Günümüzde robot kelimesi birinci anlamı olarak “otomatik araç”, kendi başına işleyebilen bir makine olarak kullanılmaktadır. Biraz daha geniş bir anlamıyla, örneğin mutfak robotu, herhangi bir elektrikli aracı da ifade edebilmektedir.Bir sürü dilde robot kelimesini aynı şekilde bulabiliriz

Günümüzde robot kelimesi birinci anlamı olarak “otomatik araç”, kendi başına işleyebilen bir makine olarak kullanılmaktadır. Biraz daha geniş bir anlamıyla, örneğin mutfak robotu, herhangi bir elektrikli aracı da ifade edebilmektedir.

Bir sürü dilde robot kelimesini aynı şekilde bulabiliriz: İngilizce, Fransızca, İspanyolca, İtalyanca gibi dillerde robot, Almanca roboter, hatta Japonca bile robottoロボット. Belki de bu ortaklık sayesinde, kelimenin tekil bir noktadan çıktığını düşünebiliriz.

Robot kelimesi, Türkçeye Fransızca yoluyla geçmiş olsa da, kökü Türkçeye pek de fazla kelime vermemiş bir dile dayanır: Çekçe. Oradaki anlamı ise sözlüğümüzdeki ikinci anlamına yakındır: “Başkasının buyruğu ile iş yapan, kendi akıl ve iradesini kullanmayan kimse”.

1921’de Çekya’nın Hradec Králové kentinde Karel Čapek tarafından yazılan bir tiyatro oyunu ilk defa sahnelendi. Oyunun adı: Rossumovi Univerzální Roboti. Bir fabrikada sentetik maddelerden, kendi başına düşünebilen insansı makinelerin yaratılışını anlatan bu oyunda, bu insansı makinelere de robot (çoğul olarak roboti) adını yakıştırmıştır.

1923 yılına gelindiğinde çoktan 30 dile tercüme edilmiş olan bu oyun, 1927’de ise Osmanlıca olarak R.U.R – Alemşümul Sun'i Adamlar Fabrikası adıyla yayımlanmıştır.

Robot kelimesi, Slav dillerinde “iş, emek” özellikle de serflerin lordlarına borçlu olduğu emek gücünü ifade eden robota kelimesinden gelmektedir. Bu haline Eski Slavca rabota şeklinden türemiştir. Nihai kaynağı ise Ön Hint-Avrupa dili *orbh- biçimi olabilir. Bu nihai kök sebebiyle de Almanca arbeit “iş” ile kökdeş sayılır.

Ancak anlaşılan o ki, Karel Čapek “özerk, insansı makine” anlamındaki robot kelimesinin mucidi değil. Bu kelimeyi ilk ortaya atan kişi, Karel’in ağabeyi, ressam Josef Čapek’tir. 1933’te verdiği bir söyleşide Karel Čapek anlatıyor: (bizim tarafımızdan İngilizceden Türkçeye çevirilmiştir)

Robot Kelimesi Hakkında

[...]

“Josef dinle beni,” diye söze başladı yazar, “oyun fikri var aklımda.”

“Ne tür bir oyun,” diye geveledi ressam (gerçekten geveliyordu, çünkü o an ağzında fırçasını tutuyordu).

Yazar, ressam abisine olabildiğince kısa bir şekilde anlattı.

“Yaz o zaman,” dedi ressam, ne ağzından fırçasını çıkararak ne de resmine bir anlığına ara vererek. Kayıtsızlığı biraz gurur kırıcıydı.

“Ama,” dedi yazar, “bu yapma işçilere ne ad takacağımı bilmiyorum. Onlara labori diyebilirim, ama kulağıma biraz ukalaca geliyor.”

“O zaman roboti de onlara,” diye geveledi ressam ağzındaki fırçayla, ve resim yapmaya devam etti. Ve işte böyle gerçekleşti. Bu sayede robot kelimesi doğmuş oldu, gerçek mucidi böylece bilinsin.

Lidove noviny, 24 Aralık 1933

Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici

Twitter'da @KelimeKosesi