Fedon’un denize girmesiyle sezon açılalı epey oldu. Ama yazarımız Mehmet Selahattin Fedon gibi erkenci değil anlaşılan, acelesi yok. Kendisi ancak temmuz ayında plajlara gitmeye başlamış. Hoş onda da denize girmiyor, gözlem yapıyor ama olsun. Nihayet 1930’ların plajlarında onunla birlikte biz de boy göstermeye başlayabileceğiz.
Lafı daha fazla uzatmayalım ve konuya balıklama dalalım🐟🏊♂️
Bu hafta neler var?
İstanbul’da nasıl eğleniyorduk?–Artık Plaj Mevsimine Girdik
Satır arasından– "Tren gelir hoş gelir…"
Bir varmış bir yokmuş– Solaryum Palas
Zamanda yolculuğa başlıyoruz.
Bugüne döndüğünüzde tekrar görüşmek üzere
Oğul Doğa Gökşin - Göktuğ İpek
Not: Bülteni tarayıcıdan okumanızı tavsiye ederiz.
Artık Plaj Mevsimine Girdik
Florya sahillerinde deniz, güneş banyosu yapanlar Güzel Marmara en ufak kıvrımlarına kadar nereden seyredilir? - Allahım bu ne boy pos, bu ne kalçalar, bu ne beden! - Tüketim pulu, temaşa vergisi - Aldığımız hep hava, değil mi? - Gözünü mü boyuyor, gözlerimizi mi? - Gece gömleğiyle denize girmek yasak! - Tren ucuzlamalı - Dünyanın ortası neresi?
Mehmet Selahattin, 27 Haziran 1931
Florya’nın lekesiz, geniş sahili. Güneş, Solaryum Palas’ın göz alabildiği kadar uzanan elenmiş beyaz kumları üstünde alev alev yanıyor. Güzel Marmara’yı önümüze açılmış bir pafta gibi en ufak kıvrımlarına kadar ancak buradan seyredebilirsiniz. Sade Marmara’yı mı ya? Marmara sahillerinin en güzel kadınlarını da beraber!
Henüz iskemleye yerleşmiştik ki arkadaşımın tanıdıklarından üç zat yanımıza geldiler. Malum ya dostlarımızın dostları bizim de dostlarımız sayılır. Tanıştırıldık, selamlaştık oturdular. Plajda insanın bütün dikkat özelliği gözlerinde toplanıyor. Evvela hiç konuşmuyorduk. Sonra yavaş yavaş açıldık. Arkadaşım bir aralık cansız gibi kumlara serilen olgun bir kadını göstererek içini çekti:
“Yarabbi bu ne boy pos, bu ne kalçalar!”
Sonra ilave etti:
“Bu ne beden!”
Gösterdiği kadına baktım, hoşur bir şey!
“Evet, ne beden!” dedim. “Âdeta kale bedeni!”
Misafirlerden biri atıldı:
“Fazla bakmayın karışmam. Temaşa vergisi keserler!”
Ben cevap verdim.
“Kendi hesabıma seve seve veririm bu vergiyi!”
Eski bir tahsil memuru olan zat güldü.
“En doğrusu birer tüketim pulu yapıştırıp geçmeli.”
Kumluğun hemen ortasında zarif bir kameriyeyi andıran gazinoda çıplaklara bakarak dondurmamızı yiyoruz. Birisi dedi ki:
“Yukarı çıksak da biraz hava alsak?”
Gülüştüler.
“Merak etme bütün gün alacağımız hep havadır.”
Konuşmalar hep kumda oynayanlara dair.
“Şu yüzeni gördün mü? Mavna gibi!”
“Olsun. Sen su kesiminden aşağısına bak.”
Bir zamanlar neydi o biri ötekine kızınca “Bırak şu baldırı çıplağı!” diye sözüm ona hakaret ederdi. Baldırı çıplakları insan gelmeli de burada görmeli. Almanya’daki çıplaklar cemiyeti mensuplarının bilmem bu plajlardakilerden bir farkı mı? Mesela işte şu önümdeki kadın: Denizden kumluğa, kumluktan denize sekiz on defa girip çıktıktan sonra iki bacağını havaya kaldırıp en nazik taraflarını ovuşturmaya başlamasın mı! Meğerse cildini yumuşatmak için krem sürüyormuş. Bu işi bitirdikten sonra sıra gözlerini, dudaklarını boyamaya geldi. Dürttüler:
“Bak bak gözlerini boyuyor!”
“Yanlış!” dedim. “Kendi gözlerini değil bizim gözlerimizi boyuyor!
Çepeçevre kumluğu kuşatan sahada aileler için ne güzel yuvalar yapılmış. Topla çoluğu çocuğu, at kapağı bunlardan birine. Arada bir deniz banyosu, kum safası. Sonra yoruldun mu kumların üstüne yan gel!
Evvelki sene Florya’ya bir kere daha gelmiştim. Fakat o zaman plajlardaki tesisatın hiçbiri yoktu. Şimdi mevsim için en ufak sıhhi bir arıza meydana geldiğinde bütün malzemesiyle imdada yetişen muntazam bir sıhhiye kabini açılmış. Herhangi bir kaza karşısında hemen hareket geçecek motorlar da var.
Plajda dikkati çeken bir nokta bu seneki mayoların çok kapalı olması. Gece gömleğiyle denize girmek yasakmış. Solaryum Palas’ta vakit o kadar çabuk geçiyor ki saatler âdeta dakika hükmünde. Ortalık kararmaya başladığı hâlde hâlâ ayrılmayı canımız istemiyor. Treni kaçırmak korkusu olmasa gece yarısına kadar kalmak canımıza minnet.
Tren dedim de hatırıma geldi. Şark Şimendifer Kumpanyası’nın İstanbul halkının sağlığına kastı var! Tren pahalılığı yüzünden bu güzel sahillerden, bu bol güneşten istifade edebilenler pek az kimselerle sınırlı kalıyor. Düşünün bir kere: Florya gibi 45-50 dakikada gidilen bir yer için birinci mevki 85 kuruş bilet parası veriyorsunuz. Aynı mesafe için Anadolu hattının banliyö trenlerinde 30-35 kuruş ancak verirseniz. Seyr-i Sefain haftada iki gün -cuma, pazar- Florya’ya vapur işletecek olsa mesele kendiliğinden halledilirdi.
İstasyonda tren beklerken bir dükkânın kepenkleri üstünde çok garibime giden şu üç kelime yazılıydı:
“Burası dünyanın ortası!”
Nasrettin Hoca’nın dediği gibi: “İnanmazsan git ölç!”. Levhanın oradan indirilmediğine bakılırsa şimdiye kadar aksini iddia eden çıkmadı demek!
*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.
Baldırı çıplak: Ayaktakımından, işsiz güçsüz, serseri.
Kapak atmak: Halk arasında, herhangi bir kamu kuruluşunda kovulmamak üzere işe başlamak anlamına gelen deyim.

19. yüzyılın ikinci yarısına yaklaşırken demiryolu Osmanlı Devleti’nin de gündemine girmişti. 1855’e gelindiğinde hükümet Avrupalı sermayedarlara İstanbul-Belgrad arasında bir demiryolu hattı yaptırmak istediğini duyurdu, tecrübe ve sermaye talebinde bulundu. İlk olarak bu hattın yapılmak istenmesinin nedeni Balkanlarda artan isyanlar ve olası bir Rus savaşında asker sevkiyatını kolaylaştırmaktı. Ayrıca Avrupa ile demiryolu aracılığıyla bağlantılı kurulması düşünülüyordu.
Bu çağrıya cevap veren çeşitli yabancı sermayedarlarla yapılan görüşmeler bir türlü olumlu sonuçlanamadı. Nihayet Baros Hirsch isimli bir banker ile 1869’da anlaşmaya varıldı. Ertesi yıl Hirsch, Rumeli Demiryolları İşletme Kumpanyası’nı kurdu. 1871’de Rumeli demiryolu hattının ilk kısmı olan Yedikule-Küçükçekmece hattı açıldı. Ancak Yedikule’nin başlangıç için uygun olmadığı görülünce Sirkeci tercih edildi. 1870’ler boyunca çeşitli hatlar yapıldıysa da demiryolu politikasından istenilen verim alınamadı.
Tarihler 2 Ağustos 1888’i gösterdiğinde ünlü Şark Ekspresi (Orient Express) Viyana’ya varmak üzere Sirkeci’den hareket ettiğinde demiryoluyla Avrupa’ya ulaşma hayali gerçekleşmiş oldu. Ancak bir yandan da Osmanlı Devleti ile Baron Hirsch arasındaki ihtilaf devam ediyordu. Nihayet 1878’de Rumeli Demiryolları İşletme Kumpanyası Avusturya uyruğuna geçti ve Şark Demiryolları Kumpanyası adını aldı. II. Meşrutiyet’in ilanının ardından Osmanlı’nın yaşadığı siyasi buhranların gölgesinde 1910-12 yıllar arasında Sirkeci-Yeşilköy arasında çift hatlı demiryolu yapıldı.

Ayastefanos (Yeşilköy) tren istasyonu
Cumhuriyet döneminde demiryollarınín millîleştirilmesi ve anayurdun dört baştan demir ağlarla örülmesine çok önem verildi. Hatta bu önem o derecedeydi ki 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulduğunda muhalefetin karşı çıktığı konuların başında bu demiryolu politikası gelmiş ve böyle büyük bir masrafın tek bir nesle yüklendiği eleştirileri yapılmıştı. 1920 ve 30’lar boyunca devam eden bu millîleştirme kapsamında 25 Aralık 1936’da şirket ile anlaşma yapıldı. Şirketin elindeki imtiyaz ve mallar, Nisan 1937’deki kanunla 1 Ocak 1937’den itibaren yürürlüğe girmek üzere satın alındı.
Cumhuriyet gazetesinin 1 Ocak 1937 tarihli haberi
Gerek şehirler arası gerekse İstanbul içi ulaşımda vapurla beraber uzun yıllar başat konumda olan demiryolları, Demokrat Parti döneminde Amerika’nın yönlendirmesiyle (!) ikinci plana itildi ve karayolu ulaşımına ağırlık verilmeye başlandı. Karayolunun gelişimi özellikle Anadolu içlerine ulaşabilmeyi kolaylaştırdı şüphesiz ama bu yapılırken demiryolu ihmal edildi. Ve mevzu zamanla “duble yol yapma”ya kadar geldi.
Solaryum Palas
1920’lerde Florya sahili İstanbul halkı için bir sayfiye yeri gibidir artık. Burada Solaryum ve Haylayf isimli ahşap baraka tarzındaki sahil gazinoları kurulur. İşletmecileri gayrimüslimdir.

Yazıda adı geçen Solarium Palace, 21 Temmuz 1927’de yayımlanan bir gazete reklamına göre, Florya Plajı'nda gazinosu, lokantası, kahvehanesi ve gece hayatı da bulunan lüks bir tesis.

Bu kadar lüks bir tesise dönemin gazetelerinde rastlamak pek mümkün değil. Bir ara işletmeyi kiralayanlar arasında ortaya çıkan bir anlaşmazlığın mahkemeye sirayet ettiğini görüyoruz.
Kimi zaman gazetelere yansıyan haberlere göre Solaryum Plajı'nda deniz eğlenceleri düzenleniyor. Bunların arasında amatör sporcuların da katıldığı müsabakalar, mayo yarışması ve gürbüz çocuk müsabakası da bulunuyor.
Görece daha varlıklı kesimin Solaryum Plajı'nda zaman geçirdiğini gazetelere yansıyan hırsızlık haberlerinden anlıyoruz. Özellikle bu plaja dadanan bir hırsız birçok kabine girip yüksek miktarda para çalıp kayıplara karışıyor.
1937’de yayımlanan bir ilanda ise Florya’da Solaryom Palas’ta acele iyi bir piyaniste, iki garsona, bir büfeciye ve bir hizmetçiye ihtiyaç olduğunu belirtiliyor. Solaryum Plajı'nda güneşlenirken bir yandan da piyano seslerinin duyulduğunu hayal ediyoruz.
Solaryum Palas’ın adının geçtiği bir diğer yer ise Nezihe Muhiddin‟in 1934 yılında yayımlanan “İstanbul’da Bir Landru” adlı romanıdır. Roman, korku atmosferi içerisinde İstanbul’da işlenen kadın cinayetlerini konu alır. Roman, Prenses Nazlı’nın Solaryum Palas’ta uyanması ile başlar.
Solaryum Plajı'yla ilgili en ilginç tartışma ise, Cumhuriyet gazetesinin olaya karıştığı ücret tartışması. Gazete ilk olarak “İstanbul halkına deniz banyosu yasak” başlıklı bir haber yayımlıyor. Haber plaj ücretlerinin arttığından bahsederek plaj yönetimlerini eleştiriyor. Bu haber Solaryum Plaj yönetimini kızdırıyor olmalı ki içinde küfürler barındıran tehdit içerikli bir mektup yolluyorlar. Gazete bu mektubu “Mahkeme kapıları açıktır, efendiler!” başlığı ile duyuruyor.
Asıl konu plajların pahalı olması ve bu ücreti ödeyemeyecek kadar yoksul kesimin denizden ve kumsaldan yararlanamayacak olmasına rağmen tartışma bambaşka bir yere evriliyor. Gazete plajda Türkçe konuşulmadığını iddia ederken Solaryum Plajı, mealen “Bazı müşterilerimizi memnun etmek için Fransızca da konuşulduğu olmuştur.” gibi cevaplar verip, “Müslüman mülteci Rusların da plajlarını uzun yıllardır kullandığından" bahsetmektedir.

Eğlence yerlerini denetleyen bir belediye müfettişine ait kimlik belgesi (Göktuğ İpek arşivi)
Havalar ısındı. Eminiz hepiniz bir yerlere kaçmak, biraz kafa dağıtmak, her şeyden uzaklaşmak istiyorsunuz. Ama herkes İstanbul dışına tatile gidemiyor maalesef. O yüzden belki de İstanbul’u keşfe çıkmanın zamandır. Yazarımız Mehmet Selahattin’in gittiği yerlere gidip orasıyla ilgili yazdıklarını ve yazdıklarımızı okuyarak İstanbul’a başka bir gözle bakabilir, 100 yıl önce insanların nasıl eğlendiğini hayal ederek siz de eğlenebilirsiniz.
E-posta: [email protected]
Instagram: İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk?





