28 Eylül Perşembe gününden herkese merhaba!
Geride bıraktığımız günde Google, 25 yaşına bastı. 1995 yılında Stanford Üniversitesi'nde tanışan Larry Page ve Sergey Brin tarafından kurulan, her ne kadar resmî doğum tarihi olmasa da yıl dönümü olarak 27 Eylül'ü seçen arama devi, doğum gününü her yıl olduğu üzere bu yıl da özel bir doodle'ı ve kendisi ile ilgili 25 gerçeği bizlerle paylaşarak kutladı.
- Günün önerisi: Google'ın 25 yıllık hayatına kısa bir bakış
- Bugün bültende: Öğrencilere vergisiz cep telefonu uygulamasında yeni detaylar, X'te "gizli yasaklama" uyarısı, FTC'nin Amazon davası, Sony'nin tüm sistemlerinin hacklendiği iddiası ve geride bıraktığımız haftanın öne çıkan yerli yatırımları sizleri bekliyor.
- Günü hikayesi: Bilim dünyası, son zamanlarda hız kazanan sentetik embriyo çalışmaları ile ne hedefliyor, neyi başarmak istiyor?
Keyifli okumalar,
İrem
QuandoHer salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.
Bilim dünyası, sentetik embriyolar ile neyi başarmak istiyor?
Son zamanlarda sentetik embriyo çalışmalarının hız kazanmasının ardında ne yatıyor?

Bundan birkaç hafta önce İsrail Weizmann Bilim Enstitüsü'nden bilim insanları; rahim, yumurta ve sperm kullanmadan erken dönem insan embriyosu modeli geliştirdiklerini bildirdi. Kök hücre kullanılarak geliştirilen ve 14 günlük gerçek bir embriyoyu oldukça benzer bir şekilde taklit eden sentetik embriyo, hamilelik testinden dahi pozitif sonuç almıştı.
- Nasıl: Araştırmacılar, uygun embriyo elde etmek için epiblast hücrelerinden, plasenta için trofoblast hücrelerinden ve destekleyici yolk kesesi için de hipoblast ile ekstraembriyonik mezoderm hücrelerinden yararlandı. Bu hücreler ile bir karışım hazırlayan araştırmacılar, karışımın insan embriyosunu andıran ancak aynı olmayan farklı bir yapıya evrildiğini gözlemledi.
- Bir adım geriden: Wizemann Bilim Enstitüsü, geçtiğimiz yıl laboratuvarda döllenmiş yumurta ya da rahim olmaksızın sentetik bir fare "embriyosu" yaratmayı başarmış; ancak embriyo modeli, 20 günlük fare embriyonik döngüsünün yalnızca sekizinde hayatta kalabilmişti.
Bu noktada, bunun türünün ilk örneği olmadığını da belirtmemiz gerekiyor. Benzer bir haber Haziran ayında da manşetlere çıkmış; Cambridge Üniversitesi ve California Teknoloji Enstitüsü'nden Prof. Magdalena Żernicka-Goetz liderliğindeki araştırma ekibinin, aynı şekilde laboratuvar ortamında yumurta ya da sperm kullanmadan; kök hücrelerden yararlanarak başarılı bir şekilde sentetik insan embriyoları oluşturduğu duyurulmuştu.
- Söz konusu yapılarda atan bir kalp ya da başlangıç aşamasında bir beynin bulunmadığı; tipik olarak plasenta, yumurta kesesi ve embriyonun kendisini oluşturacak hücreleri içerdiği aktarılmıştı.
Gelgelelim, yapay embriyo kavramı, birtakım etik ve yasal soru ve sorunları da beraberinde getiriyor. Peki, bilim insanları, sentetik insan embriyosu modelleriyle neyi başarmak istiyor?
Konunun derinine inmek için ilk olarak "sentetik embriyo"nun ne olduğunu biraz kavramamız gerekiyor ve sanıyorum ki kavrama işine bu ismin biraz yanıltıcı olduğu; bu yapıların gerçek anlamıyla sentetik olmadığını ve doğal yollarla gelişen insan embriyolarından da yapısal olarak farklı olduklarını söylemekle başlayabiliriz.
Yazının başında da belirttiğimiz üzere, bu yapılar laboratuvar ortamında geliştirilen bu yapılar, kök hücrelerin özünde bir embriyodan gelmesi nedeniyle tam anlamıyla sentetik değildir ve gerçek embriyolarla da farklılık göstermektedir. Bu nedenle, kimileri bu yapıları "kök hücre temelli embriyo modeli" olarak adlandırmayı tercih etmektedir.
Amaç ne?
Sentetik embriyoların geliştirilmesinin birden fazla nedeni bulunuyor.
Bunlardan biri, günümüzde hadi bir kara kutu olan hamileliğin ve insan yaşamının ilk günlerinde neler olup bittiğini anlamak olarak öne çıkıyor. Doğum kusuru ve düşüklerin çoğu bu dönemde gerçekleşiyor; ancak bu noktada neler olduğuna dair pek fikir sahibi olmadığımız gerçeği, bu durumların engellenmesinin de önüne geçiyor.
Bir diğer sebep ise kimi ilaç ve tedavilerin anne ve anne karnındaki bebek üzerindeki etkilerinin incelenmesi. Hamile kadınların genellikle klinik araştırmaların dışında tutulması nedeniyle, doktorlar, en yaygın tedavilerden bazılarının bile hamile kadınlar ve bebekler üzerinde ne gibi yan etkileri olabileceği hakkında bilgi sahibi olamıyor. Öte yandan, eğer elimizde bu ilaç ve tedavilerin test edilebileceği embriyo örnekleri olsaydı, durum çok daha farklı olabilirdi.
Aslına bakacak olursanız, günümüzde gerçek embriyolar üzerinde de testler yapılıyor. Ancak, laboratuvar ortamında bir kabın içinde geliştirilen bu doğal embriyolar, Birleşik Krallık ve ABD dahil olmak üzere çoğu ülkede 14 gün sonra imha ediliyor. Bunun nedeni ise tahmin edebileceğiniz üzere, bu süre zarfından sonra fetüse dönüşecek embriyolar üzerinden yürütülen bilimsel çalışmaların yol açacağı etik sorunların önüne geçmek.
Öte yandan, doğal embriyolara yönelik bu 14 günlük kullanım ömrü, sentetik embriyoları kapsamıyor. Bu da araştırmacıların sentetik embriyolar aracılığıyla embriyo gelişimini daha uzun süre inceleyebileceği; organ gelişimi sürecini ve erken dönemde meydana gelen düşük ya da diğer komplikasyonları gözlemleyip çalışabileceği anlamına geliyor.
- Gelgelelim, doğal embriyolar için geçerli olan kuralların sentetik olan embriyolar için geçerli olmadığı gerçeği, bu alanın asla regüle edilmeyeceği anlamına da gelmiyor. Hatta bu kurallar, Birleşik Krallık'ta Żernicka-Goetz gibi bilim insanlarından, hukuk uzmanlarından, hasta temsilcilerinden ve etik uzmanlarından oluşan bir çalışma grubu ile birlikte hazırlanıyor. Grup, doğal embriyolarla ilgili araştırmaları düzenleyen ve muhtemelen sentetik embriyoların sorumluluğunu da üstlenecek olan Birleşik Krallık İnsan Döllenmesi ve Embriyoloji Otoritesi'ne tavsiyelerde bulunuyor.
- Francis Crick Enstitüsü'nden James Briscoe ise politika yapıcıların 14 gün kuralı gibi belirli bir zaman sınırı yerine sentetik embriyonun ulaştığı gelişim aşamasına dayalı bir sınırlama yapmayı düşünebileceklerini belirterek "Belki de eşik belirli bir organ sisteminin oluşumu olacaktır." ifadelerini kullanıyor.
Bütün bunları bir kenara bırakacak olursak, sentetik insan embriyoları geliştirmenin ardından etik olarak çok daha tartışmaya açık bir neden daha bulunuyor: Organ donörleri.
Kazuo Ishiguro'nun aynı isimli bir filmi de bulunan Beni Asla Bırakma romanına da konu olan bu fikir, özünde birçok hastalığın çözümü olabileceği gibi, oldukça derin tartışmaların da ortasında yer alıyor. Weizmann Bilim Enstitüsü'nün gerçekleştirmiş olduğu araştırmaya liderlik eden Prof. Jacob Hanna, gerçek hastaların deri hücrelerinden model yapay embriyoların oluşturulmasının mümkün olduğuna dikkat çekerek model embriyoların, bir ay büyütüldükleri bir senaryoda hastalara nakledilecek hücrelerin kaynağı olarak kullanılabilecek organlar geliştirmeye başlayacaklarını söylüyor:
"Embriyo modeli oluşturmak ve hayatlarını kurtaracak ya da tıbbi ihtiyaçlarını çözecek hücreler yapmak için kendi deri hücrelerini verme hakları var mı? Üzerinde düşünülmesi gereken senaryo budur"
Öte yandan, yapay embriyoların 14 günün ardından gerçek bir insana dönüşme ihtimali göz önüne alındığında bu, organ nakli için geliştirilecek embriyolarda ciddi önlemler alınması gerektiğine işaret ediyor. Bununla alakalı olarak Hanna, donör doku için bir model embriyo yetiştirmeden önce, bilim insanlarının embriyonun genetiğini değiştirerek bir beyin ya da sinir sistemi geliştirmemesini sağlamaları gerektiğinin altını çiziyor.
Peki ya...
Sentetik embriyoları bir rahme transfer edecek olsaydık ne olurdu? Açıkçası bilimin bu soruya henüz bir cevabı yok çünkü böyle bir şey şu ana kadar hiç denenmedi ve denenmesi de yasa dışı olurdu zaten.
Ancak, Çinli bir ekip tarafından yapılan bir hayvan araştırması, mevcut durumda bunun hamileliğe yol açmayacağını gösteriyor. Nisan ayında yapılan çalışmaya göre, sekiz dişiye transfer edilen maymun sentetik embriyolarının üçü bireylerde gebelik başlangıcına yol açsa da bu gebelikler düşükle sonuçlandı.
Bunun nedeninin, sentetik embriyoların doğal embriyolarla tamamen aynı olmaması olabileceği değerlendiriliyor. Hull York Tıp Fakültesi'nden Roger Sturmey, konuya ilişkin olarak "İnsan embriyonik gelişimini tamamen taklit ettiklerini varsayamayız" ifadelerini kullanıyor.
• Finans sektörü özelinde çözümler geliştiren yerli girişim Enqura, ilk yatırım turunu 2,9 milyon dolar yatırım ile tamamladı. Girişim, yatırımı yapay zeka temelli finansal yazılım çözümlerini Avrupa ve Körfez ülkelerinde açacak.
- Nedir: 50'yi aşkın finansal kuruluşa hizmet sağlayan Enqura, şirketlerin tek bir noktadan uzaktan dijital müşteri edinimi, güçlü kimlik doğrulama, mobil ve web uygulamaları, dijital kanal yönetimi, dijital cüzdan, mobil uygulama güvenliği ve güvenli anlık mesajlaşma gibi hizmetlere ulaşmasını mümkün kılıyor.
• Şirketlere veri yönetimi platformu sağlayan yerli girişimi MaestroHub, tohum öncesi yatırım turunda 505 bin avro yatırım topladı. “Üreticilerin endüstriyel veri yönetiminde ihtiyaç duyduğu tek altyapı" olmayı hedefleyen girişim; Almanya, Birleşik Arap Emirlikleri, ABD pazarlarına odaklanmış durumda.
- Ne yapıyor: MaestroHub, altyapı çözümleri ve veri yönetimi platformu ile şirket çalışanlarının gerçek zamanlı verilere erişim sağlamasına yardımcı oluyor. Gerçek zamanlı otomatik bağlamsallaştırma ile verilerin temizlenmesini otomatikleştiren girişim, çalışanların verileri 30'u aşkın endüstriyel protokole bağlamasını, veri akışlarını yönetmesini ve verileri görselleştirmesini mümkün kılıyor.
• Güneş enerjisi sektörü odağında dijitalleşme çözümleri geliştiren Ankara merkezli girişim solarVis, Enis Fakıoğlu ve Ahmet Birim Cezayirlioğlu'nu katılımıyla gerçekleşen ilk yatırım turunu 3,3 milyon dolar değerleme ile kapattı. Girişim, yatırımı büyümesini ABD gibi gelişmiş pazarlarda hızlandırmak ve sigorta ve kredilendirme ürünlerini yurt içi ve yurt dışı pazarda sunmaya başlamak için kullanacak.

Unsplash
- Nedir: 2019 yılında Samet Yıldırım ve Enes Berk Karahançer tarafından kurulan solarVis, müşterilerin operasyonel yük ve maliyetlerden kurtulmasına yardımcı olmak için güneş enerji sistemlerinin satışını kolaylaştırıyor. Girişim, bunun için müşterilerine ön fizibilite, proje tasarımı, tekliflendirme modülleri gibi hizmetler sunuyor.
• DentGroup diş klinikleri kurucu ortağı Efe Çelebi tarafından diş hekimliği dikeyinde tedavi hizmet ve ürün alımını kolaylaştırmak amacıyla kurulan yerli girişim diştedavim, Haziran ayında çıktığı yatırım turunu 340 bin dolar ile kapattı. 12 milyon dolar değerleme üzerinden gerçekleşen yatırıma katkı sağlayan isimler ise açıklanmadı.
- Nedir: Hastaların en yakın kliniğe ulaşmasını ve randevu oluşturmasını mümkün kılan diştedavim, hastaların ödemelerini avantajlı veya taksitli bir şekilde gerçekleşmelerine de yardımcı oluyor. Girişim, yeni yatırımı platformunu geliştirmek ve "dentalprices.com" ismiyle yurt dışında hizmet vermeye başlamak amacıyla kullanmayı hedefliyor.
- Bir adım geriden: diştedavim, Kasım ayında başlattığı ara yatırım turunu Mayıs ayında 6,5 milyon değerleme üzerinden 200 bin dolar yatırımla kapatmıştı.
• Yerli nano-teknoloji girişimi KfobiX, Arz Portföy ve Saves Enerji ile ABD merkezli Sente VC‘den 275 bin dolar yatırım aldı. Energia’nın 2023 programı mezunu olan ve faaliyetlerine uluslararası pazarda devam etmeyi planlayan girişim, aldığı yatırımı ürünlerinin uluslararası pazarlara açılması için lazım olan sertifikasyon ve saha testlerine ek olarak Ar-Ge çalışmalarında kullanacak.
- Ne yapıyor: KfobiX, enerji nakil hatlarındaki buzlanma problemini çözmek adına kompozit nano-kaplamalar ve ileri malzemeler üretiyor. Buzlanmanın yanında ürünleriyle kaçak elektrik kullanımını da önleyen girişim, enerjinin daha verimli kullanılmasına yardımcı oluyor.
• İnsan kaynakları ve idari işler süreçlerini dijitalleştiren yerli girişim Memotive, tohum yatırım turunda 4 milyon değerleme üzerinden yatırım aldı. Yatırımı yurt dışına açılma ve ürün geliştirme planlarını desteklemek için kullanacak olan girişimin yıl sonuna kadarki hedefleri arasında, hizmet verdiği çalışanların sayısını 6 binden 30 bine çıkarmak da yer alıyor.
- Nedir: Memotive, şirketlerin iş süreçlerini yönetmelerine yardımcı bir süper uygulama olarak karşımıza çıkıyor. Çalışan deneyimi ve çalışanlar ile kurumlar arasındaki iletişimi iyileştirmeyi hedefleyen girişim; çalışanların duyuru, bildirim, dijital hediye çekleri ve yemek menüleri gibi bilgilere erişmelerine yardımcı olduğu gibi servis organizasyonu ve vardiya planlama sistemi yapmalarına da imkan tanıyor.
Harekete geçme zamanı: Girişim Savaşçısı İntibak Eğitimi

Girişim Savaşçısı İntibak Eğitimi
Yeni nesil girişimcilikte haritanızı oluşturarak yola koyulmak üzere Girişim Savaşçısı İntibak Eğitimi’ne davetlisiniz.
Nedir? Dünyada ilk ve tek disiplinlerarası girişimcilik eğitimi olarak kabul gören ve 10’uncu yılını dolduran Girişim Savaşçısı, bünyesinde Faruk Eczacıbaşı, Leyla Alaton, Mert Fırat, Tan Sağtürk ve Sümeyye Boyacı gibi farklı disiplinlerden gelen isimlere mentor olarak yer veriyor. Geçen yıl ekonomi kategorisinde Girişim Savaşçılığı Perspektifi kitabını Alfa Yayınları’ndan çıkaran program, ABD ve Türkiye’den patent başvurularını da tamamladı.
Girişim Savaşçısı, küresel çapta bir girişimciye dönüşebilmek üzere yapılması gerekenleri bir haftaya yayılan Girişim Savaşçısı İntibak Eğitimi ile aktarıyor. Girişimciliği felsefe, fizik, ekonomi ve psikoloji gibi branşlar üzerinde 360 derece ele alan eğitim 40 saat sürüyor ve 50 dersi, dokuz özel uygulamayı ve özel networking etkinlinliğini kapsıyor.
Neden önemli? Yeni dönemin girişimcilik dinamikleriyle tanışma fırsatı sunan eğitimde kendi geleceğinizi tasarlarken nelere dikkat etmeniz gerektiğini öğrenecek, yeni nesil bir girişimciye ve lidere dönüşebilmek üzere yol haritanızı belirleyebileceksiniz. Networking buluşması sayesinde meraklı ve yenilikçi girişimcilerle tanışarak yepyeni bir çevreye adım atabileceksiniz.
Nerede ve ne zaman? Online gerçekleşecek eğitim için en yakın tarih 28 Ekim - 3 Kasım. Kontenjanı sınırlı olan eğitime başvurmak ve detaylı bilgi almak için bu bağlantıyı kullanabilirsiniz.
• Cumhurbaşkanı Erdoğan, kabine toplantısının ardından yalnızca örgün eğitimdeki üniversite öğrencilerini kapsayan vergisiz cep telefonu ve bilgisayar uygulamasına ilişkin açıklamada bulundu. Buna göre, söz konusu uygulama, fiyatı 9 bin 500 lirayı aşmayan cihazlarda 5 bin 500 liralık destek sağlayacak.
- Bir adım geriden: Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Ulaloğlu, daha önce yaptığı açıklamada desteğin Türkiye'de üretilen ya da montajlanan cihazlar için geçerli olacağını aktarmıştı.
• X'e, bir kullanıcının "gizli yasaklı" (shadowban) olup olmadığını bildiren yeni bir özellik geleceği duyuruldu. Yeni özellik kapsamında, kullanıcılar, platformun kurallarını ihlal eden paylaşımlar nedeniyle X tarafından gizli bir şekilde kısıtlanıp kısıtlanmadıklarını görebilecek ve dilerlerse kısıtlamaya itiraz edebilecek.

@ehikian / Twitter
• Avrupa Komisyonu'nun sosyal medya platformlarındaki dezenformasyona ilişkin hazırladığı raporda, dezenformasyonun en fazla olduğu platformun X olduğu bildirildi. Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı Vera Jourova, dezenformasyon faaliyetinde bulunanların, dezenformasyona neden olmayan kişilere göre daha fazla takipçiye sahip olduğuna da dikkat çekti.
- Arka plan: AB'nin geçtiğimiz yıl dezenformasyonu önlemek amacıyla hazırladığı, 40'tan fazla taahhüt ve 100'ün üzerinde önlem içeren kod; Meta, Google, Twitter, TikTok ve Microsoft dahil 44 şirket tarafından imzalanmıştı. Takip eden süreçte X, AB'nin bu gönüllü kurallarından ayrılma kararı almıştı.
• ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC), rekabet karşıtı stratejiler kullandığını iddia ettiği Amazon'a dava açtı. Amazon'un hakim konumunu rakiplerinin ve satıcıların fiyatlarını düşürmesini engellemek için kullandığını öne süren FTC, şirketin eylemlerinin alışveriş kalitesinin düşmesine, satıcıların aşırı ücretlendirilmesine ve yeniliğin önlenmesine neden olduğunu aktardı.
- Ne dediler? Davanın "gerçekler ve hukuk açıcından yanlış olduğunu" kanıtlamayı dört gözle beklediklerini belirten Amazon, kazanan tarafın FTC olması hâlinde bunun tüketiciler için daha az ürün, daha yüksek fiyatlar ve daha yavaş teslimat ile sonuçlanacağını da sözlerine ekledi.
• Sony'nin tüm sistemlerinin "Ransomed.vc" isimli bir hacker grubu tarafından hacklendiği bildirildi. Ransomed.vc, 6 bin dosya içerdiği belirtilen sızıntıya ilişkin açıklamasında Sony'nin ödeme yapmak istememesi nedeniyle şirketten fidye almayacağını; bunun yerine 28 Eylül itibarıyla tüm verileri satışa çıkaracağını ifade etti.
- Bu ilk değil: Sony'nin PlayStation Network'ü de 2011 yılında hacklenmiş; 77 milyon hesabın ele geçirildiği saldırıda çevrimiçi özelliklerin tamamı çalışamaz hâle gelmişti. Bu saldırı nedeniyle Kongre'de ifade vermek zorunda kalan Sony, oyun ve para şeklinde tazminat ödemişti.
• Dünyanın en büyük kripto borsası Binance, Rusya’daki tüm varlıklarını CommEX'e satarak Rusya pazarından çıkma kararı aldı. Kararın, Rusya'da faaliyet göstermenin şirketin uyumluluk stratejine uymaması nedeniyle alındığı ve çıkış sürecinin bir yıl süreceği aktarıldı.
• Spotify'ın oluşturduğunuz anlık çalma listelerini istediğiniz kişilerle aynı anda dinlemenizi mümkün kılan yeni özelliği “Jam” kullanıma sunuldu. Tüm kullanıcılar için yayınlanan özellik, aynı Wi-Fi ağı üzerindeki kullanıcılar tarafından direkt kullanılabildiği gibi uzaktaki kullanıcılar tarafından da bağlantı ya da QR kod aracılığıyla kullanılabiliyor.
• Tinder, yeni abonelik modeli "Tinder Select"i şimdilik uygulamanın "en aktif" kullanıcılarının %1'i ile kullanıma sundu. Abonelerine beğendikleri kişilere mesaj atmaları için eşleşme zorunluluğunu ortadan kaldıran Tinder Select, aylık 499 dolara mal oluyor.





