İlk adımda zombi

Türkçeye Aztekçeden, Sümerceden, veya Çinceden giren kelimeler gördük. Devriâlemi tamamlamak için bir de Afrika’ya uğramak gerekir.

kelimesinin Türkçeye okunuşları aynı olan ya İngilizce zombie ya da Fransızca zombi kelimesinden girdiği gözüküyor.

İngilizce ve Fransızca dillerine kelimenin girişi, farklı ama benzer iki yoldandır. İngilizceye Louisiana Kriyolü zombi, Fransızcaya da Haiti Kriyolü zonbi kelimesinden geçmiştir. Kriyol diller, kırma diller olarak da adlandırılır, genellikle birinin Avrupai bir dil olduğu iki veya daha fazla dilin birleştiği ve konuşulduğu dilleri ifade eder.

Avrupalıların Atlantik köle ticareti kapsamında Afrikalılar toplanılıp köle olarak Karayipler’e ve Amerika’ya getirildiklerinde, beraberinde dillerini ve kültürlerini de getirdiler. Beraberlerinde getirdikleri zengin kültürün bir parçası da ruh, büyü, vudu içeren bir inanç bütünüydü.

Bu inanç bütünün bir parçası olarak zombi “yaşayan ölü(leri)” ifade eder. Bir kaynağa göre Haiti Kriyolü zonbi, kendisini hayata döndüren büyücünün hükmündeki bir ruhtur.

Sözcüğün bu anlamları Türkçe hortlak kelimesiye en yakından karşılanır. Peki yaşayan ölü olarak zombi nasıl bu dillere gelmiştir?

Bunun için kriyollerimizin içeriklerine bakmamız gerekiyor. İki veya daha fazla dilin kırması demiştik, Louisiana ve Haiti’de bu dillerden biri Fransızca ise, diğer diller Orta ve Batı Afrika dilleridir.

Görünüşe göre zonbi veya zombi, Nijer-Kongo dil ailesinin Orta Afrika’daki Bantu dilleri kolunda bulunan bir dilden gelmektedir.

Angola’nın kuzeyindeki Ambundu halkı tarafından konuşulan Kimbundu dilinde (ya da Ambunduca) nzumbi “hayalet, ruh” demektir. Bir görüşe göre zombinin kökü budur.

Başka bir görüş işe Kongo’nun Kikongo diline (ya da Kongoca) nzambi kelimesine işaret eder. Nzambi, özellikle bir özel isim olarak kullanıldığında, tekil bir yaratıcı, yüce bir Tanrı’yı ifade etmektedir. Belki de anlamı genişlemiş ve “ruh” anlamını almıştır.

Zombi kelimesine sonbi’ not olarak düşelim, maalesef Afrika dillerinin nihaî köküne dair araştırmaların eksikliğinden dolayı daha derine inmek mümkün değil. Birbirine yakın Bantu dillerinin ortak bir atası, bir Bantu Anadili içinde nzambi veya nzumbinin kökleri mutlaka bir gün araştırılıp bulunacaktır.

Umudumuz Ambundu veya Kongo kökenbilimciler ile...

Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici

Instagram'da @kelime_kosesi

Twitter'da @KelimeKosesi