Her gün savaş, yaptırım, rejim ve kriz başlıklarıyla andığımız İran, aynı zamanda şiirin gündelik hayata karıştığı, şair mezarlarının ziyaret edildiği, sinemanın dünyaya başka bir dil önerdiği, kadınların baskıyla hayat arasındaki çizgide yeni alanlar açtığı bir ülke. İran'ı tarih, edebiyat, sinema ve müzik aracılığıyla okumak, manşetlerin gölgesinde kalan o karmaşık ama canlı dünyayı görünür kılıyor.

Yazı: Yasemin Kaya ve Utku Özer

İran'ı dışarıdan izlerken önce devlet görünüyor. Rejim, yaptırımlar, nükleer kriz, ahlak polisi, sokak protestoları, bölgesel gerilimler... Ama bu ülkeyi yalnızca bunlarla tanımlamak, birkaç on yılı alıp birkaç bin yılın yerine koymak gibi... Üstelik İran denen ülke, daha adında bile uzun bir tarih taşıyor.

• “İran” adı Eski İran dillerindeki aryānām kökünden geliyor; “Persia” ise Batı’nın aslında yalnızca Fars bölgesine ait bir adı bütün ülke için kullanmasından ibaret.

"İran" adı uluslararası kullanıma ancak 1935'te girdi: Rıza Şah Pehlevi, "Aryan" kimliğini sahiplenerek dünyadan bu adı kabul etmesini talep etti. Söz konusu hamlenin bir yan etkisi oldu: Nazi Almanyası ortak Aryan kökeni gerekçesiyle İran'a yaklaştı. 1930'ların sonunda iki ülke arasındaki ticaret zirveye ulaştı; Alman mühendisler ve danışmanlar İran'ın demiryollarında, fabrikalarında, havaalanlarında boy gösterdi. Hitler, Rıza Şah'a imzalı fotoğraf gönderdi.

İkinci Dünya Savaşı patlak verince bu yakınlaşma İngiltere ve Sovyetler Birliği'ni alarma geçirdi. 1941'de iki ülke İran'ı işgal etti, Rıza Şah tahttan indirilip sürgüne gönderildi. Ancak İranlılar, Nazi ırkçılığını hiçbir zaman benimsemedi. Savaş sırasında İran konsolosluklarının Almanya'daki 1.500'den fazla Yahudi'ye gizlice İran pasaportu vererek toplama kamplarına gönderilmelerini engellediği de biliniyor.

Toprağına ayak basanı dönüştüren bir ülke

Tarih boyunca İran defalarca işgal edildi ama çoğu zaman işgal edeni dönüştüren taraf oldu. İskender, Persepolis'i yaktı ama ardından kurulan dünya İran'ın mirasını silemedi. Araplar ülkeye İslam'ı getirdi; İran bu yeni dinin dilini ve edebiyatını şekillendirdi. Moğollar yaktı yıktı; sonra aynı kültürün taşıyıcısına dönüştü.

YAZININ DEVAMI