JUNSHU'nun kırkıncı sayısına hoş geldiniz. Bir önceki sayımıza şu bağlantıdan erişebilirsiniz: JUNSHU Etik ve Uyum Bülteni #39
Çalışmalarımızı desteklemek için bülteni çevrenizle paylaşabilir; Facebook, Twitter ve LinkedIn üzerinden bizi takip edebilirsiniz.
Şirketinizin gelecek sayılarımıza sponsor olması için [email protected] üzerinden iletişime geçebilir veya hemen aşağıdaki bağlantıdan, dilediğiniz tutarda ve güvenli bir şekilde bizzat bağış yapabilirsiniz: Patreon | JUNSHU
Çıkarların değil, etik ilkelerin yaşama egemen olması için...
Sevgi ve saygılarımla,
Ersin Şenel | JUNSHU küratörü
• Mali Eylem Görev Gücü (FATF), Türkiye'yi karapara aklama ve terörizmin finansmanı ile mücadele konusunda eksiklikleri olduğu gerekçesiyle gri listeye aldı. Söz konusu gelişme üzerine Hazine ve Maliye Bakanlığı, "listeden çıkmak için gerekli adımların atılacağını" açıkladı. Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından yapılan bir çalışmaya göre, bir ülkenin gri listeye alınması ile gayrisafi yurtiçi hasılasında yüzde üç civarında kayıp yaşanabiliyor.
- Bir adım geriden: Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD) bünyesinde faaliyet gösteren ancak bağımsız bir sekretaryaya sahip olan FATF, G-7 ülkelerinin girişimiyle 1989'da kuruldu. Türkiye'nin 1991'de üye olduğu uluslararası örgütün 37 ülke ve 2 bölgesel kuruluş olmak üzere toplam 39 üyesi bulunuyor. Geçtiğimiz aylarda Türkiye söz konusu eksiklikler doğrultusunda, FATF standartlarına uyum adına yeni bir strateji ilan etmişti. Söz konusu belge hakkında detaylı bilgiyi, bültenin geçmiş sayılarında ele aldığımız Türkiye'nin yeni AML stratejisi başlıklı yazıda bulabilirsiniz.
• Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Almanya ve Fransa'nın da aralarında olduğu on ülkenin büyükelçilikleri ortak bir açıklama yayımladı ve dört yıldır tutuklu olan iş insanı Osman Kavala'nın "serbest bırakılması" çağrısında bulundu. Söz konusu büyükelçiler açıklama sonrası Dışişleri Bakanlığı'na çağrılırken; bakanlıktan yapılan açıklamada, "Hadsiz açıklama kabul edilemez." denildi.
- Detaylar: Gelişmeler üzerine açıklama yapan Cumhurbaşkanı Erdoğan, "Bu Soros artığını savunanları (...) ülkemizde ağırlamak gibi bir lüksümüz olamaz." diyerek tepki gösterdi. Hakkındaki iddialara avukatları aracılığıyla cevap Kavala, "Erdoğan'ın aşağılayıcı ifadeleri, insan haysiyetine saldırı" diyerek ve bundan sonra yapılacak olan duruşmalara katılmama kararı aldı.
• ABD Temyiz Mahkemesi, Halkbank'ın yaptığı başvuruyu reddederek; bankanın, "İran'a yönelik Amerikan yaptırımlarını delmesine yardımcı olduğu suçlamasıyla yargılanabileceğine" hükmetti. Dava kapsamında ABD’de tutuklanan ve itirafçı olduktan sonra tahliye edilen Reza Zarrab'ın Aaron Goldsmith adını aldığı ve bir binicilik merkezi kurduğu iddia edildi.
- Bir adım geriden: Suçlamalar karşısında Halkbank, bir kamu kurumu olarak olmasından hareketle Bağımsız Yabancı Devlet Dokunulmazlığı Yasası (FSIA) kapsamında ABD'de yargılanamayacağını savunmuş ve yargılamanın iptali yönünde başvuru yapmıştı. Dünya kamuoyunun yakından izlediği dava sürecinde şimdiye dek neler yaşandığını, bültenin geçmiş sayılarında ele aldığımız Beş soruda Halkbank davası başlıklı yazıda bulabilirsiniz.
• Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK), bir işverenin kuruma bildirdiği kazanç miktarında yüzde 20 ve üzerinde azalma olan çalışanlarının kayıtlı telefonlarına kısa mesaj göndermeye başladı. Buna göre maaşı düşük gösteren işveren tazminat ve ceza ödeyecek, ayrıca eksik bildirdiği primleri yatıracak.
• Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) HPV'yi elimine etmek için strateji planı geliştirdiğini hatırlatan Türk Tabipler Birliği (TTB), "HPV aşıları ulusal aşı takvimine eklensin." şeklinde bir açıklama yayınladı.
• Alman Yatırım Bankası (KfW), Avrupa Birliği (AB) katkı sözleşmeleri kapsamında, KOSGEB aracılığıyla Suriyeli mültecilerin istihdamı için Türkiye'ye 71,3 milyon avro hibe verecek.
• Dünyanın en büyük pırlanta değerlendirme ve derecelendirme kuruluşlarından HRD Antwerp'in İstanbul ofisinin milyonlarca dolarlık pırlanta satışında müşterilere yanıltıcı bilgi verdiği iddia edildi. Gelişmeler üzerine Türkiye'deki ortaklığın sona erdirildiği duyuruldu.
• Boğaziçi Üniversitesi akademisyenleri, Prof. Dr. Naci İnci’yi rektör olarak atayan Cumhurbaşkanlığı kararının iptali için Danıştay’a başvurdu. Atama yetkisinin kamu zararına yol açtığı belirtildi.
• İstanbul’da taksilerde yeni dönem başlıyor: 86/10553 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca, taksi plakası satışında, alıcıdan "tek geçim kaynağının şoförlük" olduğunu ispatlaması istenecek.
• Afganistan'da idareyi Taliban'ın devralmasının ardından yoksulluk seviyeleri derinleşirken; Wall Street Journal'ın haberine göre çaresiz Afgan ebeveynler borçlarını ödemek üzere çocuklarını satıyorlar. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın (UNDP) Asya-Pasifik direktörü Kanni Wignaraja, bir yıl içinde ülkedeki yoksulluğun yüzde 98 oranında artacağı yönünde görüş bildirdi.
• Fransa Merkez Bankası, bir dizi devlet tahvili üzerinde gerçekleştirdiği işlemlerde kripto varlıkların kullanılmasını test ediyor.
- Detaylar: Teknoloji şirketi IBM tarafından sunulan altyapı aracılığıyla, Merkez Bankası tarafından oluşturulan dijital para birimi (CBDC) ile devlet tahvili ve menkul kıymet ürünlerine dayalı tokenler alınıp satıldı.
• ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), video oyun satıcısı GameStop hisselerinde geçtiğimiz Ocak ayında yaşanan aşırı oynaklık sırasında piyasaların iyi işlediğini belirterek; açığa satışın şirketin hisselerindeki benzeri görülmemiş artışın ana nedeni olmadığını bildirdi.
• Çin’in ilk kapsamlı veri koruma yasası olan Kişisel Bilgilerin Korunması Yasası (PIPL) en üst düzey yasama organı olan 13. Ulusal Halk Kongresi Daimi Komitesi tarafından kabul edildi.
- Detaylar: 1 Kasım 2021 tarihinde yürürlüğe girecek olan PIPL, yasa kapsamında yükümlü olan şirketlerin uyum sağlaması için çok kısa bir süre tanımaktadır. Bu nedenle, kişisel veri işleyen şirketlerin PIPL kapsamına tabi olup olmadığını tespit etmesi ve bu durumda herhangi bir yaptırıma maruz kalmamak amacıyla gerekli yükümlülükleri yerine getirmesi gerekiyor.
• Avrupa Parlamentosu’nun her yıl insan hakları ve düşünce özgürlüğü alanında verdiği Sakharov Ödülü’ne, Rus muhalif Aleksey Navalniy layık görüldü. Ödülü Türkiye’den 1995 yılında Leyla Zana almıştı.
• 30 Kasım'da cumhuriyet ilan ederek İngiltere Kraliçesi 2. Elizabeth'in devlet başkanı statüsüne son vermeye hazırlanan Barbados, Sandra Mason'u ilk cumhurbaşkanı olarak seçti.
• Venezuela Devlet Başkanı Nicolas Maduro'nun en yakın danışmanlarından olan Alex Saab, gözaltına alındığı Cabo Verde'den "karapara aklamak" ile suçlandığı ABD'ye iade edildi.
• Credit Suisse grubunun, Mozambik'teki iki milyar dolarlık yolsuzluk skandalı kapsamındaki rüşvet ve dolandırıcılık suçlamalarına ilişkin otoriteler ile anlaşmaya vardığı ve bankanın yaklaşık 475 milyon dolar ceza ödeyeceği duyuruldu.
• ABD Merkez Bankası (FED), bölgesel başkanların, politika yapıcıların ve diğer üst düzey yetkililerin bireysel hisse senedi ve tahvil satın alımlarını yasakladı.
- Bir adım geriden: İki bölgesel başkanın tartışmalı hisse senedi işlemlerinin açığa çıkmasının ardından, Dallas FED Başkanı Robert Kaplan ve Boston FED başkanı Eric Rosengren görevi bırakma kararı almıştı.
Unutulma hakkı
Unutulma hakkı, internetin her yanı sardığı bu dönemde; bazı toplumsal kesimler için son derece önemli bir rol oynadığı görülmektedir.

(Görsel: RedClover)
Unutulma hakkı, kısaca kişi ve kurumların internette kendi adlarıyla arama yapıldığında derlenen sonuçlar arasında kendileriyle ilgili bilgi, fotoğraf, belge gibi verilere yer verilmemesini isteme hakkıdır. 2012 yılında Avrupa Komisyonu'nun adalet ve vatandaşlıktan sorumlu üyesi Viviane Reding'in açıklamalarıyla ilk kez gündeme gelen unutulma hakkı, 2014 yılında Avrupa Birliği Adalet Divanı (AAD) tarafından verilen bir karar ile korunmaya alınmıştır. AAD, 13 Mayıs 2014 tarihli kararında, Google kullanıcılarına, şirketin bazı durumlarda kendileri ile ilgili bilgilere yönlendiren linkleri silme hakkı tanıması gerektiğine karar vermiştir. Mahkeme, unutulma hakkı kapsamında, "silmemek için belirli bir neden bulunmadıkça, Google gibi bir arama motorunun bir süre sonra kullanıcılar ile ilgili arama sonuçlarının silinmesine izin vermesi gerektiğine" hükmetmiştir.
Söz konusu kanuni hak kapsamında; kişi ve kurumlar, internette haklarında yer alan toplanma veya işlenme amaçları dışında kalan, yetersiz veya ilgisiz bilgi içeren, kişisel verilerin arama motorlarında yapılan sorgulamalarda çıkan sonuçların kendileriyle olan bağlantısının kesilmesini talep edebilir.
Bu yasanın Türk hukuk sistemindeki karşılığı, T.C. Anayasası’nın 20. maddesi ile düzenlenen, "kişinin özel hayatının korunması hakkı" kapsamında uygulanmaktadır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 17 Haziran 2015 tarihli kararında unutulma hakkı terimini ilk defa kullanarak, AAD'nin kararına doğrudan atıfta bulunmuş ve unutulma hakkını "üstün bir kamu yararı olmadığı sürece, dijital hafızada yer alan geçmişte yaşanılan olumsuz olayların bir süre sonra unutulmasını, başkalarının bilmesini istemediği kişisel verilerin silinmesini ve yayılmasının önlemesini isteme hakkı" şeklinde tanımlamıştır.
Öte yandan, unutulma hakkı üzerinde iki temel eleştirinin getirildiği görülmektedir. Öncelikli olarak unutulma hakkının temel hak ve hürriyetlerden biri olan ifade özgürlüğü ile çatışma içerisinde olabileceği belirtilmektedir. Kararı ilk kez uygulamaya geçiren Google'ın baş hukuk danışmanı David Drummond konuya ilişkin yazdığı makalesinde, bir yandan kararı ifade özgürlüğü bağlamında eleştirmiş, diğer yandan çifte standart uyarısında bulunarak "Bu, tıpkı bir kitabın herhangi kütüphanede bulunabileceğini fakat aynı kitabın künyesine hiçbir kütüphanenin kataloğunda yer verilmemesini talep etmek gibi." benzetmesini kullanmıştır.
Getirilen bir diğer eleştiri de unutulma hakkının ekonomik etkileri ile ilgilidir. Bu bağlamda, hakkın hayata geçirilmesi noktasında gerekli teknik altyapının hazırlanması için gerekecek dijital mühendislik masrafları ve internet şirketlerinin ekonomik çıkarlarının gözetilmesi doğrultusunda, şirketler ile kullanıcılar açısından hukuki ve mali açıdan belirsizliklere yol açabileceği ifade edilmektedir.
Günümüzde unutulma hakkı, genelde magazin konuları ile karşımıza çıkmaktadır. Yine geçmişte dönemsel olarak herhangi bir ülkenin dikta yönetimi alında yapılan siyasi politikalarına uymak zorunda bırakılarak yandaş açıklamalar yapmak zorunda kalan birçok kişi, mevcut rejimin değişmesi sonrasında geçmişte yapmış olduğu açıklamalar özelinde unutulma hakkına başvurmaktadır. Dolayısıyla, unutulma hakkının, internetin her yanı sardığı bu dönemde; bazı toplumsal kesimler için son derece önemli bir rol oynadığı görülmektedir.
AB genişleme raporu
Avrupa Birliği Komisyonu'nun aday ülkelere ilişkin değerlendirmelerin yer aldığı 2021 Genişleme Paketi duyuruldu.

(Görsel: Vikipedi)
Avrupa Birliği (AB) Komisyonu’nun aday ülkeler Türkiye, Sırbistan, Karadağ, Kuzey Makedonya ve adaylık başvurusunda bulunan Bosna Hersek ve Kosova'ya ilişkin son değerlendirmelerin yer aldığı 2021 Genişleme Paketi geçtiğimiz hafta duyuruldu. Haziran 2020 – Haziran 2021 arasına yönelik Türkiye hakkındaki raporda, “pandeminin ekonomik etkilerine karşı alınan önlemler sonucunda Türkiye'nin ekonomik krizden hızlı bir şekilde çıktığı” belirtilirken, “ekonominin işleyişi ile ilgili ciddi endişelerin devam ettiği” de kaydedildi. Türkiye hakkında demokrasi, temel haklar, yargı gibi konularda önceki yıllarda açıklanan raporlarda yer verilen eleştiriler tekrarlandı. Göç politikası, ekonomi, iklim gibi başlıklarda ise olumlu ifadelere yer verildi. Raporda dikkat çeken başlıklar aşağıdaki gibidir:
Başkanlık Sistemi
- Türkiye'nin demokratik kurumlarının işleyişinde ciddi eksiklikler olduğu, raporlama döneminde demokratik gerilemenin devam ettiği,
- Mevcut Başkanlık sisteminin yapısal eksikliklerinin sürdüğü, bu nedenle yasama, yürütme yargı organları arasında güçler ayrılığı ilkesinin uygulanamadığı,
- Başkanlık sistemi ile güvenlik kuvvetlerinin gücünün arttığı, güvenlik güçlerinin sivil halk üzerindeki kontrolünü daha da pekiştirmek için adımlar atıldığı,
- Kamu yönetimi reformu alanında raporlama döneminde ilerleme kaydedilmediği, bu süreçten sorumlu lider bir kurum bulunmadığı,
Dış Politika
- Türkiye’nin giderek daha iddialı olan dış politikası (özellikle Kafkasya, Suriye ve Irak'taki askeri harekâta verdiği destek) nedeniyle AB öncelikleriyle çelişmeye devam ettiği,
- Kasım 2020'de Avrupa Konseyi’nin, Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki yetkisiz sondaj faaliyetlerine yanıt olarak mevcut kısıtlayıcı önlemlerin süresini uzattığı,
- Türkiye’nin, Maraş şehrinin statüsünü değiştirmeye yönelik eylemlerinin Avrupa Birliği tarafından kınandığı,
- Türkiye’nin, Kıbrıs ile doğrudan ulaşım bağlantılarına ilişkin kısıtlamalar da dâhil olmak üzere malların serbest dolaşımının önündeki tüm engellerin kaldırılmasını sağlayamadığı,
- Avrupa Birliği’nin Türk-Libya deniz yetki anlaşmasını (2019) üçüncü devletlerin egemenlik haklarının ihlali ve deniz hukuku düzenlemelerine uymamak olarak değerlendirdiği,
Ekonomi
- Ekonomik kriterlere ilişkin olarak, Türkiye ekonomisinin raporlama döneminde ilerleme kaydetmediği ve ekonominin işleyişiyle ilgili ciddi endişelerin devam ettiği,
- İç talebi artırmak ve COVID-19 etkilerini yumuşatmak için büyük ve geniş kapsamlı bir dizi önlem yayınlandığı, ancak buna rağmen 2020'nin üçüncü çeyreğinde kriz öncesi seviyelere ulaşıldığı,
- Politik koordinasyondaki zayıflıkların, yetkililerin eylemlerinin güvenilirliğini ve etkinliğini zayıflattığı
- Para politikasının 2020 sonbaharında sıkılaştığı, ancak merkez bankası başkanının atanmasından sadece dört ay sonra Mart 2021'de aniden görevden alınması finansal piyasa istikrarsızlığını artırdığı,
- Kayıt dışı sektörün kriz sırasında gerilediği, ancak yine de ekonominin büyük bir bölümünü oluşturduğu
- Türkiye'nin enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve yenilenebilir enerji sektörünün geliştirilmesi gerektiği,
- Devlet yardımının sağlanmasında uygulama, yaptırım ve şeffaflık konusunda uygun kuralların bulunmadığı,
- Bankacılık sektörünün, kriz hafifletme önlemlerinden yararlanarak iyi bir sermayeye sahip olmaya devam ettiği,
- Türkiye'nin AB – Türkiye arasındaki Gümrük Birliği anlaşması kapsamındaki yükümlülüklerinden sapmaları olduğu,
- Salgının işgücü piyasası ve yoksulluk üzerinde olumsuz bir etkisi olduğu,
- Vergi oranlarında sık sık değişiklik yapmaktan kaçınan ve tüm AB Üye Ülkeleri ile vergi bilgisi alışverişini sağlayan net bir stratejiye ihtiyaç olduğu.
İnsan Hakları ve İfade Özgürlüğü
- Olağanüstü halin Temmuz 2018'de sona ermesine rağmen olağanüstü hal sırasında getirilen önlemlerin çoğunun yürürlükte kalmaya devam ettiği,
- Hükümet yetkililerine verilen bazı olağanüstü yetkilerin demokrasi ve temel haklara zarar verdiği,
- İktidar hükümetinin muhalefet partilerinin belediye başkanlarına yaptığı baskının (muhalif siyasetçilere yapılan idari ve adli soruşturmalar, kayyum atamaları, terörle bağlantılı suçlamalarla yapılan tutuklamalar gibi) demokrasiyi daha da zayıflattığı
- Güneydoğu’da güvenlik güçleri tarafından ciddi insan hakları ihlalleri yapıldığı,
- Getirilen yasaklar, orantısız müdahaleler ve aşırı güç kullanımı, göstericilere terörle bağlantılı faaliyet suçlamasıyla yöneltilen soruşturmalar nedeniyle ifade özgürlüğü konusunda ciddi bir gerileme yaşandığı,
- Cinsiyete dayalı şiddet, ayrımcılık, azınlıklara yönelik nefret söylemlerinin ciddi bir endişe konusu olduğu,
Adalet Sistemi
- Yargı sisteminin özellikle 2016 yılından itibaren ciddi gerileme kaydettiği,
- Yargının bağımsızlığı konusunda tedbir alınmadığı,
- Türkiye’nin özellikle Selahattin Demirtaş ve Osman Kavala davalarında AİHM kararlarını uygulamayı reddetmesi, yargının uluslararası ve Avrupa standartlarına bağlılığına ilişkin endişeleri daha da artırdığı,
Yolsuzluk, Kara Para Aklama ve Terörün Finansmanı ile Mücadele
- Yolsuzlukla mücadele konusunda ilerleme kaydedilmediği,
- Avrupa Konseyi Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu’nun (GRECO) tavsiyelerini uygulamadığı ve yolsuzluğun endişe konusu olmaya devam ettiği,
- Organize suçla mücadelede sınırlı ilerleme kaydedildiği, kara para aklama ve terörün finansmanı ile mücadeleyi düzenleyen yasal çerçevenin iyileştirilmesi gerektiği,
- Siber suçlar ve tanık korumasına ilişkin mevzuatın ise iyileştirilmesi için çaba gösterilmesi gerektiği,
Göçmenler ve Mülteci Politikası
- Göç ve sığınma politikası konusunda sınırlı ilerleme kaydedildiği,
- Türkiye'nin göçmenleri ve mültecileri Yunanistan üzerinden Avrupa'ya giden kara yolunu kullanmaya aktif olarak teşvik ettiği,
- Ekim 2017'de yürürlüğe girmesine rağmen AB-Türkiye geri kabul anlaşmasında yer alan üçüncü ülke vatandaşlarıyla ilgili hükümleri hala uygulamadığı,
- Türkiye’nin dünyadaki en büyük mülteci topluluğuna ev sahipliği yaptığı ve ihtiyaçlarını karşılamak için önemli çabalar göstermeye devam ettiği.
Sonuç olarak; AB üyelik yükümlülüklerini üstlenme kabiliyeti hakkında, Türkiye'nin AB müktesebatına uyumunun çok sınırlı ve geçici bir temelde sürdürüldüğü belirtilmiştir. Pek çok başlıkta AB müktesebatına uyum için daha fazla çaba gösterilmesine ihtiyaç mevcuttur. Bu itibarla tüm başlıklarda, uygulamaların ve yürütme mantığının önemli ölçüde iyileştirilmesi gerekmektedir. Düzenleyici kurumların bağımsızlığının sağlanması ve idari kapasitenin geliştirilmesi, Türkiye'nin daha fazla ilerleme kaydetmesi için kilit öneme sahiptir.
Komplo teorileri, sansasyon arayanların arzu ettiği heyecanın bir kısmını sağlayabilir. Tetiklediği yoğun duygular, insanların onlar hakkında rasyonel düşünme kapasitelerini baskılayabilir. Bazı anlatılar açıkça diğerlerinden daha eğlenceli olsa da; insanların bu tip eğlenceleri ne ölçüde arzuladığı hakkında farklılık gösterir. Bu durum komplo teorisi duyarlılığı için önemli olabilecek bir farktır.
Söz konusu insanlar heyecan aradıkça, komplo teorileri gibi eğlenceli hikayeler o denli çekici olur. Amsterdam'daki Vrije Üniversitesi'nde davranış bilimi ve sosyal psikoloji doçenti olan Jan-Willem van Prooijen öncülüğünde gerçekleşen bir çalışmada; "heyecan arama eğilimlerinin, organizasyonlar bağlamında ve de toplumsal yaşam açısından, gün geçtikçe artan komplo inançları ile gerçekten ilişkili" olduğu ortaya koyuldu.
Ahlaki Ceza İçgüdüsü (2018), Komplo Teorilerinin Psikolojisi (2018) ve Siyasi Kutuplaşmanın Psikolojisi (2021) başlıklı çalışmaları bulunan yazarın, bu konular hakkında Psyche için kaleme aldığı makaleyi aşağıda bulabilirsiniz.
Komplo teorileri insanların rasyonelliğini nasıl atlatır?
Hepinize müthiş bir hafta diliyorum, gelecek sayıda görüşmek üzere!

