Rengarenk ışıklı süslemeleri; tarçın, karanfil, şeker kokuları ve kalabalığın uğultusuna eşlik eden ilahi sesleriyle Noel pazarları her yıl başta Almanya ve Avrupa şehirleri olmak üzere kent meydanlarında binlerce kişinin biraraya geldiği bir kış masalını andırıyor. Peki 13. yüzyıldan beri politik ortama göre sürekli kendini dönüştüren bu gelenek bugün bildiğimiz hâlini nasıl aldı?

Yazı: Deniz Aytekin

Rengarenk ışıklı süslemeleri; tarçın, karanfil, şeker kokuları ve kalabalığın uğultusuna eşlik eden ilahi sesleriyle Noel pazarları her yıl başta Almanya ve Avrupa şehirleri olmak üzere kent meydanlarında binlerce kişinin biraraya geldiği bir kış masalını andırıyor. Bu pazarların bazıları öyle görkemli ve ışıl ışıl ki pazarlara özel turlar bile düzenleniyor.

Öte yandan buram buram nostalji kokan Noel pazarlarının kökleri o kadar da eskiye dayanmıyor. Avrupa'da tatil dönemlerinde esnafın sokak tezgahlarında mallarını satması yüzyıllardır süren bir gelenek ancak Georgia State Üniversitesi’nden tarihçi Joseph Perry’e göre bildiğimiz Noel pazarları aslında “şaşırtıcı derecede modern bir icat.”

Noel pazarlarının kökleri 1296 yılına, Avusturya Dükü Albrecht I’in Aralık ayında 14 günlük panayır düzenlenmesine izin verdiği Viyana’ya kadar uzanıyor. Bu panayırlar Aralık ayında düzenlense de dinî bir anlam taşımıyordu ve Noel’le bir ilgisi yoktu.

• Tarihçiler ilk Noel pazarını kesin olarak adlandırmaktan kaçınsa da en eski örneklerden birinin 1434’te başlayan "Dresden Striezelmarkt" olduğunu düşünüyor. Noel tatilinde ağaç süsleme geleneğinin ise 16. yüzyılda Almanya’da başladığı tahmin ediliyor. Almanya’da Protestan Reformu’nu başlatan Martin Luther, bir gece ormanda yürürken izlediği yıldızlardan ilham alarak Noel ağacına ışıklı süsler takan ilk kişi olarak anılıyor.

Orta Çağ’da hediye verme geleneği, Noel’den çok 6 Aralık’taki Aziz Nikola Günü’yle ilişkilendiriliyordu. Çocukların "koruyucu azizi" olan Nikola’nın, uslu çocuklara hediye verdiğine inanılıyordu. Tanrı’yla doğrudan ilişkiyi vurgulayan Luther, aziz ikonalarını “putperestliği teşvik eden dikkat dağıtıcılar” olarak gördüğünden bu geleneği Tanrı’nın “iyi ve cömert bir ebeveyn” olduğu görüşünü yaygınlaştırmak için 6 Aralık’tan İsa’nın doğum gününe taşıdı.

Noel’in hediye alıp verme ve kutlamalarla özdeşleşmesi, bazı çevrelerde tepkiyle karşılandı. 17. yüzyılda İngiliz püritenler, Noel’in aşırı içme ve taşkınlık yapma bahanesine dönüştüğünü savundu. 1643’te İngiliz Parlamentosu’nun çıkardığı bir kararname, Hıristiyanların “İsa’nın anısını kutlama bahanesiyle bu bayramı dünyevi zevklere teslim ettiğini” belirtiyordu ancak eleştiriler pazarların büyümesinin önüne geçemedi.

• 17. ve 18. yüzyıllarda et, hamur işleri ve çeşitli ürünlerin satıldığı pazarlar, Avrupa başkentlerinde çoğalmaya başladı. Genellikle kiliselerin yakınında kurulan ve işçilerden asillere toplumun tüm kesimlerini biraraya getiren pazarların sayısı 1650’de yaklaşık 50 iken 1840’a gelindiğinde 600’e çıkmıştı.

Zamanla değişen zevkler ve politik ortam da pazarları dönüştürdü. Hükümetler pazar tarihlerini Aralık başı ile 1 Ocak arasında sınırladı, yalnızca çocuk oyuncakları, Noel ağaçları, doğum sahnesi figürleri, zencefilli kurabiyeler ve şekerlemeler gibi “gerçek Noel ürünleri” satılmasına izin veren düzenlemeler getirdi.

YAZININ DEVAMI