İslambol

Öncelikle en az muhtemel olan açıklamadan bahsedelim. Evliya Çelebi’nin seyahatnâmesinde geçen, ve bazı Osmanlı sikkelerinde de kullanılan “” ifadesi gerçekçiliğe en uzak açıklamadır. Hatta Çelebi’ninki bir edebi espri de olabilir. Birçok görebileceğiniz kaynak bu kadarıyla yetinirdi, ancak burada bu açıklamanın neden mümkün olmadığını belirtmek istedik.

Önemli olan, harflerin ve seslerinin nasıl İstanbul’a dönüştüğünü açıklamaktır. İslambol’daki /l/ sesinin /t/ sesine değişmesi görülen bir dönüşüm değildir. Şayet bunun olabilmesi için ünsüzün hem çıkış noktasının hem de çıkış biçiminin değişmesi gerekmektedir. Bunun ötesinde, dilimizde “n/b benzeşmesi” adı verilen bir özellikle [n] ile [b] harflerinin yan yana geldiği kelimelerin [m] ile [b] yazımına dönüştüğü görülür, (penbe -> pembe gibi) fakat tersi görülmez.

Bu sebeplerle İslambol açıklaması İstanbul için olası değildir.

Kabul gören açıklamalardan biri, İstanbul isminin bir şekilde Yunanca “şehre doğru” ifadesinden alındığıdır. Denilen o ki, yüzyıllardın Konstantinopolis şehrin etrafında yaşayan halk, gittiği yer sorulduğunda sadece “şehre” dermiş, yol tabelalarında öyle yazarmış.

Maalesef sürekli birbirlerine gönderme yapan kaynaklarda bu “şehre doğru” ifadesinin yazılımı da değişmektedir. En sık karşılaşılan yazım şekli ει στην πόλιν i stin polin şeklindedir.

Her seferinde Konstantinopolis, Konstantiniyye yazmak ve okumak ne de zormuş arkadaş...

Bunu bir şekilde kısaltacak olsak nasıl kısaltırdık? İstanbul adından önce bu şehrin çevresinde yüzyıllardır yaşayan o eski, farklı uygarlıklardan insanlardan biri olsak, belki de kısadan “stan pol” der miydik?

Bu olası “stan pol” kısaltması elimizdeki en basit açıklamadır. Daha az ses değişimi gerektirir.

Daha önceden de gördüğümüz gibi de yabancı dillerden alınan ve /s/ ünsüzü ile başlayan kelimelere Türkçede /i/ harfi koymak, iki sert ünsüzün arka arkaya gelmesini engellemek adında kullanılan, çok sıklıkla gördüğümüz bir olaydır.

Kısaltma açıklaması elimizdeki başka bir olasılıktır, ama diğerleri kadar tartışmalıdır (bknz. Necdet Sakaoğlu (1993/94):'Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi). Onun yerine bu kısaltmanın aslında yine Yunanca, bu sefer “şehirde” anlamındaki στην Πόλι stim Poli tabirinden geldiği de savunulmaktadır. Bu ifadedeki büyük harfe dikkat edelim.

Stachowski ve Woodhouse στην Πόλι stim Poli açıklamasını çok inandırıcı bir şekilde savunmuşlardır ve aklımıza en yatan açıklama da budur. İngilizce bilen okuyucularımız detaylıca okumak isterlerse buradan erişebilirler.

Özetle "kısaltma" açıklamasını, vurgulu hecelerin düşmesinden dolayı olası görmezler, eğer kısaltma olsaydı onlara göre Kostápoli olmalıydı. "Şehre doğru" anlamındaki ει στην πόλιν i stin polin açıklamasının ses değişimlerini gerçekçi bulmazlar.

Hangisi olursa olsun, açıklamalarda bir ortaklık vardır: İstanbul, tarihi boyunca o kadar önemli, o kadar devasa bir yerleşim yeri olmuştur ki, sadece “Şehir” olarak bile anılabilir. “Şehre iniyorum” deseniz İstanbul’a gittiğinizin anlaşılacağı kadar.

Bilindiği gibi, tarihî Konstantinpolis/Konstantiniyye, bugünkü İstanbul’un “tarihî yarımada” kısmıdır.

O zaman son isim değişikliği de şudur: İmparator Konstantin’in şehir fethedince şehre adını vermesini andıran bir şekilde, bugün de tarihî İstanbul, Fatih adıyla anılmakta...

İyi haftalar dileriz,

Kelime Köşesi’nden Ata Leblebici

Twitter’da @KelimeKosesi