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı Baki Remzi Suiçmez, özellikle gübredeki fiyat artışlarına vurgu yaparak üretim rekoltesi ile verimin korunabilmesi için acilen girdilerde somut indirimler beklendiğini dile getiriyor. 

• Dünya gazetesi yazarı Nevzat Saygılıoğlu ise yasal zemininin sağlam olmadığı ve şeffaflıkla yürütülmediği sürece mevcut denetimlerin marketlerdeki fiyatları etkilemede yeterli olamayacağını belirtiyor. 

Bir köşede tamamlanmamış ve her geçen gün yenisi eklenen inşaatlar, diğer köşede sokakta uyuyan insanlar, bir oda evde yaşamaya çalışan aileler ve gelirlerine uygun kiralık ev bulamadıkları için zorluk çekenler… Türkiye’de son bir yılda inşaat ciro endeksi %36,8 artarken artan konut ve kira fiyatları, en temel ihtiyaçlardan biri olan barınmayı birçok kişi için lüks haline getirdi. Ev sahibi olmak bir yana makul fiyatlara "yaşanılabilir" kiralık ev bulmak bile zorlaştı. Türkiye’de çoğu kişinin hayatında en az bir kez duyduğu bir söz vardır: “İnşaat, Türkiye’nin lokomotif ve stratejik sektörüdür.” Fakat sektör, bugünlerde bir yandan üniversite öğrencilerinin yüksek kira fiyatları ve yurt eksikliğini protesto etmek için başlattığı “Barınamıyoruz Hareketi”; bir yandan da malzeme maliyetlerindeki artışlar nedeniyle iflas eden ve inşaatları durdurma kararı alan inşaat şirketleri ile anılıyor.

Rakamlar ne söylüyor?

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 13 Ekim’de açıkladığı verilere göre, Eylül 2021’de konut satışları 147 bin 143 ile son 13 ayın en yüksek seviyesine çıktı. Satışlarda bir önceki aya göre %7,6 artış görülürken 3 aydır devam eden düşüş trendi de son bulmuş oldu. Konut satışlarında İstanbul, %19,2 ile ilk sırada yer alırken Ankara ve İzmir, %9,7 ve %6 ile ikinci ve üçüncü oldu.

Konut satışı, Eylül 2021 - TÜİK

Sektör, her ne kadar eylül ayında toparlanma sinyali verse de Ocak-Eylül arası döneme bakıldığında konut satışlarının %18,3 düştüğü görülüyor. Aynı dönem içinde yabancılara yapılan konut satışlarının ise %43,2 artması dikkat çekiyor. Eylül ayındaki yükselişte de yabancılara yapılan satışların payı oldukça büyük. İran, Irak ve Rusya vatandaşları başta olmak üzere yabancı uyruklu kişiler, eylül ayında 6 bin 630 konut satın alarak toplam konut satışlarının %4,5’ini oluşturdu.

Yabancılara yapılan konut satışı, Eylül 2021 - TÜİK

Yabancı uyruklu kişilerin ev almaları için en büyük motivasyon kaynağı, 250 bin dolarlık mülk alımıyla Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı alabilmeleri. Sahibinden’in internet sitesinden elde edilen verilere göre, hâlihazırda İstanbul’da ortalama bir müstakil evin satılık fiyatı 3 milyon 335 bin 937 TL ve ortalama bir rezidans dairesinin satılık fiyatı 1 milyon 650 bin TL. Dolar/TL kurunun, bu yazının yazıldığı saatlerde 9,14’ten işlem gördüğü düşünüldüğünde yabancılar için ev sahibi olma yoluyla vatandaşlık almak oldukça kolay gözüküyor.

Konut fiyatları neden artıyor?

Türkiye'de uzaktan çalışmanın yaygınlaşmasıyla konut piyasasına yönelik talebin canlanması, yüksek dolar kuru nedeniyle inşaat maliyetlerinin artması, konut arzının azalması ve kentsel dönüşüm çalışmalarının plansızlığı ciddi bir konut sıkıntısına yol açıyor.

Maliyet etkisi: Konut fiyatlarının yükselmesindeki en büyük etken, malzeme fiyatlarındaki rekor artışlar. TÜİK'in verilerine göre, Ağustos 2021'de inşaat maliyet endeksinde yıllık bazda %42,13, malzeme endeksinde %51,94 ve işçilik endeksinde %21,54 artış yaşandı. Haziranda yıllık %42,9 ile rekor kıran inşaat maliyetleri, temmuzda %44,76’lık artışla rekor tazeledi. 

• İnşaat Müteahhitleri Konfederasyonu (İMKON), çimento sektöründeki fiyat artışına tepki olarak 9-24 Eylül tarihleri arasında inşaatları durdurma kararı aldı.

Kentsel dönüşüm: Satış ve kiralamada yaşanan fiyat artışlarında, kentsel dönüşüm projelerinin hayata geçirilmesindeki plansızlığın da etkili olduğu belirtiliyor. Yıkılan evlerin yerine yenileri yapılmadığı için evlerinden çıkan vatandaşlar yaşayacak ev bulmakta zorlanıyor. DW Türkçe’ye konuşan İstanbul Emlak Komisyoncuları Odası (İEKO) Başkanı Nizamettin Aşa, kentsel dönüşüm nedeniyle birkaç ay içinde 100 binin üzerinde kiralık talebi oluştuğuna ve şu anda inşaat piyasasında bu talebe cevap verecek konut bulunmadığına dikkat çekiyor.

Konut fiyatlarındaki artış kiralara nasıl yansıyor?

Emlak danışmanlık şirketi Knight Frank’in yayınladığı Küresel Fiyat Endeksi Raporu’na göre, konut fiyatlarındaki yıllık fiyat değişimleri incelendiğinde Türkiye, 55 ülke arasında %29,2 ile ilk sırada yer alıyor. İstanbul özeline baktığımızda, %290 artış ile Sarıyer-Rumeli Hisarı birinciliği alırken Beşiktaş-Vişnezade-Gayrettepe ve Kadıköy-Fikirtepe onu takip ediyor. Bu semtlerin üniversitelere yakın olması ortak özellikleri arasında yer alıyor.

Kiralardaki artışları genel olarak ev sahiplerine bağlamak mümkün. Zira piyasayı, büyük ölçüde evlerinin değerindeki aşırı yükselişi kiralara yansıtan ev sahipleri belirliyor. Üstelik kira fiyatları, sadece büyükşehirlerde değil Türkiye’nin her yerinde yükseliyor. Sahibinden’in verilerine göre, kiralar son 4 yılda İstanbul’da %105,95; Ankara’da %101,78, İzmir’de %95,29, Malatya’da %162,02 ve Antalya’da %198,78 arttı.

Kirası uygun ev alternatifler değerlendirildiğinde ise ortaya absürt seçenekler çıkıyor. İnternet ilanlarında; banyosuz, mutfaksız, camsız ev veya odalara fahiş fiyatlar istendiği, kiracının temizlik ve yemek yapma gibi birçok haktan mahrum bırakıldığı, yıkık-dökük evlerin masraflarının kiracı tarafından karşılanmasının talep edildiği görülüyor. Emlakçı Erdal Aydın "Kiralık daire taleplerini karşılayamıyoruz. Günde en az 40-50 kişi bizi arıyor. Geçen sene bin 500-2 bin lira bandında olan kiralık daireler bu sene 3 bin civarına kadar geldi,” diyor. Talebe karşılık arzın kısıtlı olması ise normal şartlarda "yaşanılmayacak" evlerin bile kiralarının yükselmesine neden oluyor.

Peki, çözüm ne? 

Emlak uzmanı Mustafa Hakan Özelmacıklı, orta vadede kira fiyatlarını düşürmek için inşaat arzının artırılması gerektiğini belirtiyor. Bunun için kentsel dönüşüm projelerini daha planlı ve kademeli hayata geçirmek, başlanmamış ya da yarım kalan inşaatlar için teşvikler uygulamak ve öğrencilerin yoğun olduğu illerde yurt kapasitelerinin artırılması gerekiyor. Ayrıca devlet tarafından inşaat maliyetlerinde fiyat istikrarı sağlayacak tedbirlerin alınması da şart.

Öte yandan, konut fiyatlarındaki artışı önlemek için yabancılara satışların azaltılması veya tamamen durdurulması da büyük önem taşıyor. Ussal Consultancy kurucusu Ussal Şahbaz, “Konut piyasasındaki ısınmanın kira artışı etkisini henüz görüyoruz. Kiralar arttıkça enflasyon beklentileri bozulacak. Enflasyonla mücadele güçleşecek. Konut piyasasında ilk makroihtiyati tedbir yabancılara satışın sınırlanmasıdır,” diyor.