37 yıllık bir dönemin sonu: Hamaney sonrası İran'ı ne bekliyor?
Aposto GündemHer sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.
Dün sabah saatlerinde İsrail'in İran'a "önleyici bir saldırı" başlattığını duyurmasının ardından Ortadoğu coğrafyası, yakın tarihin en hareketli günlerinden birini geçirdi. Saldırının ardından önce ABD Başkanı Donald Trump, saldırıyı İsrail'le birlikte düzenlediklerini doğruladı; ardından İran, bölgedeki ABD hedeflerine ve İsrail'e yönelik misilleme saldırılarını başlattı.
- ABD Savunma Bakanlığı operasyondan "Destansı Öfke" (Epic Fury), İsrail ise "Kükreyen Aslan" (Roaring Lion) adıyla bahsetti. Trump ve Netanyahu'nun ortak mesajı ise iç ayaklanmaların da yardımıyla İran'da rejim değişikliği istediklerini dile getirmeleriydi.
İsrailli yetkililer, aylardır planladıkları saldırıda İran'ın üst düzey yetkililerini hedeflediklerini ve bu hedeflerden bazılarını da öldürmeyi başardıklarını duyururken İran bu iddiaları gün boyunca yalanladı. Türkiye saatiyle geceye yaklaşırken ise Trump, "Tarihin en şeytani insanlarından biri öldü" sözleriyle İran'ın dinî lideri Ayetullah Ali Hamaney'in öldürüldüğünü bildirdi.
Hamaney'in "ABD istihbaratından" ve "gelişmiş takip sistemlerinden" kaçamadığını kaydeden Trump, "İsrail ile yakın işbirliğimizin karşısında ne kendisini ne de onunla birlikte öldürülen diğer liderlerin yapabileceği bir şey vardı" değerlendirmesini yaptı. ABD Başkanı, "Bu, İran halkının ülkesini geri alması için tek ve en büyük şanstır" yorumunda bulundu.
Ölüm haberi, İran devlet televizyonu tarafından da doğrulandı. Haberi duyuran spiker gözyaşlarına boğulurken İran hükümeti, 40 günlük ulusal yas ve 7 günlük resmî tatil ilan etti. İran Cumhurbaşkanlığı da yaptığı açıklamada, Hamaney'e yönelik saldırının "cezasız kalmayacağını" kaydetti. Trump ise buna cevaben "Bunu yapmamaları iyi olur eğer yaparlarsa daha önce hiç görülmemiş bir güçle onlara karşı geleceğiz" ifadelerini kullandı.
Ayrıca: Saldırılarda İran Genelkurmay Başkanı Abdülrahim Musevi, Savunma Bakanı Aziz Nasırzade, İran Savunma Konseyi Genel Sekreteri Ali Şemhani ve Devrim Muhafızları Komutanı Muhammed Pakpur’un da hayatını kaybettiği bildirildi. Ayrıca Hamaney'in kızı, damadı, torunu ve gelininin de hayatlarını kaybettiği açıklandı. Öte yandan İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın oğlu babasının hayatta olduğunu teyit etti.
İran'ın güneyinde yer alan Hürmüzgan eyaletine bağlı Minab kentinde bir kız okulunda İsrail-ABD saldırısı sonucu en az 148 kişinin öldüğü, 61 yaralının olduğu belirtildi. İran Kızılay Sözcüsü Mücteba Halidi, dün gece ülke genelinde ABD ve İsrail saldırılarında can kaybının 201'e yükseldiğini duyurdu. Bu sayının arttığı düşünülüyor.
İran halkı sokaklarda, ancak farklı nedenlerle
Hamaney'in ölümünün doğrulanmasının ardından İran'ın birçok kentinde anma ve telin gösterileri başladı.
Kaynak: AA
Meşhed kentindeki İmam Rıza Türbesi'nin kubbesine siyah bayrak çekilirken bölgeye gelen İranlılar, Hamaney'in ölümüne gözyaşı dökerken görülüyordu. Ayrıca Tahran'da İnkılap Meydanı'nda toplanan yüz binlerce kişi, ellerinde İran bayrakları ve Hamaney posterleriyle ABD ve İsrail karşıtı sloganlar attı. Kum kentinde de Hz. Masume Türbesi'nde toplanan yüzlerce kişi ABD ve İsrail'i lanetledi.
Hamaney'in ölümü nedeniyle 3 günlük yas ilan eden Irak’ın başkenti Bağdat’ta da bir grup gösterici, Hamaney’in öldürülmesini protesto etmek amacıyla ABD Büyükelçiliği'nin bulunduğu Yeşil Bölge'nin önünde toplandı. ABD karşıtı sloganlar atarak trafiğe kapatılan Yeşil Bölge'ye girmeye çalışan göstericiler göz yaşartıcı gaz ve ses bombalarıyla dağıtıldı.
Londra'nın kuzeyindeki Finchley'de kutlama yapan İranlılar.
Öte yandan: İranlı muhalifler ve diasporada yaşayan İranlılar arasında Hamaney'in ölümünü matem değil sevinç gözyaşlarıyla karşılayanlar da vardı. ABD merkezli Fox News tarafından paylaşılan bir görüntüde bir grup İranlının Hamaney'in posterinin bulunduğu bir platformu devirdiği görülürken Londra'da düzenlenen gösterilere ilişkin CNN tarafından yayımlanan görüntülerde arabaların üzerinde dans eden ve bunun "hayatlarının en mutlu günü" olduğunu söyleyenler de görülüyordu. Ayrıca sosyal medyada İran'dan paylaşılan görüntülerde de dans eden, havaifişek fırlatan, balkonlardan "özgürlük" sloganları atan rejim muhalifleri vardı. Madrid, Washington, Berlin gibi şehirlerde de "İran'a özgürlük" gösterileri için sokağa çıkan İranlıların İsrail ve ABD bayrakları taşıdıkları görüldü.
Hamaney'in mirası
Hamaney'in ölümünün İranlılar arasında birbirine bu denli zıt tepkiler doğurmasının arkasındaki nedenleri anlamak için 37 yıla yayılan siyasi mirasında ipuçları bulunabilir.
Hamaney, 1939'da İran'ın kutsal şehirlerinden Meşhed'de mütevazı bir din adamının sekiz çocuğundan ikincisi olarak doğdu. Kendisi de küçük yaşta aynı yolu izleyerek dinî eğitimini almak üzere bir süre Irak’ın Necef kentinde bulundu. Daha sonra İran’daki kutsal şehir Kum’a geçerek burada altı yıl boyunca Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin öğrencisi oldu.
Ali Hamaney, Ayetullah Humeyni (sağda) ve oğlu Ahmed Humeyni'nin arasında.
Bu hoca-öğrenci ilişkisi, hayatının şekillenmesinde büyük rol oynadı. Hamaney, Humeyni’nin ideolojisini benimseyerek 1960'larda İran’da İslami bir devrim için mücadele etmeye başladı; Humeyni'nin İran'da Şah Muhammed Rıza Pehlevi'ye karşı yürüttüğü muhalefet hareketine katıldı. Bu nedenle 1963-1976 yılları arasında yedi kez tutuklandı, 10 gün boyunca ağır işkence gördü ve toplamda üç yıl hapis yattıktan sonra İran’ın güneydoğusuna iç sürgüne gönderildi.
16 Ocak 1979'da Şah devrilerek İran'ı terk etti. 1 Şubat 1979'da Ayetullah Humeyni sürgünden ülkesine döndü ve İran İslam Cumhuriyeti kuruldu. Hamaney de yeni dönemin önemli siyasi figürlerinden biri oldu. Önce geçiş dönemini yöneten Devrim Konseyi'nde görev aldı, sonra savunma bakanı yardımcısı oldu. Devrim Muhafızları'nın örgütlenmesinde de önemli bir rol oynadı.
26 Haziran 1981'de başkent Tahran'daki bir camide konuşma yaparken düzenlenen bombalı saldırıda ağır yaralanan ve sağ kolu kalıcı olarak felçli kalan Hamaney, 30 Ağustos 1981'de Cumhurbaşkanı Muhammed Ali Recai suikast sonucu öldürülmesinin ardından ise Cumhurbaşkanı seçildi.
1989 yılında Ayetullah Humeyni’nin ölümünün ardından ise Hamaney, beklenmedik şekilde anayasa değişikliğiyle dinî lider seçildi. Hamaney’in liderliğinde, İran’da otoriter bir yönetim tarzı benimsendi. Göreve gelir gelmez başbakanlık makamını kaldırdı, yürütme gücünü cumhurbaşkanında topladı, devletin tüm kurumları üzerinde etkisini artırdı. Reformist hareketler ve muhalefet, sıkı bir baskı altına alındı.
Hamaney dinî liderliği döneminde İran'da altı cumhurbaşkanıyla çalıştı, her birinin döneminde farklı şekillerde sınandı. Örneğin 2009’daki tartışmalı cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Mahmud Ahmedinejad’ın yeniden seçilmesine yönelik itirazlara karşı sert bir tutum aldı. "Oyum nerede?" sloganıyla sokağa çıkan milyonlarca "Yeşil Hareket" mensubu bastırıldı. 2013’te Hasan Ruhani’nin cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından, nükleer yaptırımların kaldırılması için yürütülen müzakerelere destek verdi.
Ayrıca: 2017 ve 2018 yıllarında ekonomik krizin, 2019'da benzin fiyatlarına yapılan zammın tetiklediği gösterileri sert bir surette bastırdı. Koronavirüs salgınını "düşmanların bir oyunu" olarak küçümsemesi, ağır bir sağlık krizine dönüştü. 2022 ve 2023'te Mahsa Amini'nin başörtüsü kurallarına uymadığı gerekçesiyle gözaltına alındıktan sonra öldürülmesi, büyük protestolara yol açtı.
2025'in son günlerinde ise başkent Tahran'da çarşı esnafının grevi ile başlayan protesto gösterileri, kısa sürede ülke geneline yayıldı. Ekonomik nedenlerle başlayan protestolar, kısa sürede siyasi taleplerin de dillendirildiği çok daha geniş bir harekete dönüştü. Protestolar, özellikle kadın hakları, özgürlük ve ekonomik adalet talepleriyle şekillendi. Hamaney’in bu protestolara karşı sert müdahaleleri, rejime olan güveni sarstı.
Dış politikada ise Hamaney, "direniş ekseni" olarak adlandırılan stratejiyle öne çıktı. Bu strateji çerçevesinde, İran; Hizbullah (Lübnan), Hamas (Filistin), Husiler (Yemen) ve Şii milis grupları gibi aktörlerle ittifaklar kurarak bölgesel nüfuzunu artırmaya çalıştı. Ancak son yıllarda, bu stratejinin sınırları İsrail'in bölgedeki etkisini artırması ve İran’ın vekil güçlerine yönelik operasyonlarla zorlanmaya başlandı.
İsrail’i “Ortadoğu’nun tümörü” olarak nitelendiren Hamaney döneminde İran'ın Lübnan’daki Hizbullah’a ve Gazze’deki Hamas’a verdiği desteği artırdı. Dinî lider, İran’ın İsrail’i askerî ya da nükleer yöntemlerle yok etmeyi amaçlamadığını savunuyordu ancak İsrail’in dağılması ve yerine referandum yoluyla bir Filistin devleti kurulması gerektiğini söylüyordu.
İran’ın nükleer programı ise dış politikadaki önemini Hamaney dönemi boyunca korudu. Hamaney, 1990’lı yıllarda nükleer silahların geliştirilmesini yasaklayan bir fetva verdi. Ancak bu fetvanın uygulanabilirliği, uluslararası toplum tarafından sorgulandı. 2015 yılında imzalanan nükleer anlaşma (JCPOA), İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlamayı amaçlasa da anlaşmanın uygulanmasındaki zorluklar ve ABD’nin anlaşmadan çekilmesi, İran’ın nükleer programına yönelik gerilimleri artırdı.
2025 ise Hamaney'in liderliğinin en kritik dönüm noktalarından biri oldu. İsrail'in İran'a yönelik geniş çaplı saldırıları ve 12 gün süren savaş, ülkenin askerî ve siyasi yapısını sarstı. Savaşta İran'da yüzlerce askerî hedefi vuruldu, üst düzey komutanlar ve nükleer bilim insanları öldürüldü. Tüm bu gelişmeler Hamaney'in otoritesini zayıflattı.
İran'ın yeni lideri kim olabilir?
İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Başkanı Ali Laricani, Hamaney'in ölümünün ardından devlet televizyonuna verdiği demeçte İran'da geçici bir liderlik konseyinin bugün kurulacağını açıkladı. Yeni kalıcı lider seçilene kadar ülkenin yönetimini üstlenecek geçici liderlik konseyine bugün Alireza Arafi atandı. Bu konseyde Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ve Yargı Erki Başkanı Gulamhüseyin Muhsini Ejei de yer alıyor.
İran anayasasına göre Hamaney'in halefinin kendisini de göreve getiren ve 88 din adamından oluşan Uzmanlar Meclisi tarafından seçilmesi gerekiyor.
- Öte yandan bu görev için yalnızca İslam Cumhuriyeti'ne sadık isimlerin aday olmasına izin veriliyor. Kurallara göre yeni liderin erkek olması, siyasi yetkinliğe, ahlaki otoriteye sahip olması ve İslam Cumhuriyeti'ne sadakat duyması gerekiyor. Bu nedenle bir sonraki dinî liderin Ayetullah Hamaney'in tutumuyla paralel düşüncelere sahip olacağı tahmin ediliyor.
İran uzmanları, Uzmanlar Meclisi'nin iktidarlarının sarsılmaması için yeni lideri seçmek üzere hızlı hareket etmek isteyebileceği yorumunu yapıyorlar ancak bombardıman sürerken bu toplantıyı yapmak için uygun koşulların yaratılıp yaratılamayacağı belirsizliğini koruyor.
Güçlü adaylar arasında ise Hamaney'in ikinci oğlu Mücteba Hamaney, Hamaney'in sırdaşı olarak tanınan Alireza Arafi, İran'ın en muhafazakar kesimini temsil eden Muhammed Mehdi Mirbakiri, Uzmanlar Meclisi Birinci Başkan Yardımcısı Haşim Hüseyni Buşehri, Humeyni'nin torunu Hasan Humeyni gibi isimler geçiyor. Ayrıca İran'daki Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Başkanı Ali Laricani ön plana çıkan isimler arasında.
Kaydet
Okuma listesine ekle
Paylaş
Aposto GündemHer sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.
İLGİLİ BAŞLIKLAR
YAZARLAR
Aposto Gündem
Her sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.
İLGİLİ OKUMALAR
Bir çırpıda geçen haftanın öne çıkan gelişmeleri.
Bir çırpıda geçen haftanın öne çıkan gelişmeleri.
Bir çırpıda geçen haftanın öne çıkan gelişmeleri.
Bir çırpıda geçen haftanın öne çıkan gelişmeleri.
Bir çırpıda geçen haftanın öne çıkan gelişmeleri.
