Sevgili Okurumuz Merhaba,
Kendimizi pek de iyi hissedemediğimiz bir dönemdeyiz öyle değil mi? İçinizi açıp ruhunuzu kanatlandıracağını umduğumuz konuları yazmaya çalıştık. Yirminci sayımızla karşınızdayız.
• Hüzün bizi nasıl iyi hissettiriyor: melankolik şarkıların biyolojisi
• Stresle başa çıkmak için nostaljiye sarılmak
• Bireysel tarihimizdeki yaratıcılık ve üretkenlik patlamaları: sayılarını arttırabilir miyiz?
• Bouba ve Kiki: anlamsız sesler ve dillerin ortaya çıkışı
• Ressam orangutan Molly
• Sarılma bilimi
• Mikrobiyatamız ve batılı tarzı beslenme
• Ürünlerin sadece kullanıcısı olduğumuz yeni bir toplum ihtimali
• Hüzünlü şarkılar seçkisi

Görsel: Hürriyet
Tek başımıza ya da sevdiklerimizle beraber melankolik şarkılar dinleyip hüzünlenmek hepimizin zaman zaman yaptığı bir şey. Kol kola, her bir notasından acı fışkıran arabesk şarkılar dinlemek, boğazımızı yırtarcasına “batsın bu dünya” diye bağırmak. Düşündüğümüzde aklı başında olan insanın hüzünden ve kendisini hüzne boğan şarkılardan kaçınması gerektiği kanısına varıyoruz. Ancak hüznün bize büyük faydaları var.
Size bahsedeceğimiz çalışma bu faydaları şöyle açıklıyor: hayatta gerçek bir kayıp yaşadığımızda ya da acı çeken başka birisi ile empati kurduğumuzda vücudumuz prolaktin ve oksitosin hormonları salgılıyor. Bu hormonlar bizim acı ve kayıpla başa çıkmamıza yardımcı oluyor, böylelikle sakinleşiyor ve desteklenmiş hissediyoruz. Yani Müslüm Gürses’in sesindeki üzüntü ya da Adele’in hüzünlü mırıldanmaları bedenimize prolaktin ve oksitosin salgılatıyor; hayatın günlük dert ve sıkıntılarından bunalmışken sakinleşiyor ve iyi hissetmeye başlıyoruz.

Görsel: Billboard
Hüzünlü şarkıların bize iyi gelmesinin bir sebebi de kama muta: Sanskritçe “sevgiyle duygulanmak, hislenmek, yüreği sızlamak” anlamlarına geliyor. Dinlediğimiz şarkı bir duygu seline kapılmamıza sebep oluyor ve bizim kendimizi çevremizdeki insanlara daha yakın hissetmemizi sağlıyor.
Başka bir çalışma ise hüzünlü şarkıların insan için bir “hayali bir arkadaş” ve bir “sosyal vekil- yanımızda olmayan insanların yerine geçen” olduğunu söylüyor. Sezen Aksu’nun acıyla titreşen sesini duyduğumuz sürece yalnız hissetmeyeceğiz demek ki.
Hüzünden nostaljiye bağlayacağız. Muhtemelen biz de gündemden fazlasıyla etkilendik ve dolar arşa yükselirken nereye baksak hüzün ve nostalji görüyoruz. Hayat bizi üzedursun, bizim size iyi bir haberimiz var: nostalji stresli zamanlarda daha dirençli ve daha mutlu olmamızı sağlıyor. Bilimin hayatı açıkladığı bir an daha: uzun zamandır onca yeni dizi ve film dururken insanların neden Youtube’dan Avrupa Yakası ya da Çocuklar Duymasın izlediklerini merak ediyorduk. Meğer sebep buymuş. Bilim bize açıklayana kadar, ruhumuza iyi gelen şeyleri, bilmeden, el yordamıyla yapıyormuşuz.
Genelde hatıralarla yaşamak “geçmişe takılıp kalmak” olarak görülür ve pek de tasvip edilmez. Hatta geçmişte nostaljiyi bir akıl rahatsızlığı olarak görenler bile varmış. Oysa nostalji, bizim kendimizi iyi hissetmemizi, yaşamda bir anlam bulmamızı, başka insanlarla bağ kurmamızı ve hayatımızda bir “devamlılık” olduğu duygusuna kapılmamızı sağlıyor.

Görsel: The New Yorker
Bu konuda yapılan bir çalışmada katılımcılardan geçmişlerine dair bir olayı yazmaları istenmiş. Katılımcılar anılarını yazıp, o günleri anımsadıklarında, sevildikleri ve desteklendikleri duygusuna kapıldıklarını ve daha az yalnız hissettiklerini bildirmişler. Bir başka çalışma, hiç tanımadıkları kişilerle bir aradayken geçmişi anan kişilerin grup üyelerine karşı daha az önyargı geliştirdiklerini göstermiş.
Bahsedeceğimiz son çalışma ise nostaljinin, hayatında bir boşluk ve anlam kaybı yaşayan insanlar için bir tampon vazifesi gördüğünü söylüyor.
Depresif ve mutsuz hissettikçe Avrupa Yakası ve Burhan Altıntop izlemeye devam.
Çalışmalarınızın su gibi akıp gittiği, yepyeni ve harika fikirlerle dolu olduğunuz, başladığınız her işi tıkır tıkır ve hakkıyla bitirdiğiniz bir dönem yaşadınız mı? İnsanların yaklaşık yüzde doksanı kariyerlerinin bir noktasında, böyle üretkenlik ve yaratıcılık patlamaları yaşıyorlar. Hatta şanslı kişiler bu patlamaları birden fazla defa tecrübe ediyorlar. Bunları Nortwestern Üniversitesi’nden ekonomist Dr. Wang söylüyor.
Görsel: Museo Vaticani
Dr. Wang birkaç yıl önce 20.000, evet doğru okudunuz tam yirmi bin, bilim insanı, sanatçı ve yönetmenin çalışmalarının incelendiği bir araştırma yapmış ve neredeyse tamamının bir patlama dönemi yaşadıklarını görmüş. Yaratıcılık ve üretkenliğimizin zirvesine çoğunlukla orta yaşlarda ulaşıyoruz. Peki bu dönemleri tekrarlamak, birden fazla defa yaşamak mümkün mü? Dr. Wang bu soruya cevap aramış ve vardığı sonuca dayanarak okuyucuya şu tavsiyeleri vermiş:
1- Keşfet ve faydalan: Yeni alanları, yeni konuları keşfet, yeni ve farklı bilgiler edin, yeni deneyimler yaşa ve sonra bu alanlardan, konulardan, bilgi ve tecrübelerden faydalanarak üret.
2- Erken yaşta uzmanlaşmaktan kaçın. Hatta mümkünse uzmanlaşmaktan kaçın. Çünkü uzmanlaşmak yaratıcılığı ve üretkenliği çizilmiş sınırlar içine hapsediyor. Dr. Wang bu bağlamda çocukları küçük yaşta uzmanlaşmaya iten eğitim sistemini de eleştiriyor.
3-Değişimden korkma: Dr. Wang çok sık iş değiştiren Y kuşağının böylelikle yeni alanlarda farklı bilgiler ve tecrübeler edindiğini, bunun da yaratıcı ve üretken patlamalar yaşama ihtimallerini ve bu patlamaların sayısını arttırabileceğini söylüyor.
Evet aklın yolu bir, kutunun dışında düşünmek ve üretmek için bambaşka alanlarda okumak, öğrenmek, denemek ve yanılmak lazım. Bu süreçte biriktirdiklerimiz gelecekte mutlaka bir değer olarak doğacak.
Bir grup dil bilimci 25 farklı lisan ve 10 farklı yazma sisteminden 927 kişi ile yaptıkları bir araştırmada “bouba” ve “kiki” gibi manasız seslerin insanlara neyi çağrıştırdığını incelemişler. Oldukça şaşırtıcı olan sonuçlar katılımcıların % 72’sinin “bouba” yı yuvarlak kabarcık şekli, “kiki” yi ise sivri bir şekille bağdaştırdığını gösteriyor. Bu manasız iki söz bambaşka diller ve kültürlerden gelen insanların ezici çoğunluğunda aynı çağrışımı yapmış.
Yakın zamanda okuduğumuz bir kitapta da benzer bir deneyden bahsediliyordu. 1920’lerde yapılan bu çalışmada katılımcılara şu iki kelimeden hangisinin daha büyük bir ahşap masayı tarif ettiği sorulmuş: Mil mi, mal mı?
Görsel: Translation and Localization
Sizce hangisi?
Bizce “mal”ı seçtiniz. Bambaşka dil, milliyet ve kültürlerden gelen insanların pek çoğu “mal”ı seçiyor. Dil bilimciler bunu, birçok lisanda “i” sesinin küçük, “a” sesinin ise büyük şeylerle eşleştirilmesine bağlıyorlar.
Size bir de şu soruyu soralım: “chunchutkit ve mauts” sizce hangisi kuş, hangisi balık?
Chunchutkit kuş, mauts balık, öyle değil mi? Peki neden bu seçimleri yaptık? Çünkü chunchutkit’teki sesler bize bir kuşun cıvıldamasını anımsattı. Dil bilimciler lisanların böyle ortaya çıktığını düşünüyorlar: doğadaki sesleri taklit eden sözcükleri kullanarak.
“Bouba”yı yuvarlakla bağdaştırmamızın sebebi B harfinin bombeli yapısı, “Kiki”yi sivri bir şekille eşleştirmemizin sebebi ise K harfinin sivri yapısı imiş. Çalışmada bizim için sürprizli bir bulgu da var, Türkiye’deki denekler bouba ve kiki’yi diğer katılımcılar gibi yuvarlak kabarcık ve sivri şekil ile bağdaştırmamışlar. Kiki’yi sivri olarak düşünmememizin sebebi “cici” kelimesiymiş. Kiki bize ciciyi anımsattığı için onu sert ve sivri bir şey gibi algılamıyormuşuz.

Görsel: Litrary Ocean
Bu konuyu kapatmadan önce dilin nasıl ortaya çıktığına dair şu teoriyi de paylaşmak istiyoruz: insanlar başta beden dili ve işaretlerle, doğayı taklit ederek anlaşıyorlardı, ancak beden ve işaretlerin eksik kaldığı yerde doğadaki sesleri çıkartmaya başladılar. Beden ve ses birbirlerini tamamlayarak iletişimi daha kolay ve etkin hale getirdi.
Bizce bu teorinin sıklıkla yazışarak ya da kameraların kapalı olduğu zoom toplantıları ile iletişim kurmaya çalıştığımız günümüzde ışık tuttuğu hayati bir nokta var: bedenlerimizi kullanmadan ve birbirimizin bedenini görmeden iletişim kurarken anlamın ne kadarı yitip gidiyor?
Size Molly’den bahsetmek istiyoruz. Bulunduğu zooloji parkında tüm orangutanlara boya kalemleri ve tuval veriliyormuş. Orangutanların hepsinin resim yaptıklarını söyleyelim, ama Molly diğerlerinden farklı. Arkadaşları resimlerini hızla bitirip tuvalleri atarken, Molly tek bir resim üzerinde bir saatten fazla çalışıyor hatta bazen günde iki resim yapıyormuş.
Tüm resimleri inceleyen bilim insanları, her bir orangutanın farklı bir tarzı olduğunu görmüşler: kimisi sert çizgiler kullanırken kimisi yumuşak hatlarla çiziyor, bazısı tuvalin tamamını kullanırken bazısı sadece bir köşesine odaklanıyormuş. Bu her bir orangutanın farklı kişiliği, bilişsel kapasitesi ve motivasyonu olduğunu gösteriyor.
Görsel: Molly'nin doğum tasviri (Science.org)
Molly’e dönersek, 2011 yılında öldüğünde geride 1000’den fazla eser bırakmış. Eserleri incelendiğinde ise bahar aylarında mor, yaz ve kış aylarında yeşil renk kullanmayı sevdiği; çevrede doğum yapan bir orangutan olduğunda ise kırmızı rengin ağırlıklı olduğu resimler yaptığı görülmüş. Biz Molly ile tanışmak isterdik. Bu şansa sahip olmadığımız için, sizinle yaptığı iki resmi paylaşmakla yetiniyoruz.
Görsel: Molly'nin yaz tasviri (Science.org)
Dr. Dueren ve arkadaşlarının yaptığı iki aşamalı bir çalışmadan bahsetmek istiyoruz şimdi. Çalışmanın ilk aşamasında bir grup katılımcı ile laboratuvarda sarılma deneyleri yapmış, ikinci kısmında ise bir üniversite kampüsünde birbirlerine sarılan gençler incelenmiş.
Sonuçlara beraber bakalım: bir-iki saniyelik kısa sarılmalar kimseyi memnun etmiyor. Sarılmanın araştırmalarla kanıtlanmış olan zihinsel ve bedensel faydalarını görmek için 5 ila 10 saniye arası sarılmak gerekiyor.
10 saniyeden uzun sarılmalar genelde daha mahrem bir ilişkiyi işaret ediyor.

Görsel: France 24
Çapraz (kolları karşındakinin vücuduna çarpaz sararak) ya da düz (kolları karşındakinin vücuduna iki yandan düz sararak) sarılmanın fayda sağlama açısından bir farkı yok. Ancak araştırmada erkeklerin ezici bir çoğunluğunun, başka bir erkeğe sarıldıklarında çapraz sarılma tercih ettiği görülmüş. Buradan yola çıkarsak, çapraz sarılmanın daha arkadaşça görülürken, düz sarılmanın ise cinsel çekim barındırdığı sonucuna varılabilir.
Bülteni okumayı bitirince mutlaka bir sevdiğinize sarılın :)
Mikrobiyatayı vücudumuzun iç ekosistemi olarak tanımlayabilir ve çok sayıda bakteri ve mikrop içerdiğini söyleyebiliriz. Dr. Sonnenberg Floransa ve Burkina Faso’daki iki ayrı grup çocukla bir çalışma gerçekleştirmiş ve çocukların mikrobiyatalarını incelemiş. Ağırlıklı olarak mısır ve süpürgedarısı ile beslenen Burkina Faso’lu çocukların bağırsak florasındaki mikropların, rafine gıdalardan oluşan batılı bir beslenme tarzına sahip Floransalı çocukların bağırsak florasındaki mikroplardan çok çok daha büyük çeşitlilik gösterdiğini görmüş. Floransalı çocuğun mikrobiyal topluluğu protein, yağ ve basit şekerlere adapte iken, Burkina Fasolu çocuğun mikrobiyal topluluğu bitkisel liflere adapte imiş.

Görsel: ProScouter
Bir süredir bağırsak sağlığı ve mikrobiyatanın bütünsel sağlık için hayati önemde olduğunu ve mikrobiyata bozulmasının pek çok kronik hastalığa sebebiyet verdiğini biliyoruz. En son çalışmalar mikrobiyatadaki çeşitliliğin önemine vurgu yapıyor. Burkina Fasolu çocuklar Floransalı çocuklarla karşılaştırıldıklarında madden son derece fakir olsalar da mikrobiyata açısından çok daha zenginler. Peki bu mikrobiyata zenginliği nereden geliyor? İnsanlar çözünebilir lifleri sindiremiyorlar. Bu lifleri tükettiğimizde, sindirim için mikroplardan yardım alıyoruz. Ne kadar çok lif tüketirsek o kadar çok mikrobumuz oluyor ve mikrobiyatamız zenginleşiyor.
Görsel: DCEG
Dr. Sonnenberg bu bulgulardan yola çıkıp fareler üzerinde bir çalışma gerçekleştirmiş. Batılı tarzda beslenen farelerin lifli beslenmeye geçtiklerinde mikrobiyatalarındaki çeşitliğin restore edilebildiğini, düzeldiğini görmüş. Ama bu durumun bir istisnası var. Hamilelik. Biliyorsunuz çocuk doğum kanalından geçerken annenin bağırsağındaki yararlı mikrop ve bakterileri alıyor. Dr. Sonnenberg batılı tarzda beslenen anne farenin yavrusuna gerekli mikrop ve bakterileri yeterince veremediğini ve yavru farenin de doğum sonrasında lif ağırlıklı beslense dahi zengin ve çeşitlilik içeren bir mikrobiyataya sahip olamadığını söylüyor.
Bebek bekleyen okuyucularımıza bol lif içeren gıdalar tüketmeleri tavsiyesini verebiliriz sanıyoruz ki.
Şirketler yeni bir değer teklifi ile karşımıza çıkmaya hazırlanıyorlar: bazı ürünlerin kullanım hakkına geçici süre için sahip olmak. Bu, bir şeylerin sahibi olmaya odaklı modern toplumun bir şeylerin kullanıcısı olacak yeni bir topluma evrilmesi demek.
Ürün ve hizmetlerin sahibi olma saplantısından özgürleştiğimizde, sadece kullanıcısı olacağımız ürünlere çok daha makul fiyatlarla erişip, karbon ayak izimizi de bir hayli azaltmış olacağız. Bu süreçte neye ve nasıl sahip olacağımız da değişecek. Bahsettiğimiz makalenin yazarı somut ürünlerin sahibi olmaktan çıkıp kullanıcısı olduğumuzda, fikir, grup ya da marka gibi soyut şeylerin sahibi olmanın öneminin artacağını söylüyor.
Görsel: Ciklopea
Bu yeni toplumda deneyimin değeri artacak, insanlar bir Ferrari sahibi olmayı istemektense Ferrari sürme deneyimi yaşamayı isteyecekler, kitaplarla dolu bir kütüphane sahibi olmaktansa dünyanın en büyük kütüphanelerinin kullanıcısı olacaklar.
Bir şeylerin sahibi olma fikri popülaritesini yitirdiğinde, acımasız ve açgözlü kapitalizm bilinçli ve vicdanlı bir sisteme dönüşebilir ihtimali sizce de sabırsızlanmaya değer değil mi?
Bültenimizin başında hüzünlü şarkıların bilhassa zor zamanlarda işe yaradığından, kendimizi iyi hissetmemize sebep olduğundan bahsetmiştik. Memleketimizde zor zamanlar arkası yarın gibi, dalga dalga geliyorsa bize de durumdan vazife çıkarmak düşer dedik… ve sizin için bir hüzünlü şarkılar seçkisi hazırladık.
Keyifle dinleyin ve unutmayın, bu da geçer, neler neler geçmedi ki…
• Gönül- Fikret Kızılok
• Sensiz Olmaz- Müslüm Gürses
• Kar Taneleri- Nilüfer
• Aldım Başımı Gidiyorum- Erol Evgin
• El Gibi- Zuhal Olcay
• Tamirci Çırağı- Cem Karaca
• Yiğidim Aslanım- Zülfü Livaneli
• Gitme Kal Bu Şehirde- Nazan Öncel
• Veda Busesi- Zeki Müren
• Sil Baştan- Şebnem Ferah
• Senede Bir Gün- Zeki Müren
• Ah Yalan Dünya- Neşet Ertaş
• Ah Bu Şarkıların Gözü Kör Olsun- Zakkum
Dr. Ela Burcu Uçel- Dr. Mert Günerergin
e-posta: [email protected]
instagram: @nevarneyokhocam



