Kulak ver: Kentsel tarımın ayak sesleri

“Kahvaltı için salatalık, domates, biber toplayıver,” diyen anneannemin bana veya sofrasına oturanlara yaptığı iyiliği anlamam zaman aldı. Gıda üretiminin, hatta zehirsiz gıda üretiminin diyelim, önemini daha iyi idrak ettiğimiz bir zamandayız. Şehrin gürültü ve kirinden bağımsızmışçasına maydanoz, kekik ekmemizin sebebi de bu olabilir; çünkü kentsel tarım artık daha fazla değerlendirdiğimiz bir üretim biçimi. Peki, 365 günün sadece ikisini kendi ürettikleriyle geçirebilen, geri kalanını başka şehirlerden/köylerden/yerleşimlerden satın almak durumunda kalan İstanbul’un hâli nicedir? 

Başlarken… Kentsel tarım hobi bahçelerinden dikey bahçelere, çatı bahçelerine “genellikle yerel tüketim ve satış amaçlı meyve, sebze, hayvan ve balık yetiştirme faaliyetlerini" içeriyor. Fakat ticari bir ilişki olması gerekmiyor, örneğin bostanlar bunun en güzel örnekleri. Kentsel tarımın başlıca önemi, gıdanın besin değerini kaybetmeden tüketilmesi, kentte yaşayanların kendilerine yetebilmesi ve bir topluluk oluşturması. Mahallelinin bir aile gibi davranmasını, herkesin civarındakileri de gözetmesiyle toplumsal bir dönüşüm sağlıyor. 

Tarih boyunca şehirlerde tarımdansa sanayi gibi getirisi daha yüksek imalatlara ehemmiyet gösterilmesi plancıların veya yetkili mercilerin kararlarıyla da desteklendi. Fakat şehirde ekim yapılan alanların, bir nevi küçük bahçelerin olması gerektiğini söyleyen plancılar var. Örneğin Ebenezer Howard’ın 1898 yılında başlattığı Garden City Movement (Bahçe Şehir Hareketi), toplulukların kendilerine yetebilmeleri için gıda üretimi yapan alanlarla çevrilmesini önerdi. 20. yüzyılın ismi kulaklara sıklıkla çalınan tasarımcı ve şehir plancılarından Le Corbusier ise Contemporary City (Çağdaş Kent) modelinde üç farklı gıda üretim alanı planladı. 20. yüzyılın etkileyici mimarlarından Frank Lloyd Wright da Broadacre City adını verdiği ütopik tasarım modelinde kentle kırsalın kalkınması için her ailenin bir ekim alanı olması gerektiğini belirtti.

Peki, tarih bize neler gösteriyor? 

Özellikle 19. yüzyılda sanayileşmeyle değişen ekonomik gelir modelleri, şehir içindeki arsalarda tarımın arka plana atılmasına sebep oldu. Artan nüfusun ihtiyaçlarının karşılanamamasıyla devreye giren gıda marketlerinin çiftçilerin rekabetini ortadan kaldırması da bunda etkili. 1893’te yaşanan kriz ise kendi kendine yetmenin öneminin altını çizdiği için kentsel tarım uygulamaları geri geldi. 1894’te Detroit Belediye Başkanı Hazen Stuart Pingree boş alanların değerlendirilmesi için Potato Patches isminde kentsel tarım bahçeleri kuruyor. Vacant Lot Cultivation Association (Boş Arazide Tarım Derneği) de aynı yıllarda Philadelphia’da kuruldu. 1898’de New York’ta yoksulların durumunun iyileştirilmesi için kurulan dernek, New York Association for Improving the Condition of the Poor'un raporu, 19 yerleşimde bu tip uygulamaların olduğunu yazıyor. 

Kentsel tarım uygulamalarıyla paralel olarak hayvancılık da arttığı için halk sağlığının tehdit edildiği belirtilerek gıda üretimi uygulamaları yetkililerce merkezin dışına alınıyor. Fakat tarih, bu konuda sık sık gel-git gösteriyor. Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarıyla başlayan buhran döneminde, kentsel alandaki boşalan mekânlar gıda üretimine ayrılıyor. 

Vatandaşlarına moral olması için ABD’de hükümetçe desteklenen bu kentsel tarım alanlarına zafer bahçeleri (victory gardens) ismi veriliyor -ki bunların bazıları hâlâ kullanılıyor.
Kaynak: İlgili tez

Günümüzdeki kentsel tarım anlayışı 1970’lerde atıl durumdaki sanayi tesislerinin değerlendirilmesiyle temelleniyor. 1977’de kurulan Boston Urban Gardeners bunun çok ses getiren örneklerinden biri. Gittikçe mahalleli, halk, komşuluk, üretim, kendine yetebilme gibi kavramlarının konu edilmesiyle siyasi bir ideolojiyi de yansıtmaya başlıyor. 

İstanbul’a bakarsak, 12. yüzyıldaki Bizans İmparatorluğu’ndan 20. yüzyılın ortasındaki Osmanlı İmparatorluğu’nun sonuna dek bostanların önemli bir yer tuttuğunu söylemek mümkün. 1950’den sonra şehrin hızla artan nüfusu 1970’lere kadar bir değişikliğe sebep olmuyor. 1980’li yıllar ise her yıl 200 ila 500 bin kişinin göçüyle kalabalıklaşan şehrin kara yolu taşımacılığı ve sanayiye geçişine yatırım yapmasını sağlıyor. 21. yüzyılda ise gıdaya erişim, sağlıklı besinlere ulaşılması konusunda ciddi problemlerle boğuşuluyor. Fakat günümüzde kentsel tarım anlayışı tekrar yatırım ve mekân buluyor. Seralara yapılan yatırımlar ve atalık tohumların önemi medyada yer bulurken sakinlerini doyurabilen bir şehir olabilmenin kıymeti dikkat çekiyor. Tarım bahçeleri gibi haberler de bizi şehrin bu konuda daha çok gelişme göstereceğini müjdeliyor.

1920-1940 arası yıllarda kentsel tarım alanlarını görebilirsiniz.
Kaynak: İlgili tez

 Kaynakça

Rasouli, S. Sürdürülebilir Kentsel Tasarımda Kentsel Tarımın Rolü, "İstanbul Örneği", Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2012.

Hepimiz özledik değil mi? Belki kahveden uzak kalmadık; acı ve siyah tadını almak için illa dışarı adım atmaya gerek yok. Herkesin evinde kahve makinesi, moka potu, cezvesi var. Ama hiç işimizin olmadığı bir günde; “haydi gel bir kahve içelim”i, acı ve hatta bazen yanık kokan tadına eşlik eden o muhabbeti özledik. Bu özlemle; artık café, 3. dalga kahveci ve kahvehane gibi isimlerle dallanıp budaklanan bu kamusal alanın İstanbul’daki serüvenini merak ettim. 

İlk kahvehane: Kahve 12. yüzyıldan beri bilinse de Habeşistan, Yemen ve oradan İstanbul’a yolculuğu 16. yüzyıla kadar uzanıyor. İlk kahvehanenin şehirde ortaya çıkışına dair çeşitli rivayetler olsa da tarihlerin birbirini tutması bakımından en yaygın hikâye şu: Yüzyılı yarılamış Hakem adında bir tüccar ile Şamlı Şems adında bir efendi, dükkânlarını 1554 yılına denk gelen 962’de Tahtakale’de açmışlar. İlk başta kahve tüketimi için açılan mekânlar önce eşin dostun toplandığı, ziyafetlerin verildiği bir alandan; yaygınlaştıkça işsiz güçsüz takımının, görevden atılan din adamlarının, seferden dönen yeniçerilerin ve büyük rütbe sahiplerinin kaynaştığı bir mekân olmuş. Heterojen yapısıyla aslında ilk ortaya çıktığı dönemden bugüne toplumun sosyal ilişkilerini şekillendiren, gündelik deneyimlerin yaşandığı, toplumun kültürel dönüşümünün aynası bir kamusal alandan söz ediyoruz. Heterojen derken de o dönemin gözlüğüyle bakmak gerek tabii; kahvehaneler dönemin yapısı bakımından sadece erkeklerin temsil edildiği bir alan. Sınıfsal bakımdan bir heterojenlik söz konusu olsa da tarihçi Ralph H. Hattox’a göre farklı dinlerden insanların arasındaki engellerin “…bir fincan kahve, bir çubukluk tütün ve gevşetici bir satranç oyunuyla yıkılmaları bir hayli zordu.”

Dönemin yeni medyası: Kahveye karşı oluşan bu karşıt görüşler kahvenin içilmesinden ziyade yarattığı kamusallığa yöneltiliyor. Çünkü kahveler o dönemde ticaret yapanların anlaştığı, seyyahların ve meddahların türlü hikâyeler anlattığı, seferlerden savaş anılarının biriktiği, saz şairlerinin atıştığı ve Ramazan’da Karagöz Hacivat oyunlarına sahne olan mekânlar. Hatta müşterilerin kendi aralarında örgütlenip çeşitli sosyal yardımlaşma girişimlerinde bulunduğu biliniyor. Ucu elbet iktidara dokunuyor; Prof. Dr. Cengiz Kırlı’ya göre kahvehaneler aslında devletle toplumun bir karşılaşma alanı. Hicvin ve siyasi eleştirinin alternatif pratiklere alan açtığı ve resmî söylemde çatlaklar oluşturan bir yeni medya da denebilir buna. Cumhuriyet döneminin siyasi kırılmalarıyla birlikte getirdiği propagandanın, yakın geçmişte vücut bulduğu kahvehaneler; 40’lı ve 50’li yıllarda üniversite öğrencilerinin kültürel yeniden üretim alanlarına, 70’lere gelindiğindeyse şiddetin vücut bulduğu, çatışmaların ortasında sıkışan mekânlara dönüşmüş. 12 Eylül sonrasını düşününce de ülkenin ekonomi politikalarındaki değişimleri yine kahvehanelerde gözlemlemek mümkün. Dolayısıyla kontrol mekanizmalarının gözleri ve elleri hep bu alanlarda dolaşmış, hatta bu pratik bana göre günümüze kadar ulaşmış. Dönemin erkekleri için şehirdeki örgütlenmeyi sürekli şekillendirmeye devam eden bu mekânlar o günden bugüne hâlâ sosyal etkileşim kalıplarını dönüştürmeye devam ediyor. 

Kaynakça

Yaşar, A . (2005). Osmanlı Şehir Mekânları: Kahvehane Literatürü . Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi , (6) , 237-256.

Koçu, R. E. (1947). İstanbul Kahvehaneleri. Taha Toros Arşivi

Erkan, P.  (2016, Nisan 5). Kahve ve İstanbul'da Kahvehaneler. Ahşaptan Betona, Mecidiyeden Jetona. Açık Radyo.

“Akordeonu, Balık Pazarı’nı, dört kocasını, dört kedisini sevdi. Dünya o zaman kısır değildi, kırk yapraklı bir güldü.” cümleleriyle başlar İlhan Berk, Madam Anahit’i anlatmaya.

Şimdi soracaksınız, “Nereden geldi aklına?” diye.

Gelin sizi bundan birkaç gün öncesine, liseden bir arkadaşım ve anneannesiyle yaptığım sohbetimize götüreyim. Ah, unutmadan. Eğer mümkünse, anlatacaklarımı dinlerken La Vie en Rose ya da Yıldızların Altında çalabilirseniz belki aynı hayal dünyasında rast gelebiliriz birbirimize.

Birkaç gün önce uzun zamandır görüşemediğim Notre Dame de Sion Fransız Lisesi’nden arkadaşım Pelin ile onun evinde görüşmeye karar verdik. Mevcut koşullardan ötürü dışarıda bir yerde buluşmaktansa birimizin evinde buluşmak daha güvenli geldi. 

Trafikten yorulmuş ruhum ve bir sıcak bir soğuk hava şartlarına anlam veremeyen hâlimle, sonunda Pelin’in evine varmıştım. Eve girer girmez – evet, maske çıkarma ve el yıkama işlemlerimi tamamladıktan sonra- hemen sarıldık birbirimize. Nasıl özlemişim sarılmayı. 

Yıllardır vazgeçemediğimiz ritüelimiz kahve ve çikolata ikilisiyle karşımda duruyordu Pelin. Yine ışıl ışıl görünüyordu. İçinde kendini çok rahat hissettiği belli olan kırmızı, onun tarifiyle “uçuş uçuş” elbisesi çok yakışmıştı ona. Kahve bardağında iz bırakan kırmızı rujuna da gözüm takılmıyor değildi. Nasıl oluyordu da bardağa iz bırakabilirken dudağından hiç çıkmıyordu ruju? 

Fransızca bir müzik duyunca aklıma hep lise yılları gelir. Aklımda anılarım, fondaki Edith Piaf’ın sesiyle mest olurken ben, Pelin âdeta bir diş macunu reklamının yüzüymüşçesine bembeyaz dişlerini göstererek gülmeye başladı. “Ah Irmak, Edith Piaf’ı hâlâ bu kadar sevmen inanılmaz! İnsan gerçekten değişmiyor.” “Gerçekten de insan hiç değişmiyor mu? Oysa bence bu korkunç…” sözleri bir anda çıkıverdi ağzımdan. Biz tam koyu bir tartışmaya girmiştik ki kapı çaldı. Gelen Pelin’in aşağı katında oturan anneannesiydi. 

Müzeyyen Teyze’ye bir süre önce Alzheimer başlangıç teşhisi konmuştu. Aslında biraz da bu sebeple Pelin’de buluşmaya karar vermiştik. Müzeyyen Teyze’ye yakın olabilmek için.

Müzeyyen teyze, içimizi ısıtan bakışlarıyla bize selam verdikten sonra evdeki köşesine oturdu. Pelin anneannesi için Türk kahvesi yapmaya gitmişken Edith Piaf’ın sesini duyan Müzeyyen Teyze gülümseye başladı. “Ah Müzeyyen Teyzeciğim, siz de sever misiniz Edith Piaf’ı?”

“Sevmek ne demek, bayılırım! Ama asıl Piaf’ı Madam Anahit’ten dinlemek gerek.”

Benim soru işaretli bakışlarımdan anlamış olacak, anlatmaya başladı Madam Anahit’i.

“Dudaklarından taşan kırmızı rujuyla, kocaman gözlükleriyle, tizlerde kısılıveren o buruk sesiyle, en çok da akordeonuyla Beyoğlu sokak müzisyenlerinin yaratıcısı Madam Anahit’i görmeyen, tanımayan kalmamıştır sanıyordum. Anahit 1926’da Talimhane’de dünyaya gelmiş. Ailesi yazları Büyükada’da geçirdiği için Anahit de ilk yıllarını yarı adalı olarak geçirirmiş. Hatta komşularının oğlu Yorgo ile de orada, akordeon çalarken tanışmış. Elinde dondurma, artık Yorgo’nun güzelliğine mi yoksa akordeon çalışına mı bilinmez, âşık olmuş bizim Anahit.” 

Müzeyyen Teyze bir yandan Pelin’in getirdiği Türk kahvesinden içiyor bir yandan da ona anlatırken iyi hissettirdiği belli olan bu bilgileri paylaşmaktan büyük bir gurur duyuyor gibiydi. Ben bu sohbetten çok keyif alsam da Pelin’in endişeli bakışları ara ara dikkatimi dağıtıyordu. 

“Sonra annesinin yakasına yapışmış Anahit 'Ben de akordeon istiyorum.' diye. Annesi ısrarlarına dayanamamış, Hohner marka beyaz bir akordeon almış ona. Aldığı günden sonra da elinden asla düşürmemiş akordeonunu.”

Ben tüm bunları nasıl da güzel tutmuş aklında diye sevinirken Pelin söze girdi: “Anneanneciğim dilersen sen biraz dinlen. Kahvenin yanına bir şeyler getirmemi ister misin?”

Bir şeyler ters gidiyordu ama ben bir türlü anlayamıyordum. Müzeyyen Teyze Pelin’i hiç duymamış gibi devam etti. “Anahit, sonra tanıdıkların düğünlerinde, eğlencelerinde sahne almış. Ah siz bir de onun 30–35 yaşlarında olduğu hâlini görecektiniz! Ayhan Işık, Zeki Müren, Sadri Alışık, Yılmaz Güney... Hepsi onu çok severlerdi.”

Müzeyyen Teyze’nin anlattıklarını her ne kadar büyük bir ilgiyle dinlesem de söylediklerinde ezberlemiş tekrarlar vardı sanki. Ben paylaştığı bilgilere teşekkür edip Pelin ile yarım kalan konumuza dönmek istesem de Müzeyyen Teyze beni de duymamış gibi devam etti.

“Çiçek Pasajı’nın en sevilen kadın sesidir Anahit, tek kadın sokak müzisyenidir. Ayrıca hayvanları da çok sever, kedilerinse onda yeri başkadır. Filmlerde de oynar. Kendisi bile kaç filmde oynadığını bilmez. (Gülüyor) Anahit şiirlere, şarkılara konu olur, kitaplarda adı geçer.”

Tüm bunları anlattıktan sonra bir daha hiç konuşmadı Müzeyyen Teyze.

O gün Müzeyyen Teyze ile yaşadığımız bu anı üzerine çok konuştuk Pelin ile. Sonradan öğrendim ki Çiçek Pasajı’nın meşhur Madam Anahit’i öleli tam 18 yıl olmuş. Ve kimse gerçeklerle Müzeyyen Teyze’nin gerçeklerini yüzleştirmeye cesaret edememiş. Pelin bu yüzden hep Madam Anahit gibi kırmızı rujlar sürüyor, elbiseler giyiyor ve Edith Piaf şarkıları çalıyormuş. Müzeyyen Teyze’nin son zamanlarında onun Madam Anahit anılarını, o zamanları canlı tutabilmek için.

İlhan Berk’in değişiyle dünyanın kırk yapraklı bir gül olduğu o dönemlerde kalmak belki de Müzeyyen Teyze’nin kendi seçimidir. Belki de bir insanın zaman içerisinde değişimi reddetmesi o kadar da korkunç değildir. Ne dersiniz?