2. Kommagene Bienali: İyileşme gayretinin hızlandırılmış neticeleri

Rivayet odur ki Kommagene Kralı Antiochos 2.000 bin yıl önce şöyle bir vasiyette bulunmuş: "Ben öldükten sonra her ağustosta sanatçılar buraya gelsin ve bu kutsal alanda kutlamalar yapılsın." Arsemia Antik Kenti'nin duvarlarından birine işlenen bu vasiyeti kendine şiar edinen Kommagene Bienali ikinci kez Ağustos ayında Adıyaman'da sanatçılar, yazarlar ve sanatseverleri buluşturuyor.

• Açık hava yerleştirmeleri ile coğrafyayı başrole oturtan organizasyon, 24 Ağustos-8 Kasım tarihleri arasında düzenleniyor.

Farklı kültürleri evrensel bir tema etrafında buluşturan bienaller, kentlerin kültürel ve ekonomik dinamizmine katkıda bulunarak sanatsal diyaloğu ve alışverişi de hareketlendiriyor. Dünyanın irili ufaklı pek çok kentinde düzenlenen bienaller, Türkiye'de de her geçen yıl yerele yayılarak artıyor. Bu da çağdaş sanatı İstanbul merkezli bir olgu olmaktan çıkarması adına değerli elbette. 

• Fakat "İstanbul’un dışına çıkarılan ve başka bir kentle özdeşleşen her çağdaş sanat organizasyonuna bienal denilmeli mi?" sorusu da üzerine düşünmeye değer.

Zaman zaman bu tip organizasyonların bir bienal çeşitliliği taşımaktan uzaklaşarak hızlandırılmış bir panoramik görsel imajlar yığınına dönüştüğüne de şahitlik edebiliyoruz. Bu durum nitelik, zenginlik ve kentle özdeşleşme sorunları doğurarak ortaya konan organizasyonun bienal hüviyeti kazanıp kazanmadığı sorusunu doğurabiliyor. 

Yerel bienallerden beklentiler

Bir kültür-sanat takipçisi ve aynı zamanda sanat editörü olarak sanat organizasyonlarından temel beklentim, içerikle organizasyon altyapısının örtüşmesi ve katılımcılara kapsamlı bir program sunulması. Türkiye'deki bienalleri ölçüt alacak olursak kentin hem atmosferik hem de tarihî unsurlarıyla bütünleşmiş bir yapı içerisinde bienal programının dinamikleştirilmesi öyle sanıyorum ki herkesin genel isteği. 

Yıl boyu kapalı mekanlara sıkışan sanat izleyicilerine nefes aldıracak açık hava yerleştirmeleri, bienallerin kentin sakinleri tarafından da daha çok sahiplenilmesine kapı açabilir. Güncel sanatı İstanbul dukalığının dışına çıkaran her oluşuma sempatiyle bakarken, merkezin dışında yeni seslere kapı açmayı iyi niyetli bir temenninin ötesine taşıyarak organizasyonların parçası hâline getirmek de önemli görünüyor. Ağustos sıcağında basın ekibiyle gittiğimiz Adıyaman'daki Kommagene Bienali'ne bu sorularla birlikte bakılması gerektiğini düşündüm.

İyileşmek üzerine

Organizasyonun 2022 yılındaki "Hayali Bir Uygarlık" temalı ilk edisyonunu da yerinde izlemiş ve gayet olumlu izlenimlerle dönmüştüm. LAM Derneği koordinasyonunda, Adıyaman Valiliği ev sahipliğinde ve SANKO Holding ana sponsorluğunda düzenlenen bienalin bu seneki teması ise depremden sonraki sürece işaret eden "İyileşmek" teması olarak belirlenmiş. Kommagene Bienali, sanatçıların iyileşme ve yeniden doğuş temalarını ele alan eserleriyle, sanat aracılığıyla toplumsal ve bireysel iyileşmenin nasıl mümkün olabileceğini sorguluyor.

• Ayrıca bu sene Türkiye-Macaristan Dostluk Yılı'na vurguyla Macaristan’dan Prof. Eros Istvan bienalin küratörlüğünü üstleniyor. Bienale 20 farklı ülkeden 53 sanatçı katılıyor.

Bölgeyi sarsan zorlu bir dönemin ardından, iyileşmenin gücünü ve sanatın bu süreçteki rolünü farklı perspektiflerden irdeleyen programa daha yakından bakarsak en çok akılda kalanlardan biri, Adıyamanlı şair Lukianos'a ithaf edilen gündoğumu okumalarının, şairleri Nemrut Dağı'nın zirvesinde buluşturması oldu. 

• Türkiye'den Abdullah Ezik, İnanç Avadit, Selahattin Yolgiden, Yağmur Sunar ve Mehmet Sümer, Irak'tan Ali Al-Shalah, Yunanistan'dan Christos Koukis, Lüksemburg'dan Çağla Meknuze, Hindistan'dan Hemant Divate, Kuzey Makedonya'dan Julijana Velichkovska ve Belçika'dan Philip Meersman, kendi dillerinden şiirleri katılımcılarla paylaştı. 

Burada özellikle Çağla Meknuze'nin dizeleri, Nemrut'un ruhunu, tarih, coğrafya ve zamana katıyordu:

"Buradayım
Ayın her halini doğurdum
Sütüme yılanlar süründü
Burada mezarını kazdıran kral
Başı düşmüş ilahlar
Tanrılar ve atalar şahidim
Ayaktayım
Güneş’i taşıyorum"

^{Dilek Taşı}

Nemrut dağından inince sizi Güney Afrikalı sanatçı Chrisél Attewell’in "Dilek Taşı" yerleştirmesi karşılıyor. Bu enstalasyonda katılımcılar, yerden aldıkları taşları hayalî bir ağaca bağlayarak dileklerini yazabiliyorlar. Katılımcıları interaktif oyun alanının içine çeken çalışma, bienalin en ilgi çekici işlerinden. 

Bienalin ikinci mekanı olan Kahta Kalesi ise en çok eserin sergilendiği yer olarak göze çarpıyor. Tarihi MÖ 2. yüzyıla dayanan ve Roma döneminde son şekli verilerek bugün hâlâ görkemini koruyan kale, labirentleriyle iç içe geçerek bir sunum alanı oluşturuyor. 

Fakat genel olarak depremin açtığı yaraları, "iyileşme" temasıyla ele alan eserlerin çoğu, göze aşina gelen benzer imajlardan kurulu. Çağdaş sanat izleyicilerinin sıklıkla karşılaştığı pencere, kapı vs. gibi materyallerden oluşturulan işler burada ne yazık ki bir sürpriz yaratmıyor. 

Bienalin daha önceki edisyonunda da ilgi çeken mekanlarından olan Karakuş Tümülüsü'nde Romanyalı sanatçılar Kinga Kovacs ve Erno Endre Gergely'nin "Temel" başlıklı işi dikkat çekiyor. Her bir sütunun tabanına taşların yerleştirildiği yapı göğe yükselen merdivenler aracılığıyla manevi bağ kuruyor. 

^{Kommagene Kintsugi'nin önünde Belören çocukları}

Bir diğer akılda kalan iş, Belören Köyü'ndeki çocukların işbirliğiyle yapılan Kommagene Kintsugi başlığını taşıyan mekana özgü yerleştirme. Japoncada kırılanı onarmak ve değişimi kabul etmek anlamına gelen kintsugi'den ilhamla yaratılan çalışma Hollandalı sanatçı Karin van der Molen'e ait. Eser; deprem sonrası hasar, kayıp ve yas temasını ele alırken toplumun ve doğanın dayanıklılığına da değiniyor.

Bienal mekanları arasında antik kaynaklarda Kommagene Krallığı'nın beş büyük şehrinden biri olduğu söylenen Perre Antik Kenti de bulunuyor. Bienal kapsamında bu yıl, üç Adıyamanlı sanatçının yer aldığı paralel bir sergi de düzenleniyor. Bu sergide ise yerel sanatçıların gözünden iyileşme teması işlenerek bölgenin kültürel mirası ve yaratıcı potansiyeli ön plana çıkarılmak isteniyor. 

Bir şehrin ayağa kalkma gayreti

Sonuç itibarıyla bu yılki Kommagene Bienali'ni, depremle yok olmuş bir şehirde ayağa kalkma gayreti olarak okumak mümkün. Ayrıca açık hava yerleştirmeleri de doğa ile arkeolojiyi yakınlaştırıyor. Öte yandan ikinci yaşına giren bienalin gelecek yıllarda olgunlaşma aşamasına girerek evrensel standartlarda bir organizasyona dönüşmesi ve Çanakkale, Mardin, Sinop, Mersin ve İzmir gibi kentlerdekiler de sayıldığında bir bienal bolluğu yaşanan ülkemizde kendi karakteriyle öne çıkması da temennimiz. 

Adıyaman, bulunduğu bölgeyi sanatla ilişkilendirerek bu misyonu üstlenmesi açısından gelecek yıllarda çok özel bir kent olarak öne çıkacak gibi görünüyor.