&nbsp;Son iki haftadır küresel ekonomik ajandayı işgal eden en önemli konulardan bir tanesi ABD ve Ukrayna arasında imzalanması beklenen kritik Değerli Madenler Anlaşması. ABD’nin adeta bir savaş tazminatı gibi Ukrayna’dan talep ettiği anlaşmanın Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy tarafından Cuma günü imzalanması bekleniyor.&nbsp;Görünüşe göre halihazırda anlaşma masasında olan dört taraf mevcut: ABD, Ukrayna, Rusya ve Avrupa Birliği. Peki bu taraflar anlaşmadan ne kazanacak, ne kaybedecek?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">ABD</h2>ABD ve Ukrayna arasındaki dostane ilişkiler Donald Trump’ın Başkanlık koltuğuna oturmasıyla bambaşka bir yöne evrildi. Henüz birkaç ay öncesine kadar her ay Ukrayna’ya milyarlarca dolarlık yardım gönderen ABD yönetimi, artık Ukrayna’nın kendilerini dolandırdığını ve vergi mükelleflerinin parasını geri alma zamanının geldiğini düşünür hale geldi. Bunun bir nişanesi olarak da halihazırda savaş nedeniyle zor durumda olan Ukrayna yönetiminin önüne Değerli Madenler Anlaşması konuldu.&nbsp;Trump’a göre Ukrayna’ya sağlanan askerî ve ekonomik yardım bir yatırımdı ve ABD, Ukrayna’nın sahip olduğu maden kaynakları ile tedarik zincirini güven altına alarak bu yatırımın karşılığını almak istiyor. Ukrayna; nadir toprak elementleri, lityum, grafit, titanyum gibi teknoloji sektörü için elzem kaynaklar bakımından büyük potansiyele sahip bir ülke.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ukrayna, dünya titanyum rezervlerinin yaklaşık %7’sini, grafit rezervinin ise %20’sini topraklarında bulunduruyor. Galyum üretiminde dünya 5’incisi olan ülke, aynı zamanda 500 bin tonluk lityum rezervleriyle Avrupa’da lider.&nbsp;</li></ul>Elektrikli araç bataryalarından yarı iletken çiplere, savunma sanayiinden yenilenebilir enerji ekipmanlarına kadar birçok alanda kullanılan bu kritik madenlerin “dost bir ülke”den tedarik edilmesi, ABD için çok büyük bir stratejik avantaj. Bu durum aynı zamanda ABD’nin rakibi olan Çin gibi ülkelerin de elini zayıflatıyor.&nbsp;Böyle bir anlaşma, ABD’li şirketler ve yatırımcılar için de oldukça cazip. Ukrayna yönetiminin imzalaması beklenilen taslak metinde Amerikan şirketlerine Ukrayna’daki nadir element madenlerinin işletilmesinde %50 ortaklık payı tanınmasının öngörülmesi, bu ilginin somut bir göstergesi. Bu sayede ABD’li madencilik ve teknoloji firmaları, Ukrayna’nın kritik maden sahalarında doğrudan yatırım yapıp işletme hakkına sahip olabilecek. Dolayısıyla anlaşma, Amerikan özel sektörüne de yeni pazarlar ve yeni kazanç kapıları açacak.&nbsp;Eğer anlaşma hayata geçer ve beklenildiği gibi yürütülürse kısa vadede ABD’nin Ukrayna’dan düzenli bir gelir akışı elde etmesi söz konusu olacak. Uzun vadede ise bu kaynakların Amerikan sanayisine akması, ABD’de ilgili sektörlerde hammadde maliyetlerini düşürecek ve girdi maliyetlerini azaltarak enflasyon baskısını hafifletecek.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Ukrayna</h2>Ukrayna tarafı işin ekonomik boyutundan ziyade güvenlik tarafına odaklı ve anlaşmaya iyimserlikle yaklaşıyor. Devlet Başkanı Zelenskiy’e göre zorlu savaş şartlarında Batı’dan gelen desteğin devamı ve kalıcı güvenlik garantilerinin sağlanması birincil öncelik. Bu yüzden stratejik kaynaklar karşılığında askeri ve mali destek alma konusuna kötü gözle bakılmıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Zelenskiy’nin 2024 yılında Trump ile görüşmesinde sunduğu “Zafer Planı”nda, Ukrayna’nın kritik doğal kaynaklarının bir kısmını, zafer sonrası yeniden imar ve güvenliğin teminatı için müttefiklerine teklif edebileceği maddesi de yer alıyordu.&nbsp;</li></ul>Ukrayna’nın temel beklentisi, böyle bir anlaşmanın ülke ekonomisinin yeniden ayağa kalkmasına yardımcı olacak yabancı yatırımları çekmesi. Savaş nedeniyle altyapısı ve sanayisi büyük zarar gören Ukrayna, savaş sonrasında maden sektörü odaklı yatırımları yeniden kalkınma hamlesinin merkezine koymayı planlıyor. Taslak anlaşmada öngörülen “Yeniden İnşa Yatırım Fonu” bu açıdan ülke için kritik bir araç.&nbsp;Buna göre, Ukrayna maden ihracatından elde edilen gelirin %50’sini bu fona aktaracak ve fon biriken kaynakları tekrar Ukrayna’nın imarı ve ekonomik gelişimi için kullanacak. Böylece, madenlerin işletilmesiyle oluşan katma değerin yarısı ülke içinde kalarak altyapı yatırımları, sanayi tesisleri ve enerji projeleri gibi kalkınma alanlarına yönlendirilebilecek.&nbsp;Taslak metnine göre Ukrayna’nın başat yükümlülüğü maden sektöründe yabancı yatırımı kolaylaştıracak adımları atmak olarak kalırken, ABD’li şirketler finansman ve know-how desteği sağlayacak ve yine taslağa göre ABD Ukrayna’da “istikrarlı ve müreffeh bir ekonomi”nin inşası için uzun vadeli mali katkı yapacak.&nbsp;Ukrayna uzun süredir yalnızca hammadde ihracatçısı değil, aynı zamanda bu madenleri işleyecek gelişmiş sanayiye sahip bir ülke olmayı hedefliyor. 2021’de Avrupa Birliği ile imzalanan kritik hammaddeler ortaklık mutabakatı da, Ukrayna’nın bu alanda yerli kapasite geliştirme ve AB pazarına entegre olma isteğinin bir göstergesi.&nbsp;Bununla birlikte, Ukrayna yönetimi anlaşmaya bir miktar temkinli yaklaşıyor. Bunun en önemli sebebi, taslak metninin Ukrayna’ya net bir NATO güvencesi veya ek güvenlik garantisini içermiyor olması. Ukrayna’nın mevcut önceliği, iktisadi kalkınmadan ziyade toprak bütünlüğü ve ulusal güvenliğinin garanti altına alınması. Bu nedenle Zelenskiy anlaşmayı ancak ABD’nin Rusya’ya karşı uzun vadeli ve somut bir güvenlik garantisi vermesi durumunda kabul edebileceğini ifade ediyor.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Rusya</h2>Rusya tarafı şimdiye kadar anlaşmaya nötr bir bakış açısıyla yaklaştı. Ancak yakın zamanda konuyla ilgili bir açıklama yapan Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, şu ifadeleri kullandı:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Bu bizi ilgilendirmiyor. Rusya, ABD'ye nadir toprak elementi alanında birlikte çalışma fırsatı sunmaya hazır. Kesinlikle bu türden kaynaklarda Ukrayna'dan daha fazlasına sahibiz.”</blockquote>Anlaşmanın beklendiği gibi ilerlemesi halinde Rusya ekonomisine somut etkileri olacak. Öncelikle Ukrayna’nın madenlerini ABD desteğiyle hızlıca ekonomiye kazandırması, Rusya’ya rakip bir tedarikçi çıkması demek.&nbsp;Avrupa pazarı geçmişten bu yana Rusya’dan aldığı titanyum, alüminyum, nikel gibi kritik ham maddeleri gelecekte Ukrayna’dan tedarik etmeye başlarsa, Rusya bu alanlarda pazar payı kaybedebilir. Keza lityum ve kobalt gibi pil teknolojileri için kritik minerallerde Ukrayna’nın devreye girmesi, Rusya’nın ekonomik planlarını olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle Rusya yönetimi, yalnız jeopolitik değil ekonomik saiklerle de anlaşmayı kendi çıkarlarına tehdit olarak görüyor.Kremlin yönetimi henüz anlaşmaya karşı sert bir tepki göstermedi ancak Rusya, uzun zamandır Ukrayna’nın Batı’yla yakınlaşmasını “Batı’nın Ukrayna’yı sömürmesi” şeklinde lanse eden bir propaganda dili kullanıyor. Dolayısıyla Rusya, Ukrayna’nın yeraltı zenginliklerinin ABD tarafından adeta “yağmalandığı” yönünde bir söylem geliştirerek bu durumu kendi halkına ve dünyaya karşı koz olarak kullanabilir. Yine Rusya elindeki damping kozunu kullanarak ekonomik alanda da misillemeler yapmaya yönelebilir.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Avrupa Birliği</h2>Avrupa Birliği anlaşmayı yakından izliyor olsa da şimdiye kadar masanın en uzağında kalan taraf oldu.&nbsp;Ukrayna’nın maden zenginlikleri, AB ekonomisi ve stratejik hedefleri açısından büyük öneme sahip. Yeşil enerji dönüşümü, dijitalleşme ve savunma sanayi için kritik kabul edilen lityum, kobalt, nikel, grafit ve nadir toprak elementleri AB tarafından özellikle isteniyor. Bu talebin bir parçası olarak AB, 2021’de Ukrayna ile Stratejik Hammadde Ortaklığı anlaşmasını imzalamıştı. Böylece Ukrayna, kritik maden üretiminin her aşamasında AB ile entegre bir biçimde hareket edecekti.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Taslak anlaşmada, ortaya çıkabilecek çakışmaları çözmek için bir üstünlük maddesi yer alıyor. Maddeye göre Ukrayna’nın daha önce imzaladığı uluslararası anlaşmalar (örneğin AB ile imzalanan ticaret veya işbirliği anlaşmaları) bu maden anlaşmasının uygulanmasına engel teşkil edemez; anlaşma hükümleri gerektiğinde diğer anlaşmaların üzerinde sayılacaktır.</li></ul>ABD’nin Ukrayna ile ayrıcalıklı bir maden anlaşması yapma girişimi, AB’nin endişelerini tetikledi. AFP’nin haberine göre, 24 Şubat’ta Kiev’i ziyaret eden AB Komisyonu üyeleri, Trump’ın “tek taraflı ve sömürgevari” teklifine karşılık Ukrayna’ya kazan-kazan formülüne dayalı, karşılıklı fayda getirecek bir hammadde işbirliği anlaşması sunmuş olsa da AB yönetimi resmi tutum olarak ABD ile rekabet peşinde olmadığını, aksine Ukrayna konusunda bir yarış değil uyum içerisinde olduğunu açıkladı.&nbsp;Olası bir ABD-Ukrayna maden anlaşması, Avrupa pazarına doğrudan etki yapacak. Ukrayna’daki kritik madenlerin büyük bir kısmı ABD kontrolünde çıkarılır ve öncelikli olarak ABD pazarına veya Amerikan şirketlerine tahsis edilirse, AB ülkelerinin bu kaynaklara erişim konusunda ikinci planda kalması söz konusu olacak ve bu Avrupa açısından büyük bir tehdit.Bu durum, özellikle elektrikli araçlar için lityum-nikel ihtiyacı, havacılık sanayii için titanyum tedariği ve elektronik için nadir element arzı gibi konularda Avrupalı şirketlerin rekabet gücünü olumsuz etkileme potansiyeline sahip. Bu nedenle AB, bu aşamadan sonra gerekirse devreye girerek Ukrayna lehine şartların iyileştirilmesini sağlama veya kendi şirketlerini de devreye sokma çabasını sürdürecektir.

EXANTE

Görünüşe göre halihazırda anlaşma masasında olan dört taraf mevcut: ABD, Ukrayna, Rusya ve Avrupa Birliği. Peki bu taraflar anlaşmadan ne kazanacak, ne kaybedecek?

Galyum ile ilgili hikayeler