6 Mayıs Pazartesi akşamından herkese merhaba.
Dua Lipa üçüncü stüdyo albümü Radical Optimism'le dinleyici karşısına çıktı. Kariyerinde, aşk hayatında ve imajında kökten değişikliklere giden sanatçının Kevin Parker (Tame Impala) ve Danny Harle prodüktörlüğündeki albümü dinleyicinin beklentisini karşılayamayacak gibi görünüyor. Müzikal kodları çok önceden yazılmış ve daha önce dinlemişiz hissi veren 11 ticari eserle karşı karşıyayız.
Taylor Swift tek turneden milyar dolar gelir elde ederken, çoğu müzisyen her turneyi zarar ederek sonlandırıyor. Yakın zamanda The Guardian'da yayımlanan "İşçi sınıfının gücü buna yetmez" başlıklı makale müzisyenlerin maruz kaldığı maddi ve manevi zorlukları ele alıyor. Bu başlıktan yola çıkarak Türkiye'deki durumu inceledik, müzisyenlerin sıkıntılarına ve olası çözümlere değindik.
İyi okumalar,
Duende ekibi.
DuendeHer hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.
Yap ama hobi olarak yapma: Müzisyen olmanın maliyeti
Taylor Swift'in tek bir turneden 1 milyar dolar kazandığı bir endüstride, bazı müzisyenler daha enstrüman satın alma aşamasında eleniyor. Dünyada ve Türkiye'de müzisyenler, geçimlerini sağlayacak kaynakların yanında psikolojik desteğe de ihtiyaç duyuyor.

Taylor Swift tek bir turneden 1 milyar dolar kazanıyor olabilir. Ama bütün müzisyenler bu kadar şanslı değil. Yakın zamanda The Guardian'da yayımlanan “İşçi sınıfının gücü buna yetmez” başlıklı makale, İngiltere'de daha küçük mekanlarda çalan müzisyenlerin maddi olarak nasıl bir çıkmazda olduklarını gözler önüne serdi.
Türkiye'de de durum farklı değil. İster yıllardır bu işi yapıyor olsunlar, ister yolun başında dursunlar, daha enstrüman satın alma aşamasında ezici vergilerle karşı karşıya kalan müzisyenler, oldukça sıkıntılı bir dönemden geçiyorlar. Bunun arkasında konserlerin eskisi kadar gelir getirmemesinden müzik platformlarının telifleri giderek düşürmesine çok çeşitli nedenler yatıyor.
Pandemi döneminin etkisi de halen devam ediyor. O dönemde Türkiye’de birçok müzisyen ya işsiz kaldı ya da sektör değiştirdi. Müzik kısıtlamaları bir noktada sona erse de çoğu müzisyen sahnelere dönüş yapamadı. Geçen yıl artan maliyetlerden dolayı tüm dünyada birçok müzisyen turnelerini iptal etmek zorunda kaldı.
Turne iptallerinin arkasındaki tek neden ekonomik değildi. Sektördeki baskı, sanatçıları mental olarak da zorlamaya başladı. Arlo Parks, Justin Bieber, Yard Act gibi büyük isimler sektörün taleplerini psikolojik olarak kaldıramadıkları gerekçesiyle turnelerine ara vermek zorunda kaldı.

Türkiye’de ise bu durumu en net ifade isimlerden biri Deniz Tekin oldu. Tekin, geçen aylarda bir açıklama yayımlayarak artık müzik yapmak istemediğini söyledi. “Sert bir tükenme hâli” içinde olduğunu ifade eden sanatçı, şöyle diyordu:
"Müzik içinde defalarca düştüm ve kalktım, hayat indi ve çıktı. Bu sefer indiğim yerden başka bir yöne çıkacağım. Bu noktadan sonra kendimi zorlarsam konserlerde işlevsel kalamadığımı biliyorum.
16 yaşından 26 yaşına kadar sahnede müzik yapmak çok kapsamlı bir tecrübeydi. Çoğu yola göre stresli ama öğretici bir yoldu. Şimdi başka bir yol çizmek istiyorum. Artık ticari müzik yapmayacağım.
Akışta olan ticari bir metaya indirgemek, seri üretmek ve günümüz serbest piyasa koşullarındaki hızda işlemek benim yaptığım işlevle müzik yapan birisi için sürdürülebilir değil. Yoruluyorum. Şu anki tempoyu zihnen kaldırabilecek güçte değilim. Sahneye geri dönmeyi düşünmüyorum. Bugünkü koşullarda istenilen şey müzisyenliğim değil."
Tekin, sadece müzikle geçimini sürdüremediğini, özel ders vermek zorunda kaldığını da açıkladı.
Turnelerden zararlı çıkıyorlar
Bahsettiğim The Guardian makalesi de bu noktaya dikkat çekiyor. Evet, stadyum konserleri doluyor ama küçük mekanlarda çalan müzisyenler para kazanabiliyorlar mı?
Yazıda İngiltere’deki sanatçıların turne maliyetlerinin altında ezildiği; minibüs kiralama, teknik ekip, seyahat, konaklama, yiyecek ve içecek giderleri artarken izleyici sayısında artış görülmediği belirtiliyor. Ayrıca mali açıdan canlı performans sergilemenin artık lüks sayılacağı bir döneme girdiğimizin de altı çiziliyor.
Sanatçılar, kâr ettikleri tek yerin festivaller olduğunu, ancak buradan elde ettikleri gelirin de diğer masraflara gittiğini belirtiyor. Ev kirasını bile ödeyemeyecek duruma gelen birçok müzisyen, turneye çıkmanın artık bir lüks olduğunu düşünüyor. Haberde Newcastle’da 200 kişilik bir kulüpte çalmanın sanatçıya 600 sterlin, Londra’daki 1.500 kişilik bir kulübün ise 3 bin sterlin kazandırdığı, İngiltere’de 150-2.500 kapasite arasında değişen mekanlarda düzenli olarak çalan müzisyenlerin neredeyse hepsinin geceyi zararla kapattığı söyleniyor. Verilen bilgiler arasında İngiltere listelerinde ilk 10’a giren bir grubun, 6 günlük İngiltere turnesinden 2.885 sterlin zarar ettiği de var.
Sanatçıların konserler sırasında para kazandığı yegane alan ise merchandise ürünleri. Türkiye’de bu alan da sorunlu. Çoğu sanatçı, hayranlarıyla bağ kurarken aynı zamanda gelir elde edebileceği resmî ürünlere sahip değil. Bu yüzden konserler sırasında ya da sonrasında merchandise satışına nadir rastlanıyor.
Enstrüman bile satın alamayan müzisyenler
Makale, çok önemli bir soruya cevap arıyor aslında: “Hobi olarak müzik yapmanın maliyetinin altından kim kalkabilir?”
Türkiye örneğine bakacak olursak 2020’de müzik aletlerine getirilen ek yüzde 30’luk verginin ardından sanatçıların enstrüman satın alma aşamasında bile büyük sıkıntılar yaşadığını görebiliyoruz. Müzik artık Türkiye’de hobi olarak ilgilenmek için bile pahalı…
Geçen yıl Grammy ödüllü caz sanatçısı Arooj Aftab, sosyal medya hesabından turneye çıkmanın kendisi için ne kadar zorlayıcı bir hâl aldığından bahsetti. Pandemi sonrası artan uçak fiyatları, yakıt, vizeler, vergiler, oteller gibi maliyetler nedeniyle son turnesini borç içinde tamamladığını söyleyip ekledi:
“Ve bana bunun normal olduğu söylendi. Neden normalmiş? Bu durum normalleştirilmemeli.”
Son dönemde dikkat çeken bir başka uygulama ise organizatörlerin artan maliyetler nedeniyle, gruplara tam kadro değil de, yalnızca iki müzisyenle sahneye çıkmaları konusunda baskı uygulaması. Bunu kabul eden çoğu sanatçı tek başına turneye çıkmayı tercih ediyor ya da mekanlar daha az maliyetli olduğundan programlarında DJ performanslarına daha fazla yer ayırıyor.
Canlı müzik sektörü küçülürken stüdyo müzisyenlerinin kazancı ters doğrultuda hareket ediyor. Her geçen gün daha da çok para kazandıran oyun sektörü, müzik şirketleri ve müzisyenlerle hiç olmadığı kadar yakın temasta. Araştırmalar geçen yıl küresel oyun endüstrisinin değerinin yaklaşık 184,4 milyar doları bulduğunu gösteriyor. Yapımcılar, oyunlar için hazırladıkları müziklerle bu pastadan da pay alıyor.
Psikolojik desteğe de ihtiyaç var
Sanatçılar açısından bir başka yorucu kısım ise hayranlarının oluşturduğu baskı. Hayranlar dinledikleri müzisyenlerin başka bir işte çalışmasını müziğe ihanet olarak görüyor. Bu noktada da sanatçı için geçim zorluklarının yanında manevi çöküş başlıyor. Sanatçılar maddi olarak devlet yardımının yanı sıra psikolojik desteğe de ihtiyaç duyuyor.
Görünür olmak isteyenler, daha çok üretip algoritmalarda üst sıralara yükselmenin yanında sosyal medya hesaplarını da bir marka edasıyla yönetme ve devamlı kendinden bahsettirecek eserler üretme zorunluluğunu hissediyor. Sanatçıların o kadar çok işle ilgilenmesi gerekiyor ki müzik ister istemez ikinci planda kalıyor.
Tüm dünyada hükümetlerin müzisyenlere nitelikli destek sağlamasının zamanı geldi de geçiyor. Devlet finansmanına veya bir ödeneğe sahip müzisyenlerin odak noktası müzik olacağından üretimlerinde de kendilerine güvenleri artacaktır.
Albüm incelemesi: Dua Lipa - Radical Optimism
Dua Lipa'nın son albümü ne yazık ki sanatçının vaatlerini yansıtmıyor. Sanatçı bizi müzikal kodları çok önceden yazılmış ve daha önce dinlemişiz hissi veren 11 ticari eserle baş başa bırakıyor.

Dua Lipa, son yıllarda dünya müzik endüstrisini domine eden kadınlardan. Müzik kariyerine sevdiği pop şarkılarını seslendirdiği videoları Youtube’a yükleyerek başlayan Arnavut asıllı İngiliz sanatçı, 2015'te Warner Bros. ile imzaladığı anlaşma ve ardından çıkardığı ilk albümüyle hızlı bir yükseliş yakaladı; kısa sürede disko popun yıldızı olarak anılmaya başladı. Yer aldığı projeler ve milyonlarca kez dinlenen şarkıları sayesinde büyük organizasyonların dev yatırımlar yaptığı isimlerden biri hâline geldi.
Sanatçının üçüncü albümü Radical Optimism geçen hafta dinleyiciyle buluştu. Bugüne kadar adı dans hitleriyle anılan Dua Lipa, bu kez farklı bir imajın peşinde ve oldukça duygusal bir çizgide. Kariyerinin en kişisel şarkı sözleriyle çıkıyor karşımıza. Albümün kapak fotoğrafı da müzik yolculuğunun bir metaforu gibi... Okyanusta yüzen Dua Lipa’yı bir köpekbalığıyla aynı karede görüyoruz.

Radical Optimism'in kapak görseli.
Radical Optimism’in çıkmasından hemen önce sanatçı, albümü yaparken alternatif elektronik müziğin büyük isimleri Massive Attack ve Primal Scream’den ilham aldığını dile getirdi. Oasis ve Blur gibi Britpop öncülerinin yanı sıra Moby ve Gorillaz’dan da etkilendiğinden bahsetti. Bu yüzden hayranları bu albümde az buçuk ne tarz şarkılarla karşılaşacaklarını tahmin ediyordu. Albümün prodüktörlüğünü Charli XCX ile çalışan Danny Harle ve Tame Impala olarak tanıdığımız Kevin Parker üstlendi. Özellikle Dua Lipa’nın da hayranı olduğu Kevin Parker’ın etkisi bu albümde çok net hissediliyor. Nostaljik synth sound’u el attığı şarkıların hepsine sinmiş.
Sanatçı, Parker ile ortaklıklarından şöyle bahsediyor:
“Her sabah stüdyoya giderken kendimi Beatles’ın bir üyesi gibi hissediyordum. Çok özel bir ekiple beraberdim. Kevin’la çalışmak muhteşemdi. O inanılmaz bir yeteneğe sahip, müzikal bir deha. Enerjisi, özverisi ve işine kattığı sevgi her şarkıda hissediliyor. Stüdyoya girdi ve davul düzenlemelerini bizzat çaldı. Synthesizer konusunda usta bir müzisyen olmasına rağmen davulda şimdiye kadar gördüğüm herkesten iyi. Müziğime farklı bir yön kazandırdı, bu da ancak hep birlikte aynı ortamda vakit geçirerek mümkün olabilirdi. İnanılmaz bir ekip çalışması ortaya çıkardık.”
'Âşık olduğunuzda kendiniz hakkında çok şey öğrenirsiniz'
Albümün hit şarkıları, kuşkusuz Houdini, Training Season ve French Exit. Houdini, akılda kalan bir nakarata sahip. Hani defalarca dinleme arzusu uyandıran şarkılar vardır ya, tam da öyle. Nostaljik bir sound’a sahip nakarat kısmı geldiğinde kendinizi hafif hafif dans ederken buluyorsunuz. Albümün ruhunu da zaten en iyi bu şarkı ifade ediyor.
Anything For Love’ın altyapısı güçlü olsa da 2 dakikalık uzunluğu dinleyiciyi tam olarak içine çekmesinin önünde engel oluşturuyor. Watcha Doing, Barbie’nin soundtrack’inde yer alan Dance The Night Away’i anımsatıyor. Falling Forever ise Eurovision meraklılarını etkilemek için tasarlanmış bir eser gibi tınlıyor. End of an Era ve These Walls gibi şarkılar Lipa’nın dans-pop ruhunu korurken, Training Season ve Happy for You ise vokal becerilerini en iyi şekilde sergilemesinin önünü açıyor.
Özellikle Training Season’ın sözleri bize sanatçının aşk hayatına dair ipuçları veriyor. Sanatçı bu şarkıyı yazma sürecini şöyle anlatıyor:
“Kendinize değer verdiğinizde ne istediğinizi ve ne istemediğinizi bilirsiniz. O sıralar ayrılık sürecinden geçen dansçılarımdan biriyle bu konu hakkında konuşuyorduk. Bir ilişkiniz olsun ya da olmasın, âşık olduğunuzda kendiniz hakkında çok şey öğrenirsiniz. Şarkıda da bunu anlatmaya çalıştım.”

11 ticari şarkı ve vasat sözler
Dua Lipa, bu albümde kariyerinin ilk zamanlarındakine benzer şekilde alternatif ve sofistike bir sound yaratmaya çalıştığını söylüyor. Ancak ne yazık ki Radical Optimism sanatçının bu vaadini yansıtmıyor. Lipa, bizi müzikal kodları çok önceden yazılmış ve daha önce dinlemişiz hissi veren 11 ticari eserle başbaşa bırakıyor.
Şarkı sözleri kişisel olsa da aslında basitliğiyle dikkat çekiyor. Dua Lipa’nın müzikteki en büyük silahlarından birinin şarkı sözü yazarlığı olduğunu düşünürsek, bu durum onun için büyük bir problemin de göstergesi. Vokalleri her zamanki gibi çok güçlü ama bu bile şarkı sözlerindeki vasatlığın üzerini örtmüyor.
Sanatçı, bu albümün hazırlık sürecinde kariyerinde, aşk hayatında ve imajında kökten değişikliklere gitti. 2022 yılında babasını menajeri olarak işe aldı. Uzun süren duygusal ilişkisini sonlandırdı. Çok daha aile odaklı bir yaşam sürmeye karar verdiğini duyurdu. Radical Optimism tüm bu değişimlerle beraber gelmesi beklenen çığır açıcı unsurlara sahip olmasa da sanatçının Future Nostalgia’nın başarısından sonra yeni bir döneme girdiğine işaret ettiği kesin.
Dua Lipa, Radical Optimism’le müzikal olarak gelişip diskoyu geride bıraktığını kanıtlıyor ve dinleyicisini çıktığı yeni müzikal yolculuğa davet ediyor. Kısmen İngiltere kulüp kültürünün özgürlük arayışından ilham alan albüm, sanatçının mutluluk ile melankoli arasında gidip gelen ruh hâlinin aynası gibi.
Lipa da zaten yeni şarkılarını şu sözlerle tarif ediyor:
“Bu albüm müzikal olarak çok daha ham. Genç ve özgür olmanın, eğlenmenin, iyi ya da kötü hayattaki her şeyin özünü şarkılarda yakalamak istedim. Bu albümü yazmaya başladığımda hayatımda birçok değişiklik olmaya başlamıştı. Sonunda turneye çıkmıştım, inişler ve çıkışlar, sorunlar yaşadım. Ben değiştim. Kişisel ilişkilerim değişti. Her şey çok farklı bir hâl aldı. Bu durum albüme de yansıdı.”
Sarnıçta Yoga geri dönüyor

Neler oluyor? Yoga severlerin yakından tanıdığı Sarnıçta Yoga buluşmaları yeniden başlıyor. INTERSPORT’un destekleriyle YogaKioo tarafından hazırlanan ve Night Shift etkinlikleri kapsamında düzenlenen yoga seansları, her seviyeden katılımcıyı bu büyülü atmosferde geçirilecek stresten uzak anlara davet ediyor.
Nerede ve ne zaman? 15, 22, 29 Mayıs ve 5 Haziran tarihlerinde Şerefiye Sarnıcı’nda.
Neden gitmeli? YogaKioo’nun tecrübeli eğitmenleri Sevim Parıltı, Serhat Çınar, Esra Taner ve Simge Ural’ın yönettiği yoga seanslarında katılımcılar, sarnıcın dingin, huzurlu ve büyüleyici ortamında beden ve zihinlerini dinlendirme fırsatı yakalıyor.
Not almalı: 1.600 yıllık tarihiyle İstanbul’un önemli kültür mirasları arasında yer alan Şerefiye Sarnıcı’nda gerçekleşecek Sarnıçta Yoga seansları için detaylı bilgi ve biletlere buradan ulaşabilirsin. İlk buluşma 15 Mayıs’ta.

Nisan Ak | Fotoğraf: Ogün Akgül
- Orkestra şefi Nisan Ak’ın yönetimindeki Borusan İstanbul Filarmoni Orkestrası, 9 Mayıs Perşembe akşamki konserde piyanist Zee Zee’ye eşlik edecek.
- Sinema editörümüz Emre Eminoğlu ve Nisan Ak’ın 96. Akademi Ödülleri öncesindeki “Konuş Maestra: Nisan Ak ile film müzikleri üzerine” başlıklı sohbetini buradan okuyabilirsin.





