Büyüteç
Son Lokma
Reçete
Dolaptan

🍽️ Tadı damağımda kalan yemek mi anı mı?

Çocukluk anısı denince aklına gelen ilk yemek nedir? En güçlü çağrışımsal anılar olan çocukluk yemekleri, zihnimizde uyandırdıklarıyla bizi nasıl geçmişe taşıyor? Yanıt biraz duyusal ama daha çok duygusal.
Tarhana eşlikçisi ekmek üstü gochujang ve ançüez ile. Fotoğraf: Deniz Sabuncu

Tarhana eşlikçisi ekmek üstü gochujang ve ançüez ile. Fotoğraf: Deniz Sabuncu

Hayatımızın ilk anlarında annemizin verdiği sütten itibaren beslenme, duyusal deneyimleri duygusal anılarla iç içe geçirerek geçmişle bugün arasında karmaşık ve bir o kadar da kalıcı bir bağ yaratıyor. Sevilen bir yemeğin tadı, tanıdık bir mutfağın kokusu ve aileyle paylaşılan sofra ritüelleri, anılarımızda silinmez izler bırakarak kimliklerimizi ve benlik anlatılarımızı şekillendiriyor.

Çocukluk anılarımızda yer edinen yemekler tam da bu sebeple neşe, güven ve aidiyet anlarımızı temellendiriyor. İster bir annenin ev yapımı çorbasının verdiği sıcaklıkla, ister mumlarla süslenmiş bir doğum günü pastasının yarattığı tatlı heyecanla, ister nesiller boyu aktarılan geleneksel bir aile tarifinin hissettirdiği rahatlıkla yemek, iç içe geçtiği anılarla hepimiz için fiziksel açlığın tatmin edilmesinden çok daha fazlası. Yemeğe ilişkin bu duyusal izlenimler, zihnimize kazınarak kazandığı duygusal imgelerle zamanın içinde donmuş hâlde bekleyen anları harekete geçiriyor ve hepimizde çeşitli duyguları tetikliyor. 

Bugün apéro'da "Sevdiğimiz yemekler bizi nasıl geçmişe taşıyor?" sorusunun yanıtını arıyoruz. En güçlü çağrışımsal anılar olan çocukluk yemekleriyle kurduğumuz derin ilişkinin biraz fizyolojik biraz da psikolojik yönlerini inceliyoruz. 

Son lokma'da Aposto ekibinden Orhun, Alp, Erim, Sinem, Enes ve Zeynep'in çocukluk yemeklerini dinliyoruz.

Senin çocukluk yemeğin hangisi?

Reyhan

apéro

apéro

İştah ve ufuk açan yemek yayını. Her çarşamba ve cumartesi önlüğünü giyer.

Büyüteç

Tadı damağımda kalan yemek mi anı mı?

En sevdiğimiz yemeklerden aldığımız hazzın büyük kısmı onlarla ilişkilendirdiğimiz anılardan kaynaklanıyor. Peki “tarhana”yı benim için bu denli ayrıcalıklı kılan anı hangisi? Beynim bu anıyla bu kadar güçlü bir bağı nasıl kuruyor?

Tadı damağımda kalan yemek mi anı mı?

Fotoğraflar: Deniz Sabuncu

Çocukluk anılarımı zihnimden geçiriyorum. 2000’ler başı, Ağustos-Eylül arası bir gün. Sabahın erken saatleri. Gün tam aydınlanmamış, hava hâlâ serin. Annem saçımı toplarken ağabeyime sesleniyor “Kardeşinin yastığını da almayı unutma, arabada uyursunuz.” Bütün aile bireyleri hazır, artık evden çıkabiliriz. Annem küçük kardeşimi kucaklıyor, babam valizleri yükleniyor. Ağabeyim ve ben de merdivende onları takip ediyoruz. Uykusuzluğun getirdiği huysuzlukla itişip kakışırken babam arkasını dönüp bizi uyarıyor “Sessiz olun, herkes uyuyor.” 

Babam eşyaları bagaja yerleştiriyor, ben de elimde yastığımla yanında dikiliyorum. Kafamı hafif kaldırdığımda balkondan bizi seyreden dedemle göz göze geliyorum. Küçücük avucumun içine kondurduğum kocaman öpücüğü güya ona doğru fırlatıyorum. O da hop diye havada kapıp öpüveriyor. Dede-torun gülüşmelerimizle sokağın sessizliğine kısa bir ara veriyoruz. “Hadi kızım, artık arabaya.” Herkes hazırsa yolculuk başlıyor. Düşünüyorum da bugün hâlâ süren en sevdiğim aile aktivitemiz Nazilli yolculuklarının ilki ne zamandı?


Tarhanayla tanışma

1999 yazı annem kardeşime hamileydi. Depremde yaşadığı stresten bebek beklenenden biraz erken dünyaya geldi. Birçoklarının evlerine girmeye korktuğu o vakitlerde annem yenidoğan kardeşimle hastanede, ben ve ağabeyim yarı teyzemlerle yarı da babaannemlerle kalıyorduk. Babam ise hepimizin arasında mekik dokuyordu. Baktı bu iş böyle olmayacak çekirdek aileyi topladı; Nazilli’ye, kuzenlerinin yanına gittik. Nazilli’ye varılan o gece, bana bin yıl gibi gelen aslında sadece birkaç gün süren bir aradan sonra ilk kez bütün aile aynı çatı altında uyuduk. 

Evin geleni gideni hiç bitmiyordu. Yengem sürekli mutfakta bir şeyler pişiriyor, bir yandan da kış için hazırlıklarını yapıyordu. Tarhanayla tanışmamız da tam olarak o vakte denk geliyor. Nazilli’nin meşhur Perşembe Pazarı’ndan alınan pembe-kırmızı domatesler, bol etli kapya biberler, hazırlığına kıştan başlanan ev yapımı süzme yoğurtlar harmanlanıyor. Fermantasyon sürerken etraf ekşi ekşi kokuyor. 

Tarhana hamuru parçalar hâlinde serilip kurutuluyor. Önce mutfak robotundan sonra elekten geçirilerek toz hâline getiriliyor ve çorba olmadan evvelki son aşamaya ulaşılıyor. Bütün ailenin birarada olduğu, huzur ve güvenin önce sarsılıp sonra tekrar kazanıldığı o yaz annemin yengemden öğrendiği tarhana, İstanbul’a döndüğümüzde artık bizim evimizin de olmazsa olmazıydı.


Yemek ile bellek nasıl bağ kuruyor?

İnsan beyni anıları duyularla birleştiriyor. Ne zaman bir şey deneyimlesek, o deneyimle anıları ve o anının yaşattığı benzer hisleri hatırlıyoruz. Tüm bu bağlantılar beynin limbik sisteminin bir parçası olan ve “duyguların merkezi” olarak bilinen amigdalada kuruluyor. İyi deneyimleri kaydetmekle sınırlı olmayan amigdala, aynı zamanda neyin iyi neyin kötü olduğu konusundaki basit kararlara varmamızda da evrim süreci boyunca bizlere yardımcı oluyor ve bizi tehlike anlarından koruyor. Mutfak alışkanlıklarımız çağlar boyu gelişmeye devam ederken anılarımız da yemek deneyimleriyle ilişkilenmeyi sürdürüyor. 

Peki nasıl ve neden bazı yemekler bize kendimizi iyi hissettiriyor? Beynimiz bir yemeğe dair duyusal bilgiyi nasıl işliyor? Yemeklerin tat ve besin içeriği bizi nasıl etkiliyor? Hangi unsurlar sebebiyle yemeklerden aldığımız mutluluğun oranı, onları keyifle yerken birlikte olduğumuz insanlarla yarattığımız anılardan kaynaklanıyor?


Madeleine ile geçmiş ve gelecek arası

Kayıp Zamanın İzinde kitabının bir bölümünde Marcel Proust, bir kış günü eve döndüğünde üşüdüğünü gören annesinin hazırladığı sıcak çay ve yanında ikram ettiği madeleine’e yer veriyor. Proust, madeleine’den aldığı ilk ısırıktan “Combray’de pazar sabahları Léonie halamın ‘günaydın’ demeye odasına gittiğimde, çayına ya da ıhlamuruna batırıp bana verdiği bir parça madeleine’in tadıydı” sözleriyle bahsediyor. 

2019 senesi. Hemen herkesin başka bir ülkeden geldiği uluslararası bir mutfak ekibinin üyeleri sırayla deneme mutfağı şefleri için “evden” bir yemek sunuyordu. Benim sıram geldiğinde ilk aklıma gelen tabii ki tarhana oldu. Bez torba dolusu tarhanayı tezgaha koyuyor; yapım aşamalarını, yetiştiğim kültürdeki yerini, coğrafyayla ilişkisini ve neden bu çorbayı seçtiğimi anlatıyorum. 


Şefler bir yandan toz hâlindeki tarhanaya dokunup inceliyor bir yandan beni dinliyorlar. René Redzepi aradan elini uzatıp aldığı bir parça tarhanayı kokluyor ve Aristo edasıyla sessizliği bozuyor: “Biliyorum! Ben bu çorbayı biliyorum! Gaziantep’e geldiğimde içmiştim.”

Bir kokuyu aldığımızda ya da Proust gibi geçmişimizden bir tadı tattığımızda anıların zihnimizde istemsiz olarak canlanması “Proust anı” olarak tanımlanıyor. Zihinimizde canlanan bu anılar, yalnızca tadı veya kokuyu değil, aynı zamanda sosyal çağrışımları, o an varılan kişisel hissiyatları, insanları ve koku veya tatla bağlantılı ilişkileri de canlı bir şekilde hatırlamamıza yardımcı oluyor. Dolayısıyla tat ve koku anıları, bizi geçmişe götürebildiği gibi aynı zamanda “ev” kavramının anlamları ve anımsattığı diyaloglar üzerine de tekrar düşündürüyor. 


Yemek hafızası neden bu kadar güçlü?

Bir yemeği yerken sadece kişisel tercih ya da zevkimizi değil, tüm duyularınızı kullanıyoruz. Bu da yemek hafızasına zenginleşip katmanlanma imkanı sunuyor. Psikoloji ve beyin bilimleri profesörü Susan Whitborne bu durumu şöyle açıklıyor: "Yiyecek anıları diğer anılardan daha duyusaldır çünkü beş duyunun tamamını içerirler. Uyaranla bu kadar derinlemesine meşgul olunduğunda bireyde yarattığı etki de çok daha güçlü oluyor." 

René Redzepi ve tarhana örneğinde olduğu gibi, anı uyandırma hususunda en etkin duyu koku. Beynin kokuyu işlemekten sorumlu kısmı, beynin duyguları işleyen bölgesi amigdalaya ve hafızayı yöneten hipokampusa doğrudan bağlanıyor. Kokulara ilişkin hafızamızın uzun süreli ve bu denli net olması, beynimizin özellikle de çocukluğumuzda maruz kaldığımız kokuları kusursuz bir şekilde işlemesi tam da bu sebeple. 

Hipokampus, beynin duygu ve kokudan sorumlu kısımlarıyla yakın çalışıyor. Hafızadan daha fazlasıyla ilgilenen hipokampus, besinlere duyulan psikolojik ihtiyaçla ilgili duygu ve duyuların biraraya gelmesiyle, bu anıların depolanması ve ortaya çıkarılması söz konusu olduğunda aktif hâle geliyor. Böylece fırında pişen vanilyalı kekin kokusunu “hissediyor” ve annemizle ilk kez kek pişirdiğimiz o zamana geri dönebiliyoruz.


Zevke ulaştıran yol arkadaşları: Nörotransmitterler

Dedemle bir anımız daha canlanıyor zihnimde. Her akşam sanki ben baktıkça zaman daha hızlı akacakmış gibi gözümü saatten ayırmıyordum çünkü biliyordum; saat tam 7’yi gösterdiğinde kapı zili çalacak ve açtığımda dedemle karşılaşacaktım. Dedem her akşam aynı saatte gri ceketinin iç cebinden bir adet çikolatalı gofret, bir avuç sarı leblebi ve bir öpücük verdikten sonra karşı daireye geçiyordu. O an en uzun ve tatlı çocukluk anım olarak hafızama kazındı. 

Bugün hâlâ aynı marka gofreti gördüğümde yüzümde bir tebessüm beliriyor. Peki çocukluk çağındaki çikolatalı gofreti bunca yıl sonra bu denli güçlü çağrıştıran şey ne? Belirli bir yiyeceğin yalnızca adını duymamız veya kokusunu almamız bile uyarılmamıza yetiyor. Buna bir de arşın arşın meyve arayıp yiyen ilkel atalarımıza dayanan doğal ve biraz da kalıtsal tatlıya düşkünlüğümüz ekleniyor. 

Bütün bu unsurlar biraraya gelince de dedemle anımızın başrolü çikolatadaki şekerin tatlılığı beynimdeki bir düğmeye basıyor ve “ödül merkezleri” aktive oluyor. Böylelikle beyindeki ödül merkezlerini kontrol eden bir nörotransmitter olan “dopamin” salınıyor. Artan dopamin, geçici olarak olumsuz duyguları hafifletiyor ve “tatlı” anılara dair kalıcılık ve arzuyu güçlendiren keyifli bir his yaratıyor. Hipokampus aracılığıyla da kısa süreli anılar adım adım uzun süreli anılara dönüşüyor.


Bir tabak psikolojik destek

Bazı yemekleri yediğimizde beynimizin bizi diğerlerine kıyasla daha fazla ödüllendirdiğini deneyimlemişsindir. Beslenme bilimcisi Paul Breslin, gıdanın hayatta kalmamız için gerekli olması nedeniyle beynimizin herhangi bir şey yediğimizde zaten kendimizi iyi hissetmemizi sağlayan opioid bazlı kimyasalları salgılayarak her koşulda bizi ödüllendirdiğini söylüyor. Ancak bu durum bazı yemeklerin duygusal destekle bağlantılı olduğu gerçeğini değiştirmiyor. 

Sıkıntılı zamanlarımızda belirli yemekleri yediğimizde beynimiz, o yemek ve yaşadığımız duygusal rahatlama arasında psikolojik bir ilişki kuruyor. Zamanla bu çağrışımlar zihnimizde derinleşerek yemek ve duygusal durumumuz arasında güçlü bir köprü oluşturuyor. Sonuç olarak, kendimizi kötü hissettiğimizde beynimiz, teselli ve rahatlık arayışının bir aracı olarak bu yemekleri arzulamaya başlıyor.

Psikolojik düzeyde, bize iyi gelen yemekler aynı zamanda yaşamlarımızda da sembolik anlamlar taşıyorlar. Duygularımıza ve deneyimlerimize yakından bağlı olan bu yemekler, çocukluk dönemimizdeki bakılma anları, özel günler ya da sevdiklerimizle biraraya geldiğimiz sofralardan bugünümüze kalan unsurlar olarak yaşamlarımızda kalıcı yer ediniyorlar. Böylelikle bazı yemekleri yemek fiziksel açlığı tatmin etmekten ziyade duygusal ihtiyaçları karşılama girişimine dönüşüyor. Konuya bu perspektiften bakınca tavuk suyuna çorbanın uluslararası çapta kolektif bir sevgi imgesi olmasının nedenleri biraz daha netlik kazanıyor, değil mi?


Biraz duyusal ama daha çok duygusal

Birkaç yıl evvel bir sohbet esnasında babam annesinin çocukken yaptığı kakaolu kekin lezzetinden bahsediyor. Ocak üstü bir çeşit kek tenceresinde yapılan bu kek tabanına kül konularak pişiriliyor. Bu hikayeyi dinleyen annem ertesi gün gerekli malzemeleri topluyor ve ilk denemesini yapıyor. Herkes keke bayılıyor ama annemin mutfaktaki tüm becerisine rağmen sonuç babamı tatmin etmiyor. 

Sebebi çocukluğundan bu yana gelişen damak tadı olabilir mi? Aslına bakarsan konu pek öyle değil. Çocukken sevdiğimiz bir keki yemek ya da çorbayı içmek sadece o an yaşadığımız duyguları hatırlatmıyor, o anı oluşturan tüm detaylara dair bir nostalji uyandırıyor.

Babam, annemin hazırladığı “annesinin keki”nden aldığı lokmayla o yemeğin anısını pratik olarak tadabilir. Ancak kek ne kadar güzel olursa olsun artık başarılı bir şekilde yeniden üretilmesi pek de mümkün olmayan bir lezzet onun için. Bunun nedeni ise o bağlamın yeniden yaratılamaması. Annem mükemmel kek yapabilir ama babamın çocukluğunda hayatının en sevgi dolu ve besleyici gücü olan "annesi" tarafından kendisine bir dilim kek verildiğinde hissettiği heyecanı ne yazık ki zamanda geri getiremez çünkü burada duyusal sistemden çok daha fazlası söz konusu. 

Hikâyeyi paylaşmak için:
Son Lokma

Çocukluk anısı denince aklına gelen ilk yemek hangisi?

apéro sordu; Aposto ekibinden Orhun, Alp, Erim, Sinem, Enes ve Zeynep yanıtladı.

Çocukluk anısı denince aklına gelen ilk yemek hangisi?

Orhun Canca

Akraba ziyaretlerinin simgesi yaprak sarma. Hâlâ nasıl o kadar lezzetli olduğunu anlayamadığım, bir oturuşta 30-40 tane yediğim ve bazen ansızın kapıda “Yengen gönderdi” diyerek gelen kilo kilo tepsiler… Nasıl mutfağımızın vazgeçilmezlerinden biri hâline geldi henüz bulamadım ama geçmişe keşif olarak bekleyen lezzetlerden biri benim için.

Alp Akiş

Ekmek üstüne dil peyniri ve vişne reçeli ama reçelin sadece sulu kısmıyla. Küçükken babaannem sık sık yapardı. Çok yemek seçerdim. Hele bir de hasta ve huysuzsam, bir tek babaannemin hazırladığı bu ekmek üstünü yerdim. Pofuduk beyaz ekmeğe yedirilen vişne suyu, üzerine paralel dizilmiş dil peyniri tiftikleri. Hâlâ hastalığımı iyileştirir, ruhumu ısıtır.

Erim Bolel

Çocukluk ve yemek denilince ilk aklıma gelen, pazar öğleden sonra kalabalık aile yemeklerinde anneannemin kızarttığı mücver. Eşit oranda peynir ve kabaktan oluşan, una bulanıp kızartılan mücver, yemekle kurduğum ilişkide lezzetin yanında dokunun önemini hissettiğim ilk yiyecekti. 

Kalabalık aile yemeklerinde yetişkinler yemek öncesi içkilerini yudumlarken sıkıntı ve açlıkla mutfağa sıvışıp yağdan yeni çıkan mücverleri ağzım yana yana yediğim anlar çocukluğa dair en net anılarımdan. Hâlâ anneannemin mücverinden daha lezzetlisini yemedim ve hâlâ mutfakta aşırdığım mücverler sofrada yediklerimden çok daha lezzetli geliyor.

Sinem Uğurdağ

Çocukluğumun hiç unutamadığım yemeği yaprak sarma. Babaannemin yaptığı bu özel yaprak sarmayı düşündüğümde, 7 yaşında ve 1.10 boyundayken koca tencereyi taşımaya çalışırken "tencere elini yakmasın" gerginliği arasında tencerenin hafif sıcaklığına temasın hissiyatı, burnuma Kalamış'ın sahil kokusu geliyor. Gözümün önünde loş ışıklı bir akşamüstü saatinde kurulmuş bir sofra beliriyor. Yoğurtla birlikte servis edilirdi ve bolca gülerdik.

Enes Köse 

Kabak dolması. Damak tadıma tam anlamıyla uyuyor diyemem, zaten sınırları belli bir damak tadım da yok. Mesela yoğurdu sevmem ama kabak dolmasının üstünde olmazsa olmaz. Biraz düşününce bu yemeğin aile içinde benimle özdeşleştirilmesi onu özel kılıyor sanırım. Geniş ailede ne zaman kabak dolması yapılırsa mutlaka beni de çağırırlar ya da önden haber verirler. Çocukluktan itibaren kurulan bu bağ özel hissettiriyor. En azından bir anlığına büyük sofraların bir köşesinde sahneye çıkmak gibi.

Zeynep Gözütok

Yılın en sevdiğim dönemlerinden biri salça zamanı. Her sene köy evine gidilir, yoldan geçerken kilolarca domates, biber alınır. Küçüklüğümden beri o yolculuğu dört gözle beklerim. Şehrin kalabalığından uzak bir ortamda birarada olmanın verdiği huzur mu, kazanlarca kaynayan domateslerin kokusu mu yoksa hep birlikte bir şeyler yapmanın getirdiği mutluluk mu beni cezbeden bilmiyorum. Şimdi kendi evimde, her yeni salça kavanozunu açtığımda o köy evine gidiyor aklım.

Hikâyeyi paylaşmak için:
Reçete

Çocukluk anısı tarhana çorbası

Perşembe günleri kurulan semt pazarı mahalleliler için en taze balığın değişmez adresiydi. Çocukluk dönemim boyunca bizim evin perşembe gününe özel sofrasında ise daima tarhana çorbası, tavada mevsim balığı ve bol limonlu yeşil salata yanında kırmızı soğanla yer alırdı. Bugün ise benim soframdayız; tarhana çorbasının eşlikçileri Luca'dan (Eyüboğlu) tatlı gochujang, Hüseyin Bey'den (Genç) ekstra acı hardal ve ançüez, yanında bol limonlu maydanoz ve kırmızı soğan ile.


Çizimler: Zeynep Gözütok

Dolaptan

🍇 Türkiye şaraplarının Düsseldorf çıkarması

Alkollü içecekler alanının önde gelen ticaret fuarı ProWein'dan bildiriyoruz: Gözdem Gürbüzatik ülke şarapçılığının Wines of Türkiye ile yürüdüğü yolu masaya yatırırken şarap üreticiliğinde kadının rolünde söz Sabiha Apaydın'da.

OKUMAK İÇİN


Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

apéro

apéro

İştah ve ufuk açan yemek yayını. Her çarşamba ve cumartesi önlüğünü giyer.

YAZARLAR

apéro

apéro

İştah ve ufuk açan yemek yayını. Her çarşamba ve cumartesi önlüğünü giyer.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir