SAĞLIK
TOPLUM
GÜNDEM
BUGÜNKÜ DESTEKÇİMİZ
ODAK
İNCELEME
İKLİM
EKOLOJİ
EKİPTEN ÖNERİLER

👋🏻 İoanna Kuçuradi'ye veda, kışa hazırlık ritüeli

İoanna Kuçuradi'nin öğrencileri ve okuyucuları üzerinde bıraktığı izleri andık. Kışa gıda kavanozlayarak hazırlananlarla bu ritüelin anlamını konuştuk.
10 Ekim - GİFT - Angst
GİFT ile birlikte

Gıdanın geleceği için on üniversite biraraya geldi: Gıda İnovasyon Vadisi kuruldu

Gıdanın metabolik çağda yeniden tasarımı tartışılırken Türkiye’nin gıda inovasyonu için ortak bir zemin de kuruldu. Gıda, İçecek ve Tarım Politikaları Araştırma Merkezi (GİFT) , 8 Ekim’de Boğaziçi Üniversitesi’nde düzenlediği 5.

Daha fazlasını öğren →

10 Ekim Cumartesi gününden herkese merhaba.

Kışlık hazırlık belki artık geçmişteki kadar zorunlu değil fakat bu geleneği sürdürmek için geçerli nedenler baki: Emeği bölüşmek, bilgiyi aktarmak, masrafı azaltmak, üreticiyle bağı korumak ve birarada olmanın neşesini paylaşmak. Melike Sönmezer bu ritüeli geleceğe taşıyanlarla konuştu.

Metin V. Bayrak, geçen hafta aramızdan ayrılan, "hocaların hocası" İoanna Kuçuradi'nin öğrencileri ve okuyucuları üzerinde bıraktığı iz üzerine bir yazı kaleme aldı. Bayrak ayrıca öğretmeni, sınavı, müfredatı, hatta okulun kendisini tartışmaya açtığımız bir dönemde, okulun en görünmez kurumlarından ödevin işlevini sorguladı.

Bugün ayrıca bültende:

🧑‍⚕️ DSÖ’nün küresel sağlık verileri
💨 Katı atık tesislerinde metan sızıntısı
🔴 New York'ta kızamık acil durumu
🐧 100 yıl sonra keşfedilen penguen türü
🍋 Marketlerin limon karnesi

İyi okumalar.
Deniz

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

SAĞLIK

•  New York’ta kızamık acil durumu: ABD’nin New York eyaletinde bu yıl 100'ün üzerinde kızamık vakasının doğrulanmasının ardından Vali Kathy Hochul, salgınla mücadeleyi hızlandırmak amacıyla eyalet genelinde acil durum ilan etti.

  • Ayrıntılar: Vakaların 101’i New York kentinin dışındaki bölgelerde, 7’si kentte görüldü. Kararla paramedik, ileri düzey acil sağlık çalışanı, eczacı ve ebelerin kızamık aşısı yapmasına izin verilirken hemşirelere de doktorların yanı sıra kızamık testi isteme yetkisi verildi.

•  Rusya’daki veba soruşturması sürüyor: Sibirya’daki veba araştırma merkezinde çalışan bir laboratuvar teknisyeninin ölümünün ardından Rus yetkililer incelemelerini sürdürürken, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Rusya’da daha geniş çaplı bir salgın belirtisi bulunmadığını açıkladı.

  • Ayrıntılar: Rus yetkililer ölüm nedenini “nedeni belirlenemeyen zatürre” olarak açıklarken, çalışanın veba bakterisine maruz kalıp kalmadığı henüz doğrulanmadı; yaklaşık 200 kişinin tedbir amacıyla tıbbi gözlem altında tutulduğu bildirildi.
  • Ayrıca: DSÖ, temaslıların belirlendiğini ve şu ana kadar hiçbirinde hastalık belirtisi görülmediğini açıkladı; veba araştırma merkezinde inceleme yapan biyolojik güvenlik ekibi de acil bir durum tespit etmedi. Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu akciğer vebası insandan insana bulaşabiliyor ve erken tedavi edilmediğinde ölümcül olabiliyor.

•  NHS’de 4.500 vakalık inceleme: İngiltere’de NHS’e bağlı County Durham and Darlington Foundation Trust, meme kanseri tedavisindeki hataların ardından incelemeyi 2015’e kadar genişletme kararı aldı; bugüne kadar incelenen 539 vakanın 321’inde hastaların zarar gördüğü, bunlardan birinin hayatını kaybettiği belirlendi.

  • Ayrıntılar: İncelemelerde 20 kadına gereksiz yere mastektomi uygulandığı, başka hastalarda gereksiz veya aşırı cerrahi müdahaleler ile geciken ya da atlanan kanser tanıları bulunduğu ortaya çıktı; incelemenin 2015’e kadar uzanması hâlinde yaklaşık 4.500 hastanın dosyasının ele alınması ve sürecin beş yıl sürmesi bekleniyor.

•  WHO: Yaşam beklentisi yükseldi ama kronik hastalıklar artıyor: Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) yayımladığı Global Health Estimates verilerine göre küresel yaşam beklentisi 2023’te 73,3 yıla çıkarak pandemi öncesindeki 73,4 yıla yaklaştı; ancak bulaşıcı olmayan hastalıkların ölümlerdeki payı %74’e çıktı.

  • Ayrıntılar: Demans, 2000’de ölüm nedenleri arasında 19. sıradayken 2023’te beşinci sıraya yükseldi; demansa bağlı ölümler bu dönemde üç katına çıktı. 2019-2023 arasında depresyonun hastalık yükü yaklaşık %20, anksiyeteninki yaklaşık %45 arttı.

•  Türkiye’nin 2025 sağlık tablosu yayımlandı: Sağlık Bakanlığı’nın yayımladığı Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2025 Haber Bülteni'ne göre 2025’te canlı doğumların %59’u sezaryenle yapıldı; toplam hekime başvuru sayısı 1 milyar 138 milyonu aşarak kişi başına 13,2’ye ulaştı.

  • Ayrıntılar: Primer sezaryen oranı %29,8 olurken bebek ölüm hızı binde 7,7, anne ölüm oranı 100 bin canlı doğumda 12,6 olarak kaydedildi.
  • Bununla birlikte: Temel çocukluk aşılarında ülke genelindeki kapsayıcılık %92-94 aralığında seyrederken İstanbul’da bazı aşılarda oran %87-89’a kadar geriledi.
TOPLUM

•  Zara’dan Nazi geri adımı: Cadılar Bayramı için satışa sunduğu bir çocuk kostümünün Nazi toplama kamplarındaki mahkumların kıyafetlerini çağrıştırmasının ardından küresel çapta tepki gören Zara, kıyafetin tasarımının yol açmış olabileceği yanlış anlaşılmalardan üzüntü duyduğunu belirterek kostümü satıştan kaldırdı.

  • Önemli ayrıntı: Mavi-beyaz dikey çizgili ceket ve pantolondan oluşan takımın eskitilmiş görünümü, dikenli teli andıran baskıları ve kolundaki yamalar, Nazi toplama kamplarında kullanılan kıyafetlere benzetilmişti.

•  Cornell'deki cinsel saldırı soruşturması yeniden açıldı: New York'taki savcılar, Cornell Üniversitesi'ndeki Chi Phi kardeşlik (fraternity) evinde Ekim 2024'te bir öğrencinin toplu tecavüze uğradığı iddiasına ilişkin soruşturmayı, olayla ilgili yeni iddiaların ortaya çıkmasının ardından yeniden başlattı.

  • Ayrıntılar: Olay sırasında 20 yaşında olan öğrenci, Eylül ayında açtığı davada uyuşturulduğunu ve yaklaşık yedi saat boyunca birden fazla kişi tarafından cinsel saldırıya uğradığını öne sürdü; avukatına göre yedi şüpheliden yalnızca ikisi üniversiteden uzaklaştırıldı, hiçbiri gözaltına alınmadı.
  • Açıklamalar: Tompkins County Bölge Savcısı Matthew Van Houten, öğrencinin dava dilekçesindeki anlatımının 2024'te polise verdiği ifadeden “belirgin biçimde farklı” olduğunu belirterek dosyayı yeniden inceleyeceklerini ve öğrencinin işbirliğiyle büyük jüriye sunmayı planladıklarını açıkladı.

•  Anthropic izahnamesinde varoluşsal risk uyarısı: Reuters’ın haberleştirdiği gizli halka arz izahnamesinde Anthropic, gelişmiş yapay zeka sistemlerinin insanlık için “felaket düzeyinde veya varoluşsal riskler” oluşturabileceği uyarısında bulundu.

  • Ayrıntılar: 261 sayfalık izahnamenin yaklaşık 80 sayfası risk faktörlerine ayrıldı. Anthropic, modellerin kapatılmaya direnme, bilgi gizleme veya manipüle etme ve şantaja benzeyen davranışlar gösterebileceğini belirtti.
  • Bununla birlikte: Şirketin geliri 2025’te 12 kat artarak yaklaşık 4,6 milyar dolara yükselirken faaliyet zararı 8 milyar doları aştı; halka arzın şirkete 2 trilyon doların üzerinde değer biçebileceği bildirildi.

•  Margaret Hamilton hayatını kaybetti: NASA’nın Apollo görevleri için yazılım geliştiren ekibe liderlik eden ve “yazılım mühendisliği” terimini ortaya koyan bilgisayar bilimcisi Margaret Hamilton, 90 yaşında hayatını kaybetti.

  • Ayrıntılar: Hamilton ve ekibinin geliştirdiği, aşırı yüklenme durumunda en kritik görevlere öncelik veren yazılım, 1969’da Apollo 11’in Ay’a inişi sırasında bilgisayarın verdiği alarmın ardından görevin devam etmesini sağlamıştı. 1959'dan 1970’lerin ortasına kadar MIT’de çalışan Hamilton, 2016’da bilime ve uzay çalışmalarına katkıları nedeniyle Barack Obama tarafından Başkanlık Özgürlük Madalyası ile onurlandırılmıştı.

•  T24'e erişim engeli: İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, “Ailem Güvende” soruşturması kapsamında T24'ün internet sitesi ile sosyal medya hesaplarına, son bir yılda “118 LGBT propagandası niteliği taşıyan” haber yayımlandığı gerekçesiyle erişim engeli getirildiğini açıkladı; Siber Güvenlik Başkanlığı kararı uygulayarak siteyi erişime kapattı; T24'ün karara itirazı reddedildi.

  • Açıklama: Aralarında Avrupa Gazeteciler Birliği Türkiye Temsilciliği, Gazeteciler Cemiyeti, Türkiye Gazeteciler Sendikası ve Uluslararası Basın Enstitüsü’nün de bulunduğu 13 basın meslek örgütü, T24’ün kapatılması kararını basın ve ifade özgürlüğüne yönelik ağır bir ihlal olarak nitelendirerek kararın geri alınmasını istedi. Ortak açıklamada, “Ailem Güvende” soruşturmasının basın ve ifade özgürlüğünü hedef aldığı; T24’e yönelik kapatma kararının yurttaşların haber alma hakkını da engellediği belirtildi.
GÜNDEM

İoanna Kuçuradi’nin ardından: Bir insan öldüğünde geriye ne kalır?

İoanna Kuçuradi'nin ardından pek çok şey söylendi: “Hocaların hocası”, bilge”, “filozof”... Onu tanıyanlara sorduğumuzda ise tek bir Kuçuradi çıkmıyor: Birinin hayatında cesaret veren iki sözcük, bir başkasında kavramların sınırlarını doğru çizme titizliği, bir diğerinde değerleri yaşama sorumluluğu... Belki insan öldüğünde geriye kalan tam da bunlardır: Kendisi artık orada olmadığı hâlde başkalarının düşünme, konuşma, davranma, anlama ve kuşkusuz bunların toplamı olan yaşama biçimlerinde yaşamaya devam etmesi.

Yazı: Metin V. Bayrak

Bir insan öldüğünde geriye ne kalır?

Cuma akşamı kaybettiğimiz hocamız İoanna Kuçuradi’nin ardından bu kadim soru yeniden beliriverdi bilincimde.

Bu sabah erkenden yola çıktım. Saat 11.00’de başlayacak anma töreni için Maltepe Üniversitesi’ne vardığımda çalışma arkadaşları, öğrencileri, dostları, sevenleri çoktan konferans salonunun önünde toplanmıştı. 4 Ekim 1936’da doğan Kuçuradi, doksanıncı doğum gününde toprağa verilecekti. Bir insanın doğduğu gün uğurlanmasının yarattığı tuhaflık, yaşama ilişkin bildiğimiz en yalın şeyi bir kez daha hatırlatıyordu: Yaşam sınırlı. Ne denli önemli, güçlü, etkili olursa olsun insanın ölümlülük karşısında ayrıcalığı yok.

Yaklaşık iki saat süren törende devlet kurumlarının temsilcilerinden yerel yöneticilere, üniversite yöneticilerinden öğrencilerine, insan hakları alanında yolu onunla kesişmiş hukukçulardan akademisyenlere kadar pek çok kişi söz aldı. Konuşmaların her biri bir başka Kuçuradi’yi hatırlatıyordu: Filozofu, hocayı, insan hakları savunucusunu, yöneticiyi, çalışma arkadaşını... Ömrünü felsefeye, etiğe, insan haklarına vermiş birinin emeğinin bu denli farklı çevrelerce sahiplenilmesi, belki de toplum olabilmenin yolunun nerelerden geçtiğinin de göstergesi.

  • Bu yazıyı ne İoanna Kuçuradi’nin düşüncelerini özetlemek ne de bugün yapılan konuşmaların dökümünü çıkarmak için yazıyorum. Bunlar zaten biliniyor; bilinmeyenler de kolaylıkla bulunabilir. Ben daha güç bulunabilecek bir şeyin peşindeyim: Bir insan, başka insanların hayatında nasıl iz bırakır?

Karşılaşmaların kıymetli olduğunu düşünürüm. Çünkü bazı karşılaşmalar olup bittiği anda değil, üzerinden yıllar geçtikçe anlam kazanır; insanın düşünme biçimine, sözcüklerine, yaptığı işe, hatta farkına varmadan verdiği kararlara karışır. Bir insanı tanımış olmak, sanırım, harmanınızda bıraktığı tortuyla ilgili olsa gerek.


YAZININ DEVAMI



BUGÜNKÜ DESTEKÇİMİZ

Gıdanın geleceği için on üniversite biraraya geldi: Gıda İnovasyon Vadisi kuruldu



Gıdanın metabolik çağda yeniden tasarımı tartışılırken Türkiye’nin gıda inovasyonu için ortak bir zemin de kuruldu. Gıda, İçecek ve Tarım Politikaları Araştırma Merkezi (GİFT), 8 Ekim’de Boğaziçi Üniversitesi’nde düzenlediği 5. Gıda İnovasyon Zirvesi’nde Türkiye Gıda İnovasyon Vadisi’ni hayata geçirdi.

“Hammaddeden Kimliğe: Metabolik Çağda Gıdanın Yeniden Tasarımı” temasıyla toplanan zirve, 1.730 kayıtlı katılımcıya iki salonda 33 oturum sundu. 94 konuşmacı ve moderatörün sahne aldığı programda 65 stantta yenilikçi ürünler tanıtıldı.

Boğaziçi Üniversitesi’nin koordinasyonunda on üniversitenin kuruluş mutabakat zaptının imza sürecine dahil olduğu vadi, üniversitelerin bilimsel birikimini sanayinin ürün geliştirme ihtiyacıyla buluşturacak. Her kurucu üniversite kendi bölgesinin öne çıkan ürününde uzmanlaşırken yeni ürün geliştirmek, üretim sürecini ya da ambalajını iyileştirmek isteyen girişimcilere ve fikir sahiplerine de açık olacak. Sekretarya hizmetini GİFT yürütecek.

Zirvede öne çıkan başlıkları ve Gıda İnovasyon Vadisi’ne dair ayrıntıları öğrenmek için burayı ziyaret edebilirsiniz.

ODAK

Yazı kışa saklamak: Kışlık hazırlık yapanlar kavanozlara neler sığdırıyor?

Biri için ailesiyle paylaştığı işi tek başına üstlendiğinde emeğin ağırlığını fark etmek, öbürü için her yıl yeniden yaşanan bir aile ritüelini ve ileride hatırlanacak anıları kavanozlamak, kimi için de yerel üreticiyi destekleyip kışlık mutfak masrafını azaltmanın bir yolu. Kışlık hazırlık belki artık geçmişteki kadar zorunlu değil fakat onu sürdürenler için hâlâ işe yarayan çok somut nedenleri var: Emeği bölüşmek, bilgiyi aktarmak, masrafı azaltmak, üreticiyle bağı korumak ve birarada olmanın neşesini paylaşmak.

Yazı: Melike Sönmezer

Yazın sonuna doğru bazı evlerin mutfağında bir hareket başlar. Kasalar dolusu domates gelir, biberler tezgaha yayılır, büyük tencereler ocağa çıkar. Birinin eli domates soyar, bir başkası doğrar, biri kavanozların kapaklarını kontrol eder. Mutfak ısınır, işler birbirine karışır, arada çay demlenir. Saatler sonra tezgahın üzerinde sıra sıra dizilen kavanozlarda ise yalnızca yaz sebzeleri saklanmaz. Kışlık hazırlık, yiyecekleri mevsimler arasında taşıdığı kadar birlikte geçirilen zamanı da bir mevsimden diğerine aktarır.

Aylar sonra o kavanozlardan biri açıldığında domatesin kokusuyla birlikte o günün hatırası da mutfağa geri döner. Kuzenlerin sesi, annenin tarifi, komşuyla verilen kahve molası, kavanozu ters çevirip çevirmemek üzerine küçük tartışmalar...

  • Üstelik bugün domatesi, biberi ya da pek çok başka ürünü kışın da bulmak mümkün. Konserve yapmak artık çoğu ev için geçmişteki kadar zorunlu değil. Buna rağmen salçalar kaynatılıyor, tarhanalar güneşe seriliyor, turşular kuruluyor.

Peki neden halen kışlık hazırlığı yapıyoruz? Daha da önemlisi bu hazırlıkları yaparken neler hissediyoruz?

28 yaşındaki İsmet’in ailesinde bu sıcaklığın adı tarhana günü. Kahramanmaraş’ta dokuz yıldır geniş ailesiyle kışlık hazırlayan İsmet için o gün, evin alışılmış düzeni değişiyor. Herkes erkenden kalkıyor, işin bir ucundan tutuyor; bir gün önceki kırgınlıklar bile tarhana hazırlanırken bir süreliğine geride kalıyor. 

Ardından günler süren başka bir bekleyiş başlıyor: Güneşe serilen tarhananın kuruması, her gün tadına bakılması, kıvamının kontrol edilmesi. İsmet’in anlattığı bu ritüelde kış için hazırlanan yiyecekle aileyi aynı işin etrafında toplayan ortak güç birbirinden pek ayrılmıyor:

“Bizim köyde herkes kış için tarhana yapar. Bahsettiğim tarhana öyle çorbası yapılan un tarhanalarından değil. Sıkma tarhana. Bizim Maraş’ın insanı tarhanayı çayın yanında çerez niyetine yer. Çok sert ve ekşi olur. Soğuk kış gecelerinde yanan sobanın üzerinde demlenen çayın yanında zaten başka bir şey düşünülemez. Tüm misafirliklerde vazgeçilmezdir. 

Tarhana yapılırken o gün evin tüm fertleri erkenden uyanır. Bütün aile bireyleri bir önceki gün kavga bile etmiş olsa o gün tam bir takım çalışması yapılır, kavgalar unutulur. Keyfî yapılan bir hazırlıkta herkes heyecan içerisinde olur. 

Hele bir de beklerken oluşan heyecan... Çünkü tarhananın güneşte yaklaşık 1 hafta 10 gün kadar kuruması beklenir. Her gün tadına ve kuruluğuna bakılır. Yerken dikkat edilmesi gerekir, çok sert olduğundan dişleriniz kırılabilir” 



YAZININ DEVAMI



İNCELEME

Yapay zeka çağında ödev: Disiplin ritüeli mi, epistemik imkan mı?

Okullar açıldı; artık akşamlar, hafta sonları ve evler yeniden ödevle dolacak. “O ödevler yapılacak!” Peki neden? Çocuğun ilgileriyle konuşuyor mu? Ona beceri kazandırıyor mu? Kendi başına bir şeyin peşine düşmesini sağlıyor mu? Uğraş edinmesini destekliyor mu? Eğitimin öğretmeni, sınavı, müfredatı, hatta okulun kendisini tartışmaya açtığımız bir dönemde, okulun en görünmez kurumlarından ödev üzerine düşünüyoruz.

Yazı: Metin V. Bayrak

Günümüzde eğitim, üç yaştan başlatılıp ilk, orta ve lise ile 12 yıl zorunlu hâle getirilmiş durumda. Helikopter ebeveynlik, çim biçme makinesi ebeveynliği, “eti senin kemiği benim” pedagojisinden “kızmayın, ikinci gelirse travmatize olur”a gelen pedagojik anlayışımızın içinde ödev nerede duruyor? Eğitimin öğretmeni, okulu, sınavı, müfredatı hatta okulun kendisini tartışmaya açtığımız bir dönemde, okulun belki de en “sıradan” olduğu için en görünmez kurumlarından biri olan ödev üzerine yeterince düşünüyor muyuz?

Benim çocukluğum Denizli’de geçti. İlkokulumuzun kütüphanesi var mıydı hatırlamıyorum. Olsa da bizim kütüphaneyle pek işimiz olmazdı. Varsa yoksa oyundu derdimiz. Okul biter bitmez bağda bahçede bir iş yoksa, annelerimiz beklemiyorsa bizi, soluğu ya Menderes’te alıp yüzerdik ya da meyve ağaçlarını kovalardık. Ortaokulda da okulun kütüphanesini, vardıysa bile, hatırlamıyorum. Sabahçıydım. Okuldan çıktıktan sonra kentin merkezindeki halk kütüphanesine giderdim. Çocuk işçi olarak kereste atölyesine gitmediğim zamanlarda kütüphanede hem ödevlerimi yapar hem dergileri, kitapları karıştırır; beğendiklerimi ödünç alırdım. 

Denizli’nin üç büyük lisesinden birinde olmama karşın derslikten bozma minicik bir kütüphanemiz vardı. Üniversitede ise ders ve uyku dışında bütün zamanımı Hacettepe’nin Beytepe Kampüsü’nde 22.00’ye kadar açık kütüphanede geçirirdim. Kitaplar, kitapların içinde rastladığım isimler, kavramlar, olaylar, onların götürdüğü başka kitaplar, kavramlar, beni pinpon topu gibi oynarlardı. Öğrenmenin hazzını iliklerime değin hissederdim.

Ortaokul ve lisede her öğrenci dilediği bir dersten, dilediği konuda dönem ödevi alırdı. Ben de sevdiğim derslerden alır, özene özene yapardım. Lise sonda, artık felsefe okuyacağım için, yönetim şekilleri üzerine neredeyse lisans bitirme tezi kıvamında kırk sayfalık dönem ödevi hazırlamıştım. Ama diğer ödevler süner, kokardı, çalakalem son dakika, çoğu da kopya çekerek yapılırdı. 

Yazıya kişisel bir hikayeyle başlamamın nedeni, öğrenmedeki rıza, merak ve içsel motivasyonun etkisini göstermek. Öğrenci ödev aracılığıyla araştırmanın stresini, heyecanını yaşamayı, bir işi belli bir zaman içinde belli bir formatta tamamlamayı da öğrenir. Ancak bütün bunların anlamlı olabilmesinin bir koşulu var: Öğrenenin, kendi öğrenmesinin öznesi olmaktan çıkarılmaması.



YAZININ DEVAMI



İKLİM

•  İsviçre Alpleri’ndeki buzullar 5 yılda %20 küçüldü: İsviçre Buzul İzleme Ağı ve İsviçre Kriyosfer Gözlem Komisyonu’nun raporuna göre, Alpler’deki buzul hacmi son 5 yılda neredeyse %20 azaldı; yalnızca 2026’da buz kütlesinin %5’inden fazlası kaybedildi.

  • Ayrıntılar: Kasım 2025-Nisan 2026 dönemindeki düşük kar yağışının ardından Mayıs-Eylül aylarında etkili olan sıcak hava dalgaları erimeyi hızlandırdı; donma sınırı 76 gün boyunca 4 bin metrenin üzerinde kaldı ve buzul kalınlığı ortalama 2,5-4 metre, bazı bölgelerde ise 10 metreye kadar azaldı. Allalin, Clariden, Aletsch ve Rhone buzulları 2026’da kayıtlardaki en yüksek erime miktarlarını yaşarken, raporda küçük buzulların bazıları için uzun vadede hayatta kalma olasılığının bulunmadığı belirtildi.

•  Güneş enerjisi nükleeri geçti: Dünya Nükleer Endüstrisi Durum Raporu 2026’ya göre güneş enerjisinden küresel elektrik üretimi 2025’te %30 artarak yıllık bazda ilk kez nükleer enerjiyi geride bırakırken nükleer üretim %1,1 arttı.

  • Ayrıntılar: Nükleerin küresel elektrik üretimindeki payı %8,8’e gerileyerek yaklaşık 45 yılın en düşük seviyesine indi; 2025’te dört reaktör devreye alınırken yedi reaktör kapatıldı.
  • Geniş açı: Güneş ve rüzgarın toplam elektrik üretimi nükleerin iki katını aşarken küresel güneş kapasitesi 2025’te %27, rüzgar kapasitesi %14 arttı; işletmedeki nükleer kapasite ise 0,5 GW azaldı. Raporun koordinatörü Mycle Schneider, Çin’in 2025’te nükleer kapasitesindeki artışın yaklaşık 120 katı kadar yeni güneş enerjisi kapasitesi kurduğunu belirtti.
  • Editörün önerisi: Akkuyu meselesi: Enerjide çeşitlilik mi, yeni bir bağımlılık mı? | Birol Oğuz, Spektrum

•  Okyanuslar rekor miktarda ısı emdi: Dünya denizleri ve okyanusları geçen yıl 23 zettajul ısı emerek küresel yıllık enerji tüketiminin yaklaşık 40 katına eşdeğer rekor seviyeye ulaştı.

  • Ayrıntılar: Copernicus Denizcilik Servisi'nin raporuna göre deniz seviyeleri 1999'dan bu yana yılda ortalama 3,8 milimetre yükselirken bu hız 2012-2025 döneminde 4,2 milimetreye çıktı; okyanuslar son 40 yılda yüzde 17 daha asidik hale geldi, Akdeniz ise her 10 yılda 0,32 derece ısındı.

•  Katı atık tesislerinde yüksek miktarda metan sızıntısı: UCLA araştırmacılarının Carbon Mapper uydu verileriyle yaptığı analiz, İstanbul Silivri’deki katı atık tesisinin saatte ortalama 7,4 ton (1,5 milyon benzinli SUV aracın emisyonuna denk) metan saldığını ortaya koydu.

  • Ayrıca: Guardian'ın Antalya'da düzenlenecek COP31 öncesinde yayımladığı analizde Şile’deki tesiste ise saatte 4 ton metan sızıntısı tespit edildi. İzmir, Ankara ve Antalya’daki tesislerde de benzer sızıntılar görüldü.

•  'El Niño Şubat'a kadar sürecek': Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), bu yılki El Niño’nun Aralık ayında zirve yapmadan önce güçleneceğini, Şubat 2027’ye kadar sürme olasılığının neredeyse %100 olduğunu ve en güçlü El Niño olaylarından biri olabileceğini açıkladı.

  • Ayrıntılar: Orta ve doğu tropikal Pasifik’te deniz yüzeyi sıcaklıklarının Ekim-Aralık döneminde mevsim normallerinin 3,7 derece üzerine çıkması bekleniyor; bu değer, 2015-2016 dönemindeki 2,6 derecelik rekorun üzerinde. El Niño’nun küresel sıcaklıkları artırması ve yağış düzenlerini bozarak bazı bölgelerde kuraklık, bazılarında şiddetli yağışlara yol açması bekleniyor.
  • Editörün notu: Son 40 yılın en güçlü El Niño alarmı: Pasifik ısınıyor, dünya yeniden şekilleniyor | Angst, Pelin Cengiz
EKOLOJİ

•  Limon karnesinde 20 üründen 4'ünde limit aşımı: Greenpeace Türkiye'nin İstanbul'daki beş market zincirinden aldığı 20 limon örneğinde toplam 144 pestisit çıktı; 4'ünde pestisit limitlerinin aşıldığı, tüm örneklerde ise birden fazla pestisit tespit edildiği açıklandı.

  • Ayrıntılar: Aşım tespit edilen dört ürünün üçü BİM, biri Migros'tan gelirken CarrefourSA, ŞOK ve A101 örneklerinde limit aşımına rastlanmadı; Greenpeace, marketlerden tedarik zincirinde tam şeffaflık, kokteyl etkisine sıfır tolerans, daha katı kalıntı limitleri ve çiftçi refahının korunmasını talep etti.

•  BM’den orman restorasyonu çağrısı: BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), yeni raporunda ormanları restore etmek için fırsat penceresinin daraldığı uyarısında bulunarak hükümetlere restorasyonu ulusal öncelik hâline getirme çağrısı yaptı.

  • Ayrıntılar: Rapora göre 1990’dan bu yana 489 milyon hektardan fazla orman yok edildi ve son 20 yılda restorasyon sözü verilen 1 milyar hektardan fazla alanın yalnızca yaklaşık beşte birinde çalışma yürütülüyor. Karasal biyoçeşitliliğin %80’i kadarına ev sahipliği yapan ormanlar, 714 gigaton karbon depolarken 1 milyar hektarın restore edilmesinin yılda 1,8 trilyon dolarlık ekonomik fayda sağlayabileceği öngörülüyor.

•  100 yıl sonra yeni penguen türü keşfedildi: Bilim insanları, 1921'de tanımlanan northern rockhopper pengueninden bu yana ilk kez yeni bir penguen türü keşfetti; Kerguelen ve Heard adalarında yaşayan güneydoğu gentoo pengueni (pygoscelis kerguelensis) yeni bir tür olarak sınıflandırıldı.

  • Ayrıntılar: 22 bilim insanının yürüttüğü genomik, morfolojik ve ekolojik araştırma, gentoo penguenlerinin daha önce tek tür kabul edilmesine rağmen aslında dört ayrı türden oluştuğunu ortaya koydu; araştırmacılar bu ayrışmada kuşların göç etmek yerine bulundukları bölgelerdeki balık, kril ve kalamar gibi farklı besinlerle beslenmesinin rol oynadığını belirtti.

•  Nardane Kuşçu hayatını kaybetti: Kocaeli’nin Kandıra ilçesindeki ekolojik yaşam merkezi Narköy’ün kurucusu, emekli öğretmen ve organik tarım aktivisti Nardane Kuşçu (Nar Anne) hayatını kaybetti.

  • Kimdir? Atalık tohumların korunması, kompost ve permakültür çalışmalarıyla tanınan Kuşçu, Narköy bünyesinde 1.200’ün üzerinde yerel tohum çeşidini barındıran bir tohum bankası oluşturdu. Narköy; sıfır atık, permakültür ve organik tarım uygulamalarıyla sürdürülebilir yaşam alanı olarak faaliyet gösteriyordu. 

•  Yaban hayatı popülasyonunda 50 yılda %73 düşüş: WWF’nin "2026 Yaşayan Gezegen Raporu", son 52 yılda izlenen yaban hayatı popülasyonlarının ortalama büyüklüğünde %73 düşüş yaşandığını ortaya koyarken, bazı türlerdeki toparlanmanın doğru koruma çalışmalarının sonuç verebildiğini gösterdiğini belirtiyor.

  • Ayrıntılar: Londra Zooloji Derneği işbirliğiyle hazırlanan rapor, 1970-2022 döneminde 5.790 omurgalı türüne ait yaklaşık 35.803 popülasyondaki değişimi inceliyor. En büyük düşüş %85 ile tatlı su ekosistemlerinde görülürken bunu karalar (%69) ve denizler (%59) izliyor.
  • Öte yandan: Yeşil deniz kaplumbağası, mavi yüzgeçli orkinos, kaplan ve Afrika fili gibi türlerdeki iyileşmelere dikkat çeken WWF, gıda, enerji ve finans sistemlerinde dönüşüm sağlanması hâlinde doğanın toparlanabileceğini vurguluyor.

•  'Blue Planet III' müziği Hans Zimmer'dan: Gladiator, The Dark Knight ve Interstellar gibi filmlerin müziklerine imza atan Hans Zimmer, David Attenborough’nun seslendirdiği Blue Planet III için hazırladığı çalışmanın kariyeri boyunca yaptığı en önemli çalışma olduğunu söyledi.

•  Finlandiya’dan Google’ın veri merkezlerini durdurma kararı: Finlandiya, 300 hektardan fazla orman alanının yok edilmesine ilişkin çevresel kaygılar nedeniyle Google’ın Muhos ve Kajaani’de açmayı planladığı iki veri merkezindeki inşaat çalışmalarının durdurulmasını istedi.

  • Ayrıntılar: Finlandiya Denetim Kurumu (LVV), Muhos’taki alanda zorunlu çevresel etki değerlendirmesi yapılmadan çalışma yürütüldüğünü belirterek ağaçların ve üst toprağın kaldırılması, yolların ve depolama alanlarının inşası gibi çevreyi önemli ölçüde değiştirecek faaliyetlerin 23 Ekim’e kadar durdurulmasını istedi. Google, proje hazırlıklarının kendi yüksek standartlarının gerisinde kaldığını kabul ederken, Finlandiya’daki veri merkezi yatırımları için 2027 ve 2028’de en az 13 milyar avro harcamayı planlıyor.
EKİPTEN ÖNERİLER

📌 Eğitime tutunan kız çocuklarına destek: 11 Ekim Dünya Kız Çocukları Günü'nde #BirTerslikVar kampanyasını başlatan Koruncuk Vakfı, ekonomik eşitsizliklerin kız çocuklarının eğitimine etkisine dikkat çekiyor. TÜİK verilerine göre Türkiye'de kız çocuklarının %37,8'i yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında. Vakıf, eğitimden kopma riski taşıyan 10-18 yaş arasındaki kız çocuklarının ailelerinden ayrılmadan okumayı sürdürebilmesi için Aile Yanı Destek Programı'nı duyuruyor. Program eğitim, ulaşım, giyim, gıda gibi temel ihtiyaçları karşılarken rehberlik ve aile danışmanlığı da sunuyor. KORUNCUK yazıp 4717'ye SMS göndererek 100 TL'lik bağış yapabilirsiniz. Ayrıntıları buradan inceleyebilirsiniz.

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

YAZARLAR

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir