4 Mart Cuma sabahından herkese merhaba.
Geçen cumartesi, gecenin ilerleyen saatlerinde bir Twitter bildirimi aldım: Özgür Demirtaş, Twitter Spaces'de "Rusya-Ukrayna Savaşı ve Ekonomiye Etkisi" başlıklı bir canlı oda açtı. Normal şartlarda, canlı odalara pek sık katılan biri değilim. Üstelik o saatlerde Netflix'ten filmimi seçmiş ilk yarım saatini izlemiştim bile. Fakat konu önemliydi, merak ediyordum ve ertesi gün bülteni hazırlarken bu bilgilere ihtiyacım olacaktı.
O canlı odaya, 130 bini aşkın kişi katıldı. Eminim daha uzun sürse bu rakam, çok daha üst seviyelere çıkardı. Ben canlı yayın esnasında bir yandan notlar alırken bir yandan da mart ayı için Pareto'ya yeni bir içerik planı çıkarıyordum. Pareto'nun pazartesi yayımlanan bülteninde konumuzun savaşın ekonomik etkileri olacağı kesindi; ancak cuma bültenleri için aylar öncesinden başka bir tema belirlemiştik. Özgür Demirtaş'ı dinlerken ayların emeğini, birkaç dakika içinde bir kenara itme kararı aldım. Böylece Pareto'nun mart ayında yayımlayacağı cuma bültenlerinin ana teması da belirlenmiş oldu: "Rusya-Ukrayna çatışmasının küresel ekonomi, ülkeler, sektörler ve şirketler üzerindeki etkisi."
Pazartesi bültenini kaçıranlar için hatırlatalım: Savaşın Rusya ekonomisine ilk yansımaları, küresel ekonomiye olası etkileri, Rusya'nın SWIFT sisteminden çıkarılması ve sosyal medya platformlarının savaşla ilgili dezenformasyonu önlemeye yönelik attığı adımları inceledik. Bu bültende ise ilk yazımızda, Batı ülkelerinin Rusya merkezli şirket, banka ve kişilere yönelik uyguladığı yaptırımların küresel piyasalara etkisini; ikinci yazımızda da Rusya-Ukrayna çatışmasının Türkiye ekonomisine yansımalarını inceleyeceğiz.
Tüm bu gündemin içinde bir kez daha vurgulamak istiyorum. Savaşın hiçbir haklı gerekçesinin olmadığına/olamayacağına inanıyor, bu insani krizin bir an evvel son bulmasını ümit ediyorum.
Sevgiyle, ümitle ve barışla kalın.
İyi okumalar,
Nurefşan
Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
Savaşın ekonomik yüzü
Batı ülkelerinin Rusya merkezli şirket, banka ve kişilere yönelik uyguladığı yaptırımlar küresel piyasaları nasıl etkiledi? Enerji ve gıda fiyatlarındaki artış stagflasyona neden olacak mı?

Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından beklentilerin dışına çıkan bir 2022 yılı geçiriyoruz. Batı ülkelerinden Rusya merkezli şirket, banka ve kişilere yönelik gelen yaptırımlar ve Rusya’nın bu yaptırımlara karşı aldığı kararlar, küresel dengelerin hızla değişmesine neden oluyor. Bu yazıda işgal ve yaptırımların küresel piyasalarda öne çıkan etkilerine değinmek ve önümüzdeki dönemde nelerle karşılaşabileceğimizi tartışmak istiyoruz.
Hazırlıksız yakalanan enerji piyasası
Pandemi sonrası artan enerji talebi ham petrol fiyatının, Ekim-Kasım aylarında 80 doların üzerine yükselmesine neden oldu. Normalleşme sürecinde üretim ve tedarik zinciri problemleri nedeniyle sıkışan enerji piyasası, bir darbe de Rusya-Ukrayna krizinden aldı. Fiyatın 100 doların üzerine çıkmasında dünyanın petrol talebinin yaklaşık %10’unu karşılayan Rusya’nın küresel ekonominin dışına itilmesi etkili oldu. Pandeminin başlangıcında negatif fiyatlarda işlem gören ham petrol vadelileri, bugün son 7 yılın zirvesinde, 115 doların üzerinde alıcı buluyor.
Doğal gaz da bu dönemde petrole eşlik etti. Rusya’nın oyun dışı kalma ihtimali, Hollanda’da doğal gaz vadelilerinin 205 dolar seviyesinde işlem görmesine neden oldu. Avrupa ülkelerinde kullanılan doğal gazın %40’ını Rusya’dan tedarik ettiği düşünüldüğünde bu durum, Avrupa ekonomisi için tehlike çanlarının çalması anlamına geliyor. Artan enerji fiyatlarını dizginlemek için Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) üyesi olan ABD ve 30 farklı ülke, 60 milyon varillik stratejik petrol rezervini devreye sokma kararı aldı.
Gıda fiyatları
Ukrayna ve Rusya küresel buğday üretiminin yaklaşık %14’ünü gerçekleştiriyor. İki ülkenin toplam buğday ihracatı, küresel ihracatın yaklaşık %29’una denk geliyor. İşçi kıtlığı, tedarik zinciri sorunları ve ekstrem hava koşulları nedeniyle zaten yüksek olan buğday fiyatları savaş nedeniyle rekor seviyelere yakın işlem görüyor. Bu artışın ne kadar devam edeceği savaşın ne kadar süreceğine bağlı. Savaş nedeniyle Rusya’ya yönelik yaptırımlar devam eder, Ukraynalı çiftçiler uzun süre ekim yapamaz ve beklenen mahsulü alamazsa gıda fiyatlarındaki artış enerjiye kıyasla daha korkutucu bir hal alabilir.
Savaşın gıda fiyatları üzerindeki etkisi buğday üretimiyle sınırlı kalmıyor. Batı yaptırımlarının hedef aldığı Rusya ve Belarus, dünyanın en büyük ikinci ve üçüncü potasyum üreticisi, nitrojende ise Rusya küresel pazar payının yaklaşık %15’ni elinde bulunduruyor. Savaş potasyum ve nitrojen tedarik zinciri süreçlerini zorlaştırırken bir yandan da artan doğal gaz fiyatları potasyum ve nitrojenin üretim maliyetlerini artırıyor. Gübre üretiminin yapı taşlarını oluşturan potasyum ve nitrojende fiyat artışı, doğrudan gübre fiyatlarına yansıyor. Gübre fiyatlarındaki artış, gıda fiyatlarındaki yükselişin sadece buğdayla sınırlı kalmamasına, mısır ve soya fasulyesi gibi diğer emtia sınıflarına sıçramasına neden oluyor. Günün sonunda savaş hepimiz için artan gıda harcamaları anlamına geliyor.
Savaş, enerji ve gıda ürünlerinin yanında başta paladyum olmak üzere alüminyum, nikel ve bakır gibi bazı metallerin fiyatlarında da yükselişe neden oluyor. Diğer yandan hepimizin ilk dikkatini çeken hızlı tepki göstermemize neden olan artışlar gıda ve enerji kalemlerinden kaynaklıyor. Peki artan fiyatlar hangi sonuçları doğuruyor?
Enflasyon ve para politikaları
Küresel anlamda halihazırda tüketiciyi etkileyen enflasyon, savaşla birlikte daha da güç kazanıyor. Enerji enflasyonu bir yandan benzin ve doğal gaz gibi harcamalarımızı artırırken bir yandan da sanayi şirketlerinin maliyetlerini yükseltiyor. Şirketlerin maliyetlerindeki artış, ürün fiyatlarında zamları beraberinde getiriyor. 2017’de yayımlanan IMF raporuna göre petrol fiyatlarındaki %10’luk bir artış, ülkelerin enflasyon oranının ortalama %0,4 artmasına neden oluyor.
Gıda fiyatlarındaki yükseliş temel tüketim harcamalarımızı doğrudan etkiliyor. Buğday fiyatlarındaki artış her gün tükettiğimiz ekmek, makarna, kek ve pastane ürünlerinin fiyatlarının artmasına neden oluyor. Mısır fiyatlarındaki yükseliş ise büyükbaş ve küçükbaş hayvanların yem maliyetlerini yükseltiyor; tavuk, et, süt ve yumurta fiyatlarına zam olarak yansıyor.
Fiyatlar hızla yükselirken, ABD dahil olmak üzere küresel anlamda reel ücretlerdeki artışın (maaş zammı ve enflasyon farkı) sınırlı kalması tüketici talebini kısıtlıyor ve büyüme endişelerini gündeme getiriyor. Sonuç olarak enerji ve gıda krizi, artan fiyatlar ve yavaş büyüme anlamına gelen stagflasyon teriminin bir kez daha su yüzüne çıkmasına neden oluyor.
Fiyatlardaki artış ve stagflasyon korkuları bazı politik sonuçlar doğuruyor. Geçtiğimiz günlerde ABD Başkanı Joe Biden, ABD’nin dışarı bağımlı olmayan, kendine yeten bir ülke olmasını hedeflediğini belirtti. Ara seçim dönemi yaklaşırken Biden’ın başta petrol fiyatlarını düşürmek için inisiyatif alması, son 40 yılın en yüksek enflasyonuyla mücadele etmek için alışılmışın dışında adımlar atması şaşırtıcı olmayacaktır. Biden’ın “kendi kendine yetebilen bir Amerika” hedefine ulaşmak için ABD’nin petrol üretimini artırması, alternatif enerji kaynaklarına dönüşümü hızlandırması ve daha fazla tarım emtiası üretmesi gerekiyor. Savaş aslında sadece ABD’nin dış bağımlılığına olan farkındalığını artırmıyor, birçok ülke bu dönemde kendi kaynaklarına sahip olmanın önemini bir kez daha anlıyor.
Savaşın para politikaları üzerindeki etkisini de hissetmeye başladık. Fed ve Avrupa Merkez Bankası (ECB) yetkililerinden açıklamalar para politikalarının nasıl şekilleneceğine ilişkin sinyaller veriyor; Fed ve ECB’nin bir kez daha ayrışması olası gözüküyor. Fed faiz artış patikasını bozmayarak sıkı para politikasına geçiş yapacağını açıkça belli ederken başta Almanya olmak üzere ekonomisi Rusya enerjisine oldukça bağımlı olan Avrupa’da ECB’nin daha gevşek bir politika izlemesi olası gözüküyor. ECB’nin savaş döneminde sıkılaşması, halihazırda enerji ve ham madde fiyatları nedeniyle baskı altında olan Avrupa ekonomisinin daralması anlamına gelebilir.
Savaş, Türkiye ekonomisini hangi yöne sürüklüyor?
Rusya-Ukrayna savaşının Türkiye ekonomisine etkilerini, savaşın süresi ve Türkiye’nin taraflar arasında nasıl konumlanacağı belirleyecek. En çok etkilenen sektörlerin enerji, tarım ve turizm olması ise kaçınılmaz görünüyor.

Rusya-Ukrayna Savaşı’nın Türkiye ekonomisine olan etkileri üzerine ilk günden bu yana tartışmalar sürüyor, analizler paylaşılıyor. Bir adım geriden baktığımızda; savaşın ne kadar süreceği ve Türkiye’nin taraflar arasında nasıl konumlanacağı, gelişmelerin orta ve uzun vadedeki en önemli belirleyicileri olacak gibi görünüyor.
Yürütülen tartışmalarda Türkiye’nin en kırılgan yönü, mevcut faiz-kur-enflasyon üçlemesindeki tercihlerden kaynaklanıyor. “Türkiye Ekonomi Modeli” ile üretim ve ihracatın destekleneceği bir model tasarlanırken; savaş şoku karşısında ekonomi yönetimi tercihlerinin yeniden gözden geçirilmesi gündeme getiriliyor. Sektör bazında incelendiğinde ise ilk sırayı enerji, tarım ve turizm sektörlerindeki gelişmeler alıyor.
Para politikasında yüksek faiz baskısı
Koç Üniversitesi Öğretim Üyesi Selva Demiralp’a göre, mevcut kırılganlıklara savaş şoku da eklenince %50’yi aşan enflasyonun daha da artacağına dair bir endişe ortaya çıkıyor. Enflasyonun altında kalan kredi faizi, bilinçli bir tercih olarak sürdürülüyor. Piyasa faizleri enflasyon beklentisi ve risk primi ile yükseldikçe de bir çıkış yolu olarak reel faizi düşürmenin yolu, daha fazla enflasyon yaratmaktan geçiyor.
Kur Korumalı Mevduat (KKM) gibi enstrümanlarla TL’deki değer kaybı bir miktar baskılanıp politika yapıcılar için zaman kazandırılsa da Rusya’nın Ukrayna topraklarını işgalinin başlangıcı 24 Şubat’tan bu yana kurda yeniden bir artış gözleniyor. Kur artışı, cari açığın daha hızlı artması ve enflasyonun yükselmesi bakımından kritik.
Buradaki endişe, Türkiye’nin savaş sürerken dâhi düşük faiz politikasını sürdürmesi üzerine. Gazeteci Erdal Sağlam, sıkı para politikasının reddinde ısrar edildiği sürece Merkez Bankası’nın döviz talebini müdahaleler ile önlemekte zorlanacağı ve rezervlerin hızla erimesinin paniği daha da büyüteceği görüşünde.
Enerji, gıda ve turizm
Başta ABD ve Avrupa ülkeleri olmak üzere, Rusya’ya yönelik yaptırımlar birbirini izliyor. Bunlar arasında Rusya’nın SWIFT (Dünya Bankalararası Finansal İletişim Topluluğu) dışında bırakılmasının özellikle ülkenin ticaret partnerlerini etkilemesi bekleniyor. Peki, Türkiye’nin hem Rusya hem de Ukrayna ile olan ticari ilişkileri bize ne söylüyor? Sektör bazında nasıl bir görünüm söz konusu?

Enerji: Rusya, 2017-2021 dönemi kümülatif ticaret verileri (TÜİK) incelendiğinde; Türkiye’nin en yüksek hacimde ihracat gerçekleştirdiği on birinci ülke konumunda. İthalat tarafında ise Çin’in ardından Türkiye’nin en yüksek hacimde ithalat gerçekleştirdiği ikinci ülke ve bu alanı domine den doğal gazın payı ise seneler içerisinde daha da artıyor.
Enerji bağımlılığı: Türkiye doğal gaz tüketiminin neredeyse tamamında dışa bağımlı bir ülke. EPDK’nın 2020 verileri, ithal edilen 48 milyar metreküp doğal gazın ise % 33,6’sının Rusya tarafından sağlandığını gösteriyor.
Anlaşma belirsizliği: Türkiye’nin Rusya ile iki doğal gaz anlaşması var. 1997 tarihli anlaşmanın süresi 2025’e kadar geçerliyken 1998 tarihli anlaşma 2021 sonu itibariyle sona erdi. Bu konuda prensipte bir anlaşmaya varıldığı açıklansa da resmî bir açıklama henüz gelmedi.
Kırılganlıklar: Ocak ayında İran’ın Türkiye’ye doğal gaz akışındaki kesintisi ve akabinde sanayide doğal gaz kullanımındaki kısıtlamalar, Türkiye’nin enerjide acil eylem planının eksikliğine dikkat çekmişti. Bu tabloya bir de artan emtia fiyatları -daha pahalı petrol- ve küresel enerji krizi eklendiğinde mesele Türkiye için daha da kırılgan bir hal alıyor.
Gıda: Rusya ve Ukrayna tahıl üretiminde dünyanın önde gelen ülkeleri arasında olmakla birlikte tarım ve tarım ürünleri ticaretinde Türkiye için en önemli iki partner. Türkiye’nin Rusya’ya ihracatının %26,9’u, ithalatının ise %10,3’ü gıda ürünlerinden oluşuyor. Ukrayna’dan ithalatımızın ise yaklaşık %60’ı yine gıda ürünleri. Buğday, mısır, soya fasulyesi ve ayçiçek yağı ise bu iki ülke ile ticaretimizin başlıca ithal ürünleri.
Gıda fiyatlarında artış: Ukrayna’da limanların kullanılamaması ve Rusya için ise yaptırımların getireceği kısıtlar, gıda fiyatlarında artış beklentisini yükseltiyor. Uluslararası borsalarda başlıca ithal ürünlerimiz buğday, mısır ve soya fasulyesi fiyatlarında rekor artışlar görülüyor. Bu durum, Türkiye’nin söz konusu tarımsal ürünleri artık ithal edemeyeceği ya da başka ülkelerden çok daha pahalıya ithal etmesi anlamına geliyor. Tüm bunların yanında Türkiye’nin 2021’de tarımsal üretiminin %2,2 oranında azaldığının da altını çizmek gerek.
Turizm: Pandemi döneminde hizmetler sektörünün en büyük kaybedenlerinin başında turizm işletmeleri geliyordu. 2021 ve sonrası bir toparlanma dönemi olarak kurgulanırken savaşın tehdit ettiği bir başka alan ise yine turizm. 2021 verileri Türkiye’ye gelen toplam turistin %27,3’ünün Rusya ve Ukrayna’dan geldiğini gösteriyor. Bir diğer taraftan tur satışları iptal edilirken rezervasyon ve ön satışlarlarda şimdiden durağanlık söz konusu.
Sonuç yerine
Bir NATO üyesi olan Türkiye, bir tarafta Batı ittifakının bir parçası iken diğer tarafta da Rusya ile yakın askeri ve ekonomik ilişkilerini sürdürüyor. Bu durum, Türkiye’nin atacağı adımlar ve ekonomisinin hangi yönlerden etkileneceğine dair hassas bir denge oluşturuyor. Türkiye hem bu dengeyi bir de mevcut ekonomik problemlerini gözeterek sağlamak zorunda.
Savaş, alacağımız ekonomik kararlarla iç politika ve yaşantımıza doğrudan etki edecek. Para politikası üzerindeki baskının düşük faiz politikasında bir yol ayrımı yaratıp yaratmayacağı, savaşın gidişatı kadar, Türkiye’deki iktidar ilişkilerinin -özellikle seçim trafiğinin yoğunlaşmaya başladığı bugünlerde- alacağı biçimle de ilgili.
Artan enerji ve gıda fiyatları ile TL’deki değer kayıplarının etkilerini cari denge ve harcamalarımızda görmek mümkün. 2022 Şubat’ta ithalat, enerji fiyatlarındaki artışların bir sonucu olarak 28,1 milyar dolar olarak gerçekleşti. Şubat ayında enerji ithalatı 8 milyar dolar seviyesinde. Aynı dönemde TÜFE yıllık bazda %50 seviyesini aşarken TÜFE’de artış %100'ü üzerinde. Akaryakıttaki zamların ise en kısa sürede diğer ürünlere de yansıması bekleniyor. Etkilerini önümüzdeki aylarda daha belirgin hissedecek olmakla birlikte hizmetler sektörü tarafında etkilerin sadece turizmde değil inşaat sektöründe de görüleceği belirtmek gerekiyor.
Yaşamları aydınlatır : TEPTA

“Mimarlık tarihi, ışık mücadelesinin tarihidir.” diyor değerli mimar Le Corbusier.
Tek bir mimari detayın aydınlatmasından kompleks yapılara, özel ihtiyaçlardan kentsel aydınlatmaya kadar geniş çaplı projelere imza atarak tarihin aydınlatma mücadelesinde yer alan TEPTA, 1991’den bu yana insanın dokunduğu her alana ışık getiriyor.
Neden TEPTA? TEPTA, dünyanın önde gelen aydınlatma markalarının temsili ve ürünlerinin satışından başlayıp, ölçek gözetmeksizin projelendirme ve “doğru” aydınlatma danışmanlığını, satış sonrası bakım servislerini kapsayan geniş bir aydınlatma hizmeti sunuyor. TEPTA bu hizmeti tasarımcılardan, pazarlama uzmanlarından ve teknik ekipten oluşan 55 kişilik deneyimli kadrosuyla sağlıyor.
İstanbul’dan tüm dünyadaki projelere teknik, tasarım, kalite ve ekonomi bakımından en uygun ve dengeli aydınlatma çözümleri sunan TEPTA, yurt içinde ve yurt dışında Arter Müzesi, Medine Prens Muhammed Bin Abdülaziz Havalimanı, İzmir Adnan Menderes Havalimanı, İstanbul Atatürk Havalimanı, OMM Odunpazarı Modern Müze, St.Regis, Renaissance, Sheraton, Rixos Premium, Hyatt, Aman Hotel New York, Blvgari Hotels & Residences ve yenilenen AKM (Atatürk Kültür Merkezi) gibi önemli mimarların ve tasarımcıların imzalarını taşıyan öncü ve ilgi çekici işlerin tercihi konumunda. Ayrıca TEPTA, İKSV binası, Çemberlitaş Sütunu, Dolmabahçe Sarayı Saltanat Kapısı, Saha Derneği gibi alanların yanında kuruluşundan bu yana aydınlatma desteği verdiği İstanbul Modern Sanat Müzesi gibi Türkiye’nin değerli kültür miraslarının ve sanat mekânlarının aydınlatma sponsorluğunu da üstleniyor.
Nasıl? Bugün pek çok farklı ülkeden temsilcisi olduğu 30’dan fazla global markanın aydınlatma alanındaki bilgi birikimi ve binlerce ürün çeşidi birlikte, yerel tasarım stüdyolarından özel bir tasarım seçkisini son kullanıcıların, mimarların ve tasarımcıların beğenisine sunan TEPTA, 30. yılında Tasarım Merkezi unvanıyla, projelere özel üretimleri kendi bünyesinde gerçekleştirmek üzere girişimler başlattı ve bu alanda gelişmeye devam ediyor.
TEPTA’nın markaları ve ürünleriyle bu bağlantı üzerinden tanışabilir; aydınlatma tasarımına değer katmak adına gerçekleştirdiği ve 30. yıl kutlamaları kapsamında sürdüreceği etkinlikleri buradan takip edebilirsiniz.
• Pareto'da gelecek cuma, ilk yazımızda Rusya'ya yapılan yaptırımların Rusya ekonomisine etkisini inceleyecek; ikinci yazımızda ise petrol fiyatlarındaki yükselişin nedenleri ve sonuçlarına odaklanacağız.
🎧 Pareto Spot: Sektör temsilcileri ve akademisyenler ile iş dünyasının güncel dertlerini konuştuğumuz podcast serimizin 2. sezonunun ilk bölümünde İş Yatırım Uluslararası Piyasalar Direktörü Şant Manukyan ile metaverse üzerine konuştuk. Bölümü, pazartesi günü saat 7:00'de Aposto! Radyo kanalından dinleyebilirsiniz.
Twitter ve LinkedIn hesaplarımızı takip etmeyi unutmayın!
İyi hafta sonları,
Nurefşan




