📍 Pera'da Peralılar

Kendini bir yere ait hissetmek mekânsal olduğu kadar zamansal da. O yerin anlatısı içinde yer bulabilmek, o anlatıyı oluşturan hayalî topluluk içinde kendini görebilmekle alakalı. Hâliyle o yerin, hatıralarında veya gelecek planlarının arasında yer alması elbette önemli. Ancak geçmişi anlamlandırırken de gelecek hayalleri kurarken de yaşadığımız zamana fazlasıyla bağlıyız. Şu an neler yaşadığımız ve nasıl hissettiğimiz geçmişi sürekli yeniden kurmamıza sebep oluyor.

Nostalji, şu anın duygu durumundan bağımsız değil. Aksine bugünle alakalı ve çoğu zaman tarihsel gerçeklik veya maddi bir zemin arayışını anlamsız kılacak kadar mitolojik. Pera’nın geçmişini anımsarken aslında mitik bir hikâyeyi sürekli yeniden yazıyoruz. Bu hikâyeleri bugünün ağırlığı altında ezilip içinden geçerken artık ucunu kaçırıyormuş hissiyle takip etmeye çalıştığımız dönüşümlerin hızıyla savrulurken yazdığımız için de sanki hep şu andan daha güzel bir geçmiş varmış, en güzel günleri artık geride kalmış gibi hissediyoruz. 

Peki gerçekten öyle bir geçmiş hiç oldu mu? Emin değilim. Sanırım Peralı olmak biraz da bu mitolojiyi sürekli canlı tutmakla alakalı. Belki de hiç var olmamış bir yerin geçmişini bugün sürekli yeniden yazmakla, onu aramakla. Hatta bugün "Peralı olmak nedir?" gibi hayalî bir arayışın kendisi de tam olarak bu bahsettiğim duruma iyi bir örnek teşkil ediyor.

Yaşar Adanalı, Postane'de

“Ah Beyoğlu, vah Beyoğlu miti”

Kendi mitolojim içinde Peralı olmak, öncelikle çoklukla alakalı. Birbirine benzemeyen farklı sınıftan, kültürden, dinden, dilden insanların sürekli birbirleriyle temas edebilme imkânıyla. Muazzam bir çeşitliliğe, onunla tam olarak barışık olamasanız bile, teslim olmakla. Dolayısıyla kapsayıcı ve akışkan bir aidiyet. 

Bu kulübe üye olmak da üyelikten çıkmak da kolay. Peralı olmak, özgürlükle alakalı. Özgür olmak isteyip çoğu zaman olamamakla. Burası hem İstanbul’un görece en özgür hem de polis gözetim ve kontrolünün en yüksek olduğu yeri. Yine Peralı olmak hem biricik olup hem de anonim kalabilmekle alakalı. Burada hayat tarzımla, kendimi ifade etme biçimlerimle, farklılıklarımla varım ve birey olarak önemliyim. Sözlerim, eylemlerim, ürettiklerimle buranın kaderine etki edebileceğimi biliyorum. Ama aynı zamanda da isteyerek veya kaçınılmaz olarak anonimim. Hem çok değerliyim hem de bir o kadar göz ardı edilebilirim. 

Peralı olmak, hep bir huzursuzluğu içinde barındırmayı kabul etmekle de alakalı. Buna "Ah Beyoğlu, vah Beyoğlu miti" de diyebiliriz. Bu huzursuzluğun çoklukla, kırılgan bir özgürlük hissiyle, büyük kalabalıkların arasında biricik kalabilme mücadelesiyle ilgili bir yani var elbet. Ama bir taraftan da hiç bir zaman tam olarak yüzleşilmeyen, birbirleri üstüne katman katman binen geçmiş ve güncel haksızlıklar, adaletsizliklerle de ilişkisi var. 

Bir Ermeni mimarın Rum bir aile için yaptığı binada, cemaati kalmamış bir sinagog veya kilisenin sokağında yaşarken "Nerede bu Peralılar?" diye sormadan bugün huzurla Peralı olmak ne kadar mümkün olabilir ki? Veya artık eski emekçi sakininden en ufak bir iz dahi kalmamış, Peralı bir zanaatkâr atölyesinden dönüşmüş bir eğlence yerinde insan kendini kaybetmeden gerçekten tam olarak eğlenebilir mi?

Tarihiyle iç içe, Pera

Pera yolculuk gibi, gelgitlerle dolu

Bugün Pera’yı, kendi mitolojinizden bağımsız anlatmanın mümkün olduğunu düşünmüyorum. Fiziki sınırları aşağı yukarı belli alandaki tekil sokak, bina ve mekânlarla kurduğum ilişki zamanda yolculuk gibi, gelgitlerle dolu. Sadece bugün oraları kullanmak üzerine değil, aynı zamanda hikâyelerimi biriktirdiğim ve birçoğu artık bambaşka bir şeye dönüşmüş Beyoğlu'nun bileşenlerini hatırlamak üzerine de kurulu bu ilişki. 

En eskilere gittiğimde benim için Pera, eski ABD üretimli otomobillerinden dönüşmüş dolmuşlara AKM önünde bir büyüğün elini tutarak bindiğim, 20 yıldır ağzıma sokmasam da Taksim’de Türkiye’nin ilk McDonald's restoranında hamburger yediğim yer. Lisede Mersin’den okul gezisi için geldiğimizde kaldığımız Talimhane otellerinden gece kaçıp İstiklal sokaklarında yaramazlık yaptığımız yer. Üniversitede Çiçek Pasajı’ndaki meyhanelerde arada demlendiğim; yıllardır şantiye hâlindeki Afrika Han’ın bağladığı Küçükparmakkapı ve Büyükparmakkapı Sokaklar’daki Hayal Kahvesi’nde, Line, ve Mojo gibi mekânlarda geceleri eğlendiğim; vejetaryen ilk sevgilim için restoran ararken yakın zamanda kapanan Zencefil'le tanıştığım yer Pera. 

Çiçek Pasajı

Her hafta Atlas, Emek, Beyoğlu veya Alkazar sinemalarında bir filme gittiğim; İstiklal Caddesi’ndeki yerinden taşınmak zorunda kalan Robinson Cruise Kitabevi’nden bir kitap ya da dergi aldığım; Asmalımescit Babylon’da ayda bir iki konser dinlediğim yer. Üniversiteden sonra biraz başka diyarlarda yaşadıktan sonra Beyoğlu’nda ilk evimi en yakın arkadaşımla Galatasaray’da, olayların tam merkezinde tuttuğumuz, gecenin ilerleyen saatlerinde kendimizi sık sık Kiki’de veya Gizli Bahçe’de bulduğumuz; Duduodaları Sokak’taki Balıkpazarı’nın eski esnafından düzenli alışveriş yaptığım; Hazzo Pulo’da küçük taburelerde oturup çay, Urban'da bira içtiğimiz, bayramlarda rahmetli teyzeme Haci Bekir’den mutlaka karışık şeker aldığım yer.

Ve tabii ki Pera, Cumartesi Anneleri'nin, iş cinayetlerinde hayatını kaybeden yakınları için mücadele veren Adalet Arayan İşçi Aileleri'nin ve sesini duyurmak isteyen başka bir çok toplumsal hareketin buluşma mekânı Galatasaray Meydanı demek. Taksim Meydanı’nda 1 Mayıs'ı kutlayabildiğim, Emek Sineması yıkılmasın diye mücadele ettiğim yer.

Panter Kırtasiye

Artık 2010’a geldiğimizde, o zaman düzenli tuttuğum Mutlu Kent blog'unda her iki yazımdan biri Beyoğlu’ndaki dönüşümdü. Son 10 yılda kapanan hafıza mekânları; hızlanan soylulaştırma süreci; Tarlabaşı’ndaki yıkıcı dönüşümler; Taksim ‘Yayalaştırma' Projesi; Emek Sineması’nı Yıkma Projesi derken kendimi pozisyon almaya zorunlu hissettiğim, şehircilik çalışan biri olarak üretimlerim içinde artık daha doğrudan yer alan bir Pera var. Bakım, üretim ve eylemin iç içe geçtiği bir dönem. 

Gezi’nin hareketli günlerinin hemen sonrasında Ömer Abed Han’ın en üst katında önce bir "yazıhane" olan, sonra bir araştırma kolektifi ve en sonunda Mekanda Adalet Derneği’ne dönüşen mekânımızla Karaköy hayatımızda merkezî bir önem kazandı. Binlerce kere yürünen İstiklal Caddesi, katıldığımız onlarca eylem, sayısını hatırlayamadığım yazı sonrasında, son 3 yıldır da Beyoğlu’nun umut hikâyeleri arasında yer alması için çabaladığım Postane, sonunda açıldı.

Postane'nin girişi

Pera’nın sunduğu alternatif rotalar çoklukla teması sürekli imkânlı kılıyor

Uzun süredir Beyoğlu’nda oturuyorum. Şu an evim Cihangir Caddesi’ne, işim de Galata Kulesi’ne yakın. Her gün evden çıktığımda ruh hâlime veya yapmam gereken işlere göre tercih ettiğim farklı yürüme rotalarım var. Kazancı Yokuşu'ndan Taksim’e çıkıp İstiklal boyunca yürüyebilirim; arka sokaklardan Cihangir, Çukurcuma, Galatasaray hattını takip edebilirim; Fındıklı’ya inip sahil boyunca yürüyebilirim; Defterdar Yokuşu’ndan aşağıya oradan Tophane ve Galata rotasını takip edebilirim. Ve tüm bunlar içinde dahi küçük varyasyonlar yapabilirim. 

Pera’nın sunduğu bu alternatif rotalar bahsettiğim çoklukla teması sürekli imkânlı kılıyor. Yaşadığınız yeri biraz da oyun alanı olarak tecrübe etmenize imkân veriyor. Tabii bu rotaları seçerken veya bu oyunun kurallarını yazarken her zaman irade sizde olmuyor. Farklı saatlere göre artan kalabalık, eylemlere göre yoğunlaşan polis barikatları, hava koşulları gibi faktörler bu oyunda kararlarınızı etkiliyor.

Kamondo Merdivenleri

Eğer Çukurcuma, Galata, Cihangir, Tarlabaşı’ndan ayrı Peralı olmak diye bir şey varsa işte bu farklı ölçekler arasında geçişken ve kapsayıcı olabilmekle alakalı sanırım. Daha üst ölçekte bir mekânsal algı düzeyine sahip olmak gerekiyor. Alternatif rotalarımda bahsettiğim şekilde. Tekil bina ve hatta mekân ölçeğinde de bu mahalleler arasında geçişler yapabilmeyi gerektiriyor. 

Pera, tabii ki tüm bu mahalleleri kapsıyor. Ve bu kapsama 2 + 2 = 5 gibi bir zenginlik yaratıyor. Okyanusun ortasında küçücük takımadalardan oluşan bir ülkede yaşayan bir yerlinin, bir adadan diğerine geçerken suyla kurduğu organik ilişki gibi bir ilişki kurmayı gerektiriyor Pera’da Peralı olmak.

Meşrutiyet Caddesi ve üzerindeki sanat kurumlarının Pera üzerinde sizce nasıl bir etkisi var? 2018'den bu yana Bilsart, Pera'yla nasıl bir ilişki kuruyor?

— Selman Bilal, Koleksiyoner, CEO, Bilsar

Pera tarihteki kritik konumu, mimarisi ve sosyokültürel yapısıyla büyüleyici bir semt. Hikâyeleriyle ünlü pek çok binası var. Bunlardan bazıları, günümüzde sanat kurumları veya müzelere ev sahipliği yapıyor. Sayısı giderek artan sanat kurumları, Meşrutiyet Caddesi-Karaköy aksını önemli bir kültür sanat rotası hâline getirdi ve sosyal hareketliliğin oluşmasını sağladı. 

İnsanlar, tarihî dokuyu bu denli hissedebileceği Pera’ya gelerek hem keyifli vakit geçiriyor hem de burada birbirine yakın pek çok sergi görme imkânı buluyor. Bizim de merkez ofisimizin ve video odaklı çağdaş sanat mekânımız Bilsart'ın yer aldığı, Art Nouveau mimarisine sahip Bilsar Binası, Meşrutiyet Caddesi üzerinde yer alıyor. 2018’de Bilsar Binası’nın garajını dönüştürerek kurduğumuz Bilsart'ı, yaklaşık iki yıldır Meşrutiyet Caddesi’ne bakan ön cepheye taşıdık; hem alanımız büyüdü hem de caddeye bakması dolayısıyla artık çok daha rahat bulunabilir ve gezilebilir bir konumda.

Dinamik bir programımız var, ortalama her 15 günde bir yeni bir sanatçının video sergisine mekân sağlıyoruz. Merkezinde video sanatı olan performans, heykel, resim, ses gibi bir çok mecrada işin eşlik ettiği kapsamlı sergilere de ev sahipliği yapıyoruz. İş birliğini önemsiyoruz — bir aylık küratöryal programlarımız; sanat kurumları veya sanat inisiyatifleriyle iş birliği yaptığımız daha kapsamlı ve birden çok mekâna yayılan sergiler de oluyor. 

Aynı zamanda 2020'den beri her yıl düzenlediğimiz Açık Çağrı'yla video sanat üretimine destek oluyoruz. Bilsart’ın bu dinamik yapısının Pera’nın hareketli semt ruhuyla örtüştüğünü düşünüyorum.

Aheste

Pera’nın tadını nasıl anlatırsın, hangi baharatlar var içinde?

— Ömer Dicle, Kurucu Ortak, Aheste

Bugün bizi çocukluğumuza hatta nerdeyse tarihte çok daha eskiye götüren tanıdık notaları daha farklı ve yenilikçi formlarda deneyimliyoruz Pera’da. Hem hâlâ çocuğuz, tarih kokan sokaklarda dolanıyoruz hem de şimdi bu “an”dayız.

Benim burnuma muskat, defne yaprağı, karanfil ve bazen de biraz lavanta geliyor Pera’nın tadını, baharatlarını düşününce.

Pera'nın kedileri

Pera vitrinlerinde neler çıkar karşına?

— Selçuk Gerger, CEO, Nova Pera

Eğer gezdiğiniz sokaktaki vitrinler, 1900’lü yıllarda o semti inşa etmiş mimarların imzalarıyla süslüyse; ürünlerin en yenisiyle birlikte İstanbul’da bulabileceğiniz en eskiyi de doğal bir estetik anlayışla dizilmiş görüyorsanız; esnafın yağmurlu bir Pera gününde kıyamayıp içeri aldığı ve artık o vitrini kendine yuva edinmiş yavru kedinin dolaştığına şahit oluyorsanız... Evet, Pera’dasınız. 

Aynı anda geçmişi anıp iç geçirdiğiniz ve semtin insanlarının zevkiyle keyiflenip geleceğe umutla baktığınız o vitrinler, aslında tüm Pera sokaklarının birer aynasına dönüşüyor.

Pera’da bir festival hayal edelim, headline’ında kimler var?

— Deniz Kuzuoğlu, Direktör, İKSV Salon

Pera’nın müziğin merkezi olmasını sağlayan Babylon ve Salon İKSV’de gerçekleşmiş ve hâlâ unutulamayan konserlerden isimlerle bir festival programı yapardım: Galata Kulesi önünde Patti Smith, Tünel Meydan’da Manu Chao, St. Antuan avlusunda Ólafur Arnalds, Tepebaşı otoparkında önce Selda Bağcan’ın konuk olduğu bir Khruangbin ve ardından Erkin Koray’ın konuk olduğu bir King Gizzard & The Lizard Wizard konserleriyle tüm gün müziğin susmadığı bir Pera’nın hayali bile güzel.

Selin, Pera'da Bir Suare etkinliğinde şarapları anlatıyor

Pera'yı konuştuğumuz bir sofra için hangi şarabı seçerdin? Nasıl bir şarap bu seçtiğin şarap? Neden onu seçtin?

— Selin Osmanoğlu, WSET3 Sertifikalı Şarap Uzmanı

Pera’yı konuştuğumuz bir sofra için Kalecik Karası üzümünden yapılmış bir şarabı tercih ederdim. Kendileri en iyi yıllanma potansiyeline sahip yerel üzümlerimizden. Bu sebeple yıllanmış yıllara övgü Pera’ya, yılları bugüne taşıyabilen Kalecik Karası eşlik etsin isterdim. 

Kalecik Karası çilek ve ahududu gibi kırmızı meyvelerin ön planda olduğu; hafif gövdeli, orta asitli ve düşük tanenli bir şarap. Canlı ve kıpkırmızı meyve kokuları belki bizi tramvayla İstiklâl Caddesi’ne çıkarır; olgunlaşmadan ve yıllanmadan gelen kokuları Pera’nın sahaflarında dolaştırır. Bir şarap örneği de Kavaklıdere Prestige Kalecik Karası.

Beyoğlu’nun diğer semtlerinden (Çukurcuma’dan, Galata’dan ve Cihangir’den) farklı mı birçok mahalleyi içine alan Pera’da Peralı olmak? Ya da onları da kapsayan bir çember mi?

— Deniz Bulutsuz, Kurucu Ortak, Ondakka

Bence Pera aynı ailede büyüyen ama göz renkleri dışında hiçbir özellikleri aynı olmayan kardeşlerin en büyüğü! Hepsinden daha sakin ve vakur gözükse de içinde sadece en sevdiği arkadaşlarıyla ortaya çıkan muzip bir karakter de saklıyor. Pera'da Peralı olmak da bence bu büyük kardeşin en yakın arkadaşı olmak gibi — eğlence, sakinlik, sürprizler ya da rutinler her daim elinin altında ve her zaman çok tanıdık.

İdil ve Öykü, Pera'da Bir Suare etkinliğinde

Peralıları neler bir araya getirir? Bir mekân, bir konu, bir mesele? Gerçeklik bi kenarda dursun şimdi. Peki sen Peralılar neyin etrafında bir araya gelsin; mahallelilerin buluştuğu konular, mekânlar hayaller neler olsun isterdin?

— İdil Atay, Oi The Blog

Benim için eskiye duyulan özlemin en güçlü şekilde hissedildiği yer Pera. Bu sebepten olsa gerek Pera’da bulunduğum her an kafamın arka planında bir “Her şey ne güzeldi, umarım bir gün tekrar o günlere kavuşuruz,” düşüncesi var ve son zamanlarda çoğumuz için bu konu açılmadan Pera’da bulunmak imkânsız gibi geliyor. 

O yüzden samimi bir şekilde tam olarak “Eskiden nasılsa öyle,” olsun isterdim gibi hissediyorum. Konserlerden, müzikten konuşalım; yeni açılan bir mekânı veya galeriyi, hatta kişisel dertlerimizi konuşmayı tercih ederim. Sıradanlığın da kendine özgü bir güzelliği var — ben bizim sıradanımız bu olsun isterdim; öyleydi, umuyorum ki bir gün tekrar öyle olsun.

Şimdi hayal et, Pera'da yürüyorsun. Gözün güzel binalarda. Bir apartmanın önüne denk geliyorsun. O apartman hangisi? Önünde durup kiminle neleri konuşuyorsunuz? Apartman önü muhabbetinin konusu ne?

— Öykü Doğan, Oi The Blog

Palazzo Corpi’nin tam önündeyim, daha önce önünden defalarca kez geçmiş olmama rağmen dayanamayıp duraksayarak telefonumda bulunan onlarca fotoğrafı arasına bir yenisini daha ekliyorum. Hayal bile olsa yanımda İdil’i düşünmemek imkânsız —çünkü hep o vardır— yüksek ihtimalle "Keşke bütün sokaklar bu güzellikte olsaydı," konuşmaları yapıyor ve İstanbul ile aramızdaki tuhaf aşk/nefret ilişkisini bir kez daha değerlendiriyoruz.