editör

Sözlükte “yazıları yeniden düzenleyerek yayıma hazırlayan kimse, yayımcı” olarak geçen kelimesinin, özellikle –ör son ekinden de dolayı, Fransızcadan Türkçeye geçtiği kolayca anlaşılabilir. Fransızca dahil İngilizce, İspanyolca, İtalyanca, Almanca gibi diğer Avrupa dillerine de hep Latinceden alınmıştır. Latince editor, fiilden kişi ismi yapım eki alarak editus kelimesinden türetilmiştir. Editus yüklemi, “ortaya koymak, üretmek” anlamındaki edere yükleminin geçmiş zaman çekimidir. Harper’a göre edere yüklemi “dış” anlamındaki ex ve “vermek” anlamındaki dare kelimelerinin bileşiminden oluşur. Latince dare fiili ve türevleri günümüzde Latin dil ailesinin dillerinde “vermek” anlamında hâlâ kullanılmaktadır.

Dikkatinizi çeken nokta belki de edit/editlemek şeklinden henüz bahsetmediğimizdir. Bunun sebebi edit kelimesinin editör kelimesinden sonra türetilmiş olmasıdır. Başka bir deyişle, “yayımlayan, yayıma hazırlayan kişi” editör ise, yaptığı “yayımlama” işi de edit olsa gerek gibi bir düşünce ile İngilizce veya Fransızcada ortaya atılmıştır.

Türkçede editör yerine yer yer redaktör kelimesinin kullanıldığını görürüz. Yaptığı iş redaksiyon, yine Fransızcadan, “yayına hazırlamak” anlamındaki rédaction kelimesinden alınmış. Kökeni ise “düzenlemek, derlemek, toparlamak” anlamındaki Latince redigere fiilidir. Bir not düşelim, redaksiyon kelimesinden redaktör, redakte (etmek) Türkçeye özgün sonradan türetmeler olabilir.

Eski bir karşılık olarak “yazar” anlamlarına gelen müellif öne sürülebilir. Bu kelime Arap alfabesinin ilk harfi olan Arapça alīf أليف (elif) sözünden kişi yapım eki ile türetilmiştir.

Aslında anlamsal olarak Türkçe bir karşılık aradığımızda, “yayın” anlamının Türkçe yayıncı, yayın yönetmeni gibi ifadelerle karşıladığını görüyoruz. Peki editör kelimesinin “yayına hazırlayan kişi” anlamı için kullandığını ele alırsak, buna nasıl bir karşılık olabilir?

Cevabımız redaktörde saklı gibi. Redigere fiilinin “düzeltmek, derlemek” anlamları, yapılan işin Türkçe muadillerini de belirtmektedir. Bazı yayınevlerinde editör veya redaktör kelimeleri yerine düzeltmen, derleyen gibi başlıklar görmek de mümkün.

Editör kelimesinin Türkçesi var. Ben de bu yazımı editörüme göndereyim. Yoksa editöz mü desem? Editris?