Coğrafi işaret, belirli bir coğrafi kökene sahip olan ve esasen o kökene atfedilebilen niteliklere sahip ürünlerde kullanılan bir göstergeyi ifade ediyor. Belirli bir bölgeden gelen ürünlerin kimliğini, itibarını ve kalitesini koruyan bir tür fikrî mülkiyet hakkı işlevi taşıdığını da söyleyebiliriz. Bu işaretler, bölgenin coğrafi özelliklerinden, geleneklerinden veya yerel halkın uzmanlığından gelen özgün nitelikler taşıyan tarım ürünleri, gıda maddeleri, el sanatları ve endüstriyel ürünler için kullanılabiliyor. Bir ülkenin yerel ürünlerinin coğrafi işaretlerle korunması birçok açıdan önem taşıyor. Yerel ekonomilerin bütünlüğünün korunmasına yardımcı olmak, adil rekabeti sağlamak, bir bölgenin ürünlerinin küresel ölçekte kimliğini ve itibarını güçlendirmek bunların başlıcaları.
Peki yiyecek ve içecek sektöründe faaliyet gösteren bir şirket, coğrafi işaret projesine neden önem veriyor? Bunu desteklemek adına nasıl projeler geliştiriyor? Özgünlük ve izlenebilirlik onlar için ne ifade ediyor? Metro Türkiye Meyve Sebze Kategori Müdürü Birol Uluşan ve Metro Türkiye Kurumsal İletişim ve Kamu İlişkileri Müdürü Dr. Aslı Duran, bu soruları hayata geçirdikleri projeler ve hedefleri üzerinden yanıtladı. Ama öncesinde coğrafi işaret nedir, ne değildir anlamak için, Yöresel Ürünler ve Coğrafi İşaretler Türkiye Araştırma Ağı YÜciTA’nın kurucularından Prof. Dr. Yavuz Tekelioğlu’yla sohbetteyiz.
- Mutfaktan: Metro Türkiye'yle: Yereli tanımak, korumak ve sürdürmek üzerine
- Sofrayı Kuranlar: Prof. Dr. Yavuz Tekelioğlu'yla: Coğrafi işaret 101
- Reçete: Şemsa Denizsel'in kuzugöbeği mantarı dolması
Not: Bu sayı Metro Türkiye sponsorluğunda coğrafi işaretin önemine ve Türkiye'nin yerel mantarlarına dikkat çekmek üzere hazırlanmıştır.
Afiyetler,
apéro
Metro Türkiye'yle: Yereli tanımak, korumak ve sürdürmek üzerine
Metro Türkiye'nin yerel ürünler üzerine hayata geçirdiği projelerin nedenleri, nasılları...

Metro Türkiye “Yerelin İzinde” projesi kapsamında ülke mutfağının sürdürülebilirliğini sağlamak ve zenginliğini desteklemek için coğrafi işaretli ürünlerin korunmasına ve bu ürünler hakkındaki farkındalığın artırılmasına odaklanıyor. Bu kapsamda Türkiye’nin farklı bölgelerine keşif ziyaretleri düzenleyen ekibin son durağı Şile'ydi. Ülkedeki mantar çeşitliliğini birebir deneyimlemek üzere Mikolog Jilber Barutçiyan önderliğinde Şile ormanlarında yerel mantarların izi sürüldü. Keşfin ardından Metro Türkiye Meyve Sebze Kategori Müdürü Birol Uluşan ve Metro Türkiye Kurumsal İletişim ve Kamu İlişkileri Müdürü Dr. Aslı Duran ile Metro Türkiye'nin yerel ürünler kapsamında geliştirdiği projelerin nedenlerini ve nasıllarını konuştuk.
Yerel ve coğrafi işaretli ürünler Metro Türkiye için ne ifade ediyor?
Birol Uluşan: Coğrafi işaretli ürünler, sadece ait olduğu yörenin değil, bölge ve ülkenin kalkınması açısından da önem teşkil ediyor. Yeme içme sektörü de bu ürünlere menülerinde yer verme konusunda oldukça istekli. Bu nedenle biz de ürüne, üreticilere ve müşterilerimize karşı sorumlu bir paydaş olarak hareket ediyoruz.

İlk mantar bulundu. Nazikçe topraktan ayrılıyor.
Coğrafi İşaretli Ürünler Projesi’nin hayata geçirilme süreci ve kapsamından bahseder misiniz?
B.U.: 2012’de başlattığımız Coğrafi İşaretli Ürünler Projesi ile üreticilerin ve üretim süreçlerinin desteklenmesi başta olmak üzere bu ürünlerin yurt dışına ihraç edilmesi ve restoran menülerine girmesi gibi farklı konularda da çalışmalarımızı sürdürüyoruz. İş yapış şekli olarak ele aldığımız bu proje kapsamında alım garantisi verdiğimiz ürünler ve kattığımız ticari değerle bölgenin gelişmesine, ürünlerin sürdürülebilirliğine ve bölge istihdamına katkı sağlıyoruz. İlgili meslek ve teknik liselerin müfredatına coğrafi işaretli ürünlerin eklenmesini sağlayarak, bu konuda geleceğin şeflerinin genç yaşta bilinçlenmesine öncülük ediyoruz. 17 Ocak'ta dördüncüsünü düzenleyeceğimiz İstanbul Coğrafi İşaret Zirvesi ile de kamuoyunda farkındalık oluşturmayı hedefliyoruz. Kurduğumuz bilinçli üretici ve tüketici köprüsüyle yöresel ürünlerin ülkemizde ve dünyada hak ettiği yere geleceğine inanıyoruz.

Dipteki yenilmez kısımlar temizleniyor.
Bu bağlamda başlattığınız Yerelin İzinde Projesi’yle neler hedefliyorsunuz?
Dr. Aslı Duran: Yerelin İzinde Projesi’ni coğrafi işaret tescilli ve aday ürünleri öne çıkarmak, bu ürünlere sahip çıkmak ve farkındalık yaratarak ülke mutfağında daha fazla yer bulmalarını sağlamak amacıyla hayata geçirdik. Şef Şemsa Denizsel ile birlikte yürüttüğümüz bu projeyle, yerel ve coğrafi işaretli ürünlerin profesyonel mutfaklarda ve menülerde daha fazla yer bulması öncelikli hedefimiz. Bunun için gittiğimiz her durakta izini sürdüğümüz ürüne dair geleneksel ve modern reçeteler hazırlayarak ilham vermeye çalışıyoruz. Bir taraftan da üretici hikayelerini anlatıp hasadı birlikte deneyimliyor ve ürünün tarladan sofraya yolcuğuna beraber tanıklık ediyoruz.

Temizliğin son adımında fırçayla devam ediliyor.
Projenin dördüncü durağı olarak yerel mantar çeşitlerini seçmenizin nedeni nedir? Bu kapsamda Metro Türkiye olarak sunduğunuz mantar çeşitleri neler?
B.U.: Ülkemizde yaklaşık 200 tür yenilebilir mantar var. Şirket olarak bu zenginliği koruma ve dünya çapında tanıtma sorumluluğu duyuyoruz. Bu nedenle, projemizin son ayağında bu değerin mutfaklardaki yerini daha da güçlendirmeyi hedefledik. Ayrıca, kendi markamız altında sunduğumuz mantarlarımızı ilk kez Şile gezimizde tanıtarak şeflerle buluşturduk.
Metro Türkiye olarak, yerli ürünleri ve biyoçeşitliliği destekleme misyonumuzla sezonun taze mantarları ve yıl boyu kullanılabilecek kurutulmuş mantarların yanında Kanlıca mantarı, porçini, sarıkız, sığırdili, civciv ayağı, istiridye, kuzugöbeği ve trüf gibi mantar türleriyle raflarımızda zengin bir çeşitlilik sunuyoruz. Konuya dair yaklaşımımızı bir adım öteye taşıyor ve üreticilerle dağ mantarlarının kültüre alınıp üretilmesi konusunda ortak çalışmalar yapıyoruz. Ortaya koyduğumuz değer zinciri, tüm paydaşlarımızla güçleniyor. Yörelere özgü ürünlerin hikayelerini ortaya çıkan kültür etkileşimleriyle anlatmaya devam ediyoruz. Coğrafi işaretler, üretici ve kooperatif destekleri gibi projelerimizde yer alan unsurların kırsal kalkınmaya sunduğu desteği görmek en büyük motivasyonumuz.

Yenilebilir ve yenilmez çeşitleriyle Şile'den mantar seçkisi
Mantar çeşitleri alternatif beslenme alanında nasıl bir rol üstleniyor?
A.D.: Bitki bazlı beslenmenin yükselişi ve sürdürülebilir gıda kaynaklarına duyulan ihtiyaç, mantarları organik protein kaynağı olarak ön plana çıkarıyor. Çünkü mantar, düşük kalorili olmakla birlikte yüksek lif içeriği ve barındırdığı vitamin ve mineral zenginliğiyle de önemli bir besin. Mantarların yemeklere doğal bir derinlik ve zenginlik katması, vejetaryen ve vegan yemekler için ideal bir tercih hâline gelmesinde etkili oluyor.
Mantarlar doğal glutamat içerikleri sayesinde beşinci tat olarak bilinen umami lezzet profilini zenginleştiriyor. Yaratıcılığı tetikleyen ve gastronomide yeni ufuklar açan bu özelliğiyle birçok reçetede yer alıyor. “Soframızda Herkese Yer Var” diyor ve tüm beslenme tercihlerini kapsayan tabakların menülere girmesini gerektiğini savunuyoruz. Bu konuda da ilham verebilmek için hem şeflerle işbirliği yapıyor hem de Gastronometro çatısı altında reçeteler geliştiriyor ve raflardaki vegan ürün çeşitliliğini de ihtiyaca yönelik olarak geliştirmeye devam ediyoruz.
Prof. Dr. Yavuz Tekelioğlu'yla: Coğrafi işaret 101
Dünden bugüne coğrafi işaretlerin tarihsel süreci, önemi, faydaları ve işleyişine dair bilmemiz gereken her şey.

Küreselleşmenin dayatmış olduğu tek yönlü, sağlıksız, küçük üreticileri yok eden agro-endüstriyel beslenme kalıbının her geçen gün biraz daha kırılmasıyla yöresel ürünlere talep, dünyanın her yerinde artıyor. Artık insanlar satın aldıkları ürünlerin köken ve kalitesi konusunda daha duyarlı ve seçici hâle geliyor.
Prof. Dr. Yavuz Tekelioğlu, hayatını yöresel ürünlerin korunması ve tesciline adamış bir bilim insanı. Gönüllülük esasına dayanan Yöresel Ürünler ve Coğrafi İşaretler Türkiye Araştırma Ağı YÜciTA’nın kurucularından Yavuz Hoca, Türkiye'de ideal bir coğrafi işaret sistemi oluşturulması misyonuyla çalışıyor. YÜciTA, Türkiye’de yöresel ürünlerimizi koruyabilmek için ideal bir coğrafi işaretler sisteminin kurulabilmesi, yöresel ürünlere değer kazandırılarak sürdürülebilir kırsal kalkınmanın desteklenmesi, kültürel ve biyolojik çeşitliliğin korunması amaçlarıyla çalışmalarını sürdürüyor. Yavuz Hoca'ya sorduk: Coğrafi işaret nedir, ne değildir? Dünden bugüne coğrafi işaretlerin tarihsel süreci, önemi, faydaları ve işleyişine dair bilmemiz gerekenleri tüm incelikleriyle yanıtladı.
Coğrafi işaret nedir?
Tüketici bir markete girdiği zaman, Kars Kaşarı ya da Ezine Peyniri soruyorsa, tatlıcıda Antakya Künefesi sipariş ediyorsa terminolojisi bilinmese dahi bunların hepsi temelinde birer coğrafi işaret. Coğrafi işaret en kısa tanımıyla bir ürünü gösteren yer adı. Ürün, o yer adıyla ünlenmiş ve onunla özdeşleşmiş hâlde. Yeni Zelanda kuzusu, İskoç viskisi, Türk rakısı, Florida portakalı, Malatya kayısısı, Çorum leblebisi, Antep baklavası gibi.

Coğrafi işaret logoları
Coğrafi işaretlerin çıkış hikayesinden bahseder misiniz?
Coğrafi işaretlerin kökeni Eski Yunan ve Mısır'a dayanıyor. Ancak coğrafi işaretlerin yasal düzenlemeye tabi olması yaklaşık 150 yıl öne başlıyor. Ortaya çıkış nedenlerinin başında, haksız rekabet meselesi var. Kaliteli ürünler piyasada daima sahteleriyle rekabet etmek zorunda. Çünkü sahtelerin kaliteli ürünleri piyasadan kovma riski söz konusu. İktisatta "Gresham Yasası" isimli bir yasadan bahsederiz: Kötü para, iyi parayı piyasadan kovar. Kötü mal da iyi malı piyasadan kovuyor.
Yasal düzenlemenin doğuş öyküsü Fransa’ya dayanıyor. Fransa'da en iyi şarabın üretildiği iki bölge var: Bourgogne ve Bordeaux. Bu bölgelerdeki üreticiler başka yerlerde taklit edilmekten şikayetçiler. Çünkü şarap üreticileri, ürettikleri şaraplara Bourgogne ya da Bordeaux etiketi yapıştırarak pazarladıklarında büyük bir haksız rekabete neden oluyorlar. Bordeaux ve Bourgogne’daki şarap üreticileri de bu konuda sık sık tepki gösteriyor. Bu tepkiler o kadar yükseliyor ki 1910-1911 yıllarında Fransa ordusu iki kez bağcıların başkaldırılarına müdahale etmek zorunda kalıyor. Sürekli yasal düzenlemeler çıkarılıyor ancak hepsi eleştirilere maruz kalıyor.
En nihayetinde Fransa'da 1947 yılından günümüzde etkin olarak çalışan Institut national de l'origine et de la qualité isimli Fransa Köken Adlandırmaları ve Kalite Ulusal Enstitüsü kuruluyor. Uygulamalarına şarap ve sert içkilerle başlayan enstitü, coğrafi işaretler anlamında Fransa mucizesinin temel kaynağı. Enstitünün kuruluşuyla Fransa'da coğrafi işaretler disipline alınıyor. 1992'de tarım ve gıda ürünleri de enstitü tarafından coğrafi işaretler kapsamına alınıyor.
"Coğrafi işaretler kendine özgü niteliklere sahip, sınırları belirtilmiş coğrafi alan (teruar) içinde tescil belgesindeki kurallara uyarak üretim yapan tüm üreticilere ait anonim bir haktır."
Bunun bir ticari marka veya ürün kalite işaretinden farkı nedir?
Coğrafi işaretler kendine özgü niteliklere sahip, sınırları belirtilmiş coğrafi alan (teruar) içinde tescil belgesindeki kurallara uyarak üretim yapan tüm üreticilere ait anonim bir haktır. Marka ise bir işletmenin ürettiği ürünün ya da hizmetin diğerlerine göre farklılığını gösteren bir işarettir. Alınabilir, satılabilir ya da devredilebilir. Dolayısıyla coğrafi işaretlerle markalar birbirinden tamamen farklıdır.
Coğrafi işaret kapsamında menşe adı ve mahreç işareti olmak üzere iki koruma türü var. Bunların birbirinden farkı nedir?
Coğrafi işaret, ürünleri taklit ve sahtelerine karşı koruyarak haksız rekabeti engeller. Coğrafi işaret korunmasına yönelik “Menşe Adı Koruması” ve “Coğrafi İşaret Koruması” olarak iki ayrım söz konusu. Menşe adı koruması ya da menşe işaretine göre (Protected Designation of Origin / PDO) ürünün üretim, işleme ve hazırlama süreçlerinin tamamının tanımlanmış coğrafi alanda gerçekleşmesi gerekiyor. Rokfor peyniri, Antep fıstığı, Ezine peyniri gibi. Sadece bulundukları yerde üretilebilen bu ürünler tekil ve eşsiz ürünler olarak nitelendiriliyor.
Mahreç işaretine göre de (Protection of Geographical Indications / PGI) ürünün üretim, işleme ve hazırlama aşamalarından en az birinin tanımlanmış coğrafi alanda gerçekleşmesi gerekiyor. Tamamen ustalık, beceri ve bilgiye dayanan bu koruma türünde ürünün üretilmesi için gerekli hammadde, coğrafi alanın dışından geliyor. Çorum leblebisi için nohutun, Mersin cezeryesi için havucun dışarıdan gelmesi gibi.
"Coğrafi sınırları belirli bir fizikî ortam oluşturan yöre, iki temel bileşenden oluşur. Bunlardan ilki doğal faktörler olup yöredeki özel iklim koşulları, su ve toprak yapısından oluşan ekosistemdir. Yöreyi belirleyen ikinci bileşen de beşerî faktördür."
Coğrafi işaretli ürünlerin sahtesi olur mu? Tescil neden önemli?
Kaliteleriyle temayüz eden coğrafi işaretin sıklıkla sahteleri ve taklitleri üretiliyor. Biz buna coğrafi işaret tecavüzü diyoruz. Avrupa Fikrî Mülkiyet Ofisi’nin (EUIPO) bir raporuna göre AB’de coğrafi işaretin dolandırıcılıktan dolayı uğradığı zarar 2014'te 4,3 milyar avroya ulaşıyor. Bu da en çok internet satışları yoluyla gerçekleşiyor. Dolayısıyla bu eşsiz ürünlerin korunması gerekiyor. Bu koruma da coğrafi işaret tescili yoluyla sağlanabilir. Örneğin Finike Ovası’nda üretilen Finike portakalının yıllık üretim miktarı, yılda ortalama 140-150 bin ton iken İstanbul Hâli'ne giren Finike portakalı miktarı yılda 450-500 bin tonu buluyordu. Bundan Finike portakalı üreticileri ve bu portakalı Finike portakalı zannederek satın alan tüketiciler büyük zarar görüyordu. 2017’de çıkan Sınai Mülkiyet Yasası’yla tescilli ürünlerde logo kullanma zorunluluğu getirildi. Bu da uygulanan yasal yaptırımlar nedeniyle coğrafi işaret tecavüzlerini önemli ölçüde azalttı.
Coğrafi işaretli ürünlerin olmazsa olmazı yörenin öneminden bahseder misiniz?
Coğrafi işarette ürün ile yer ilişkisi son derecede önemli. Coğrafi işareti iyi anlayabilmek için ürünün ait olduğu yöreyi çok iyi anlamak gerekiyor. Coğrafi sınırları belirli bir fizikî ortam oluşturan yöre, iki temel bileşenden oluşur. Bunlardan ilki doğal faktörler olup yöredeki özel iklim koşulları, su ve toprak yapısından oluşan ekosistemdir. Bu faktörler özgün tarım ve gıda ürünlerinin üretilmesine olanak veriyor. Genelde tarımsal kaynaklı olan bu ürünler aynı kalitede başka bir yerde üretilemez.
Yöreyi belirleyen ikinci bileşen de beşerî faktördür. Burada yaşayan insan topluluğu, tarih boyunca fizikî ve biyolojik çevreyle beşerî faktörler arasındaki ilişkilerden kaynaklanan kolektif bir üretim becerisi oluşturmuş. Özgün üretim becerisi, bilgi ve ustalıktan kaynaklanan kökenleri, bulundukları yöreye ait olan ünleriyle ait oldukları yöreyle adlandırılan bu ürünlere “yöresel ürünler” adı verilir. Bu ürünler tipik, kaliteli ve belli bir bilinirliğe sahip ürünler olup hepsi birer coğrafi işaretli ürün niteliğindedir.
"Coğrafi işaret sistemi bir sacayağıdır. Ayaklardan ilki tescil, ikincisi yönetişim ve üçüncüsü denetim."
Türkiye’de ve dünyada coğrafi işaret: Neden aynı değil?
Türkiye coğrafi işaretlerle ne zaman tanıştı?
Coğrafi işaretin kökenleri Eski Mısır’a ve Eski Yunan’a kadar iniyor. Parmigiano Reggiano ve Comté gibi ürünlere bakıldığındaysa coğrafi işaretin kullanımı 13. yüzyıla kadar dayanıyor. Ancak coğrafi işaretlerle ilgili uluslararası yasal düzenlemelerin ortalama bir buçuk asırlık bir geçmişi var. Bu süreç, 1880’te Paris Sözleşmesi’yle başlıyor. Bunu, 1891’de Madrid Anlaşması, 1958'de Lizbon Anlaşması ve ardından 21 Mayıs 2015 tarihinde İsviçre’de imzalanan Lizbon Anlaşması Cenevre Metni "Acte de Geneve" takip ediyor.
Coğrafi işaretle ilgili, yönetimi Dünya Fikrî Mülkiyet Örgütü tarafından üstlenilen bu üç uluslararası temel sözleşmenin dışında, Dünya Ticaret Örgütü tarafından yönetilen ve coğrafi işaretle ilgili en kapsamlı anlaşma kabul edilen Ticaretle Bağlantılı Fikrî Mülkiyet Hakları Sözleşmesi (TRIPS) de var. Dünya Ticaret Örgütü, 5 Nisan 1994'te Marakeş’te kuruldu. TRIPS’e taraf olan devletlerin coğrafi işaretle ilgili yasal düzenleme zorunluluğu olduğu için, Türkiye de 1995’te 555 sayılı Coğrafi İşaretlerin Korunmasına Dair Kanun Hükmünde Kararname’yi hayata geçirdi. Birçok eksikliği olan bu Kararname 2017 yılında 6769 sayılı Sinai Mülkiyet Yasası çıkarılana dek uygulanmaya devam etti. Böylece Türkiye’nin coğrafi işaretle ilgili bir yasal düzenlemesi oldu.
Türkiye’de ve dünyada güncel coğrafi işaretli ürün verileri nedir?
Dünyada 15 bin civarında tescilli coğrafi işaret bulunuyor. Bunun 1/3’ü Avrupa Birliği’nde. Coğrafi işaretin dünya çapında 300 milyar dolarlık bir satış değeri var. Bu değer AB’de 100 milyar avroya ulaşıyor. Söz konusu gelirin 27 milyar avroluk kısmıysa Fransa’ya ait. Bugün itibarıyla AB’nin 1.664 tescilli coğrafi işareti bulunuyor. Bunun 204’ü AB dışı ülkelere aitken 321 tescille listede başı İtalya çekiyor. Onu 268 tescille Fransa, 211 tescille İspanya, 145 tescille Portekiz ve 115 tescille Yunanistan izliyor.
Güncel olarak Türkiye’de tescillenmiş 1.490 ürün var. Yurt dışı kaynaklı ve geleneksel ürün adını çıkardığımız takdirde geriye 1.461 tescilli coğrafi işaret kalıyor. Bu ürünlerin yaklaşık %28’i yemek ve çorbalar, %21’i tarımsal ürünler ve %21’i de fırıncılık, pastacılık ürünleri. Kentler sıralamasında 102 tescille Gaziantep liste başı. Onu 72 tescille Konya, 50 tescille Diyarbakır, 54 tescille Erzurum, 47 tescille Şanlıurfa izliyor. Bir yandan AB tescil başvuruları da sürüyor. 15 ürünümüz tescillenirken 6 ürünümüz de askıda. Bunlardan sırayla Edremit Körfezi çizik zeytini, Maraş tarhanası ve Ezine peyniri, Aralık ayında tescillenecek ve Türkiye 2024 yılına 18 AB tesciliyle girecek.
Türkiye'de coğrafi işaretlerin korunmasına ilişkin yasal çerçeve diğer ülkelerle karşılaştırıldığında nasıl işliyor? Bu konuda herhangi bir zorluk veya iyileştirmeye ihtiyaç var mı?
Coğrafi işaret sistemi bir sacayağıdır. Ayaklardan ilki tescil, ikincisi yönetişim ve üçüncüsü denetim. Türkiye’de tescillerden Türk Patent ve Marka Kurumu sorumlu. AB’den alınan tescil sayısının 100'e çıkarılması amacıyla Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Ocak 2023’ten itibaren bir seferberlik başlattı. AB tescilleri coğrafi işaretlerin AB sınırları içinde korunması, imajlarının güçlenmesi, tanınırlığının ve ihracatın artmasına katkı sağlıyor. Ancak Türkiye’de henüz coğrafi işaretle ilgili sistemi kuramadığımız için bu çabalar bir yerden sonra anlamsız kalıyor. Coğrafi işaret tescili ürüne aynı zamanda katma değer sağlıyor. Buna “premium price” diyoruz. Örneğin 2016 yılında Çin’in Pingu şeftalisinin AB tescili sonrası fiyatı 1,5 yuandan 4 yuana çıktı. 2017 yılında Malatya kayısısı da AB’de tescillendi ve o sene fiyatı %35 düştü. Coğrafi işaretler tarihinde böyle bir durum ilk kez yaşandı.
Nedenlerini sorguladığımızda görüyoruz ki Türkiye’de kamu idaresinin coğrafi işareti sadece tescilden ibaretmiş gibi gören algısı sürüyor. Buna bağlı olarak da sistemin yönetişim ve denetim ayakları konusunda gelişme görmüyoruz. Dolayısıyla ürünlerimize verilen tesciller katma değer yaratmıyor. Bu konuda 21 Kasım 2019 tarihinde Tarım-Orman Şurası kararlarını açıklayan Sayın Cumhurbaşkanı, coğrafi işarette yönetişim ve denetim konusunda gerekli mevzuat düzenlemesinin yapılacağını belirtti. Ancak o tarihten beri hiçbir gelişme olmadı. Bu arada tescillemeler baş döndürücü bir hızda devam ediyor.
Yöresel Ürünler ve Coğrafi İşaretler Türkiye Araştırma Ağı YÜciTA olarak biz bu durumu tescil furyası olarak nitelendiriyor ve eleştiriyoruz. Bu yaklaşım, coğrafi işaretlerimizi itibarsızlaştırarak sisteme zarar veriyor. Bu nedenle ivedilikle sözü edilen yasal düzenlemelerin yapılması gerekiyor. Türkiye’nin eşsiz coğrafi işaret potansiyelinin kendisinden beklenen ekonomik ve sosyal faydaları yaratabilmesi için sistemin kurulması gerekiyor.
"Coğrafi işaretin tüketicileri aydınlatma, yönlendirme, ürünlerin niş pazarlara ulaşmasında kolaylık sağlama, turizmi ve gastronomiyi geliştirme gibi birçok faydası var."
Taşköprü sarımsağının yok olmaktan kurtuluş hikayesini sizden dinleyebilir miyiz?
Taşköprü sarımsağı, Çin sarımsağı rekabeti karşısında kaybolmak üzereydi. Üretimi 10 yılda 50 bin tondan 10 bin 600 tona düşmüştü. Yöresel ürünler ve Coğrafi İşaretler Türkiye Araştırma Ağı YüciTA olarak Metro Türkiye’yle birlikte bir proje hazırladık ve bu ürünü kaybolmaktan kurtardık. Metro Türkiye’nin başını çektiği bir konsorsiyum sayesinde şu anda üretim, 30 bin tonu aştı. Taşköprü sarımsağı yerine Çin sarımsağı yetiştirme hususunda üretici de haklı taraftaydı. Çünkü Çin sarımsağı dönüm başına 2.000 kilogram ürün verirken Taşköprü sarımsağı 600 kilogram veriyor. Ama Metro Türkiye tarafından üreticilere satın alma garantisinin verilmesi ve bunun yanında isteyen üreticilere küresel gıda güvenliği ve tarım sürdürülebilirliği standartlarını belirleyen GlobalGAP Sertifikası sözü verilmesi kaybolmakta olan bu özvarlığımızı geri getirdi.
Korumak ve sürdürmek neden önemli?
Coğrafi işaretlerin kırsal alanlarda, yerel ekonomilere ve endüstrilere faydaları neler?
Coğrafi işaretin sağladığı en önemli faydalar arasında kırsal kalkınma yer alıyor. Örneğin İtalya’da ünlü parmesan peyniri Parmigiano Reggiano, ülkede Parma, Bolonya, Modena ve Reggio Emilia aksında üretilen bir peynir. Tamamen çiğ inek sütünden üretilen bu peynirin her bir tekerleği 500-550 litre sütten üretiliyor ve 45-50 kilo ağırlığında. Süt üreticisi, peynir üreticisi ve olgunlaştırıcısı dahil olmak üzere parmesanın yarattığı değer zincirinde tam 50 bin kişi çalışıyor. Konsorsiyum verilerine göre 2019 yılı cirosu 2,5 milyar avro. Bu veriden de anlaşılacağı üzere Parmesan o bölgenin ekonomik motoru. Türkiye’ye baktığımızda Malatya’da yaklaşık 50 bin aile Malatya kayısısı üretiminden gelir elde ediyor. Kayısı ihracatından sağlanan gelirse her sene 250-300 milyon dolar aralığında. Bunların yanısıra coğrafi işaretin tüketicileri aydınlatma, yönlendirme, ürünlerin niş pazarlara ulaşmasında kolaylık sağlama, turizmi ve gastronomiyi geliştirme gibi birçok faydası daha söz konusu.
Coğrafi işaretlerin mağaza ve restoran menülerinde daha fazla görünür olması, toplumun bu konuda daha da bilinçlenmesine nasıl katkı sunabilir?
Herhangi bir menüde sarımsak yerine Taşköprü sarımsağı yazması farkındalık uyandırmak adına önemli. Ama bu durum tüketicinin Taşköprü sarımsağının bir coğrafi işaret olduğunu bilmesi ve ürünü tanıması koşuluyla sağlanabilir. Ülkemizde coğrafi işaret ve logolar tüketici tarafından yeterince tanınmıyor. Çünkü bu konuda ne yazık ki kamu spotları kullanılmıyor. Özellikle 2017’den itibaren coğrafi işarette logo kullanma zorunluluğu getirildikten sonra kamu spotlarının uygulanması gerekiyordu. Tüketici gerçek manasıyla bilinçlendiğinde menülerde yer alan isimler de anlam kazanacak.
Kuzugöbeği mantarı dolması
Dolmanın bir üst versiyonu, ciğerli iç pilavlısı.

Tarif: Şemsa Denizsel
Malzemeler (4 kişilik)
- 30 gram Metro Chef kurutulmuş kuzugöbeği mantarı
- 200 mililitre Metro Chef Bio naturel sızma zeytinyağı
- 200 gram Metro Chef baldo pirinç
- 30 gram Metro Chef sade yağ
- 5 gram Metro Chef siyah sarımsak püresi
- 2 adet Coğrafi İşaretli Alaca Mor Soğanı
- 500 mililitre pirinç sirkesi
- 3 dal Metro Chef taze tarhun otu
- 20 gram kuru erik
- 3 diş Metro Chef Coğrafi İşaretli Taşköprü Sarımsağı
- 1 adet limon kabuğu rendesi
- 150 gram tavuk ciğeri
- 2 Litre tavuk suyu
- 1 adet yıldız anason
- 3 adet Metro Chef Frenk soğanı
- ½ demet Frenk maydanozu
- 300 mililitre beyaz şarap
- 100 mililitre sherry
Servis öncesi son dokunuş
Hazırlanışı
- Tavuk suyunun içine 1-2 adet küçük kuzugöbeği mantarı, Frenk soğanı ve yıldız anason eklenir. Kaynatılarak aromatik bir tavuk suyu elde edilir.
- İnce doğranmış soğanlar, sızma zeytinyağı ve sade yağın yarısıyla kavrulur. Soğanların rengi değişince siyah sarımsak püresi eklenerek karıştırılır.
- Pirinç sirkesinden tarhun ve erik süzülerek, kavrulan soğanların üzerine eklenir.
- Ateşteki karışıma sırayla rende limon kabuğu, rende sarımsak ve beyaz şarap eklenir.
- Yıkanıp ıslanmış baldo pirinç de karışıma eklenip kavrulur. Kuzugöbeği mantarı, yıldız anason ve Frenk soğanıyla kaynatılan tavuk suyunun bir miktarı eklenir. Tuzla tatlandırılır.
- Pirinçler tam pişmeden, hafif diriyken ateşten alınır. Pişen harcın içinden tarhun çıkarılır. Harç sıcakken üzerine sade yağın kalanı eklenir ve harcın sıcaklığıyla eriyinceye kadar karıştırılır.
- Harç sıcakken karabiber eklenir ve soğumaya bırakılır. Ilıyınca içine doğranmış tavuk ciğeri, Frenk maydanozu, doğranmış Frenk soğanı, siyah sarımsak püresi ve limon kabuğu rendesi eklenip karıştırılır.
Tercihe göre, ciğerin pirinç ile aynı miktarda veya daha fazla kullanıldığı bir iç harç olmalı.

Şemsa, kuzugöbeği mantarı dolmasıyla
Dolma yapımı
- Artan aromatik tavuk suyuna, sherry eklenir. Kuru kuzugöbeği mantarları sıvı karışımla ıslatılır. Kaşık yardımıyla mantarların içi hazırlanan harçla doldurulur.
- Sade yağla yağlanmış ve sarımsak sürülmüş tepsiye mantar dolmaları yerleştirilir. Aromatik tavuk suyu mantar dolmalarının yarısına gelecek kadar eklenir.
- Dolmaların üzeri önce pişirme kağıdı ardından alüminyum folyoyla kaplanır. 175 derecelik fırında yaklaşık 35 dakika pişirilir.
- Tepsi çıkarılarak mantar dolmaları suyun içinde ters yüz edilir. Üzeri tekrar örtülerek 20-25 dakika daha pişirilir.
- Hazırlanan aromatik tavuk suyunun kalanı tavada çektirilerek bir kaşık un ve sade yağ eklenerek aromatik bir sos elde edilir.
- Kuzugöbeği dolması sunum tabağına alınır. Üzerine bir kaşık sos, taze tarhun, Frenk soğanı ve Frenk maydanozu eklenerek servis edilir.
Afiyetler!
Metro Türkiye yerel mantarların peşinde

Yerel ürünleri öne çıkarmak, bu ürünlere sahip çıkmak ve farkındalık yaratarak Türk mutfağında daha fazla yer bulmaları için şef Şemsa Denizsel ile “Yerelin İzinde” projesini yürüten Metro Türkiye, projenin dördüncü durağında hem çeşitli hem katma değerli bir ürün olan mantarın peşinden gidiyor.
Neler oldu? “Türkiye’de yaklaşık 200 çeşit yenilebilir mantar türü var. Şile ise, zengin çeşitliliği ve yabani olarak yetişen mantarlarıyla bilinen bölgelerimizden.” bilgisini Yerelin İzinde Mantar Buluşması’nda paylaşan Mikolog Jilber Barutçiyan rehberliğinde, Türkiye'nin yerel mantarlarının izi sürüldü. Yabani olarak yetişen, nadir bulunan ve toprağın altından çıkarılan Trüf mantarının yanı sıra Coğrafi İşaretli Bolu Kanlıca mantarına dikkat çekilen gezide, şefler mantar toplamanın inceliklerini öğrenirken mantarların çeşitliliğini keşfettiler.
Türkiye'nin zengin mantar çeşitliliğine ışık tutan gastronomik keşif yolculuğu, şef Şemsa Denizsel’in Casa Lavanda kurucu şefi Emre Şen ile birlikte hazırladığı, mantarın mutfaktaki yaratıcı kullanımlarını ve gastronomik potansiyelini vurgulayan özel bir menüyle taçlandı.
Metro Türkiye raflarında: Bolu Kanlıca mantarı, Porçini, Sarıkız, Sığırdili, Civciv ayağı, İstiridye, Kuzugöbeği ve Trüf gibi çeşitli mantar türleri, hem taze hem de donuk formda, Metro Türkiye’nin sunduğu geniş yelpazenin bir parçası. Araştırmalar, mantarın gastronomideki öneminin artmakta olduğunu ve özellikle alternatif beslenen kişiler için önemli bir besin kaynağı hâline geldiğini gösteriyor. Metro Türkiye bu artan talebe; kendi markası Metro Chef ile taze/dondurulmuş mantar türleriyle ve Metro Chef Trüf Mantarı Aromalı Zeytinyağı, Sarıkız Mantarı Turşusu gibi sunduğu yenilikçi ve çeşitli ürünlerle cevap veriyor. Metro Türkiye’nin vegan kataloğundan mantar çeşitlerine ve mantarlı özel tariflere ulaşılabiliyor.







