AB’nin Macaristan ve Polonya’yla imtihanı

Avrupa Birliği liderleri, temmuz ayında yıllık bütçelerine ek olarak 750 milyar avroluk bir koronavirüs teşvik paketi duyurduklarında birçok akademisyen, politikacı, analist ve gazetecinin yorumu, “AB’nin Hamilton anının” geldiği ve birliğin siyasi-ekonomik derinleşmesinin artacağı yönündeydi. AB üye ülkelerinin koronavirüs nedeniyle tahribata uğrayan ekonomilerini düzeltme yolunda bir dönüm noktası olarak görülen teşvik paketi; bloğun tarihinde daha önce hiç denenmemiş, cesur ve geniş çapta bir iş birliği atılımıydı. Fakat aylar süren ikna çabaları, hangi ülkenin ne kadar pay alacağına dair planlamalar ve Brüksel’deki siyasi çıkmazlar sonucu vadedilen fonlar, bir türlü üye ülkelere ulaşamadı. Pazartesi günü ise Macaristan ve Polonya, üye ülkelere yapılan ödeneklerin hukuk devleti ilkesine uyum koşuluna bağlanması nedeniyle teşvik planını ve bütçeyi veto ederek AB’nin siyasi ve ekonomik derinleşme planlarına ağır bir darbe vurdu.

• Teşvik paketi: Mart ayından bu yana koronavirüsle çetin bir mücadele içinde olan AB’de teşvik paketi teklifi ilk olarak 18 Mayıs’ta Almanya Şansölyesi Merkel ve Fransa Cumhurbaşkanı Macron tarafından ortaya atılmıştı. 27 Mayıs’ta ise Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen 2021-2027 dönemi bütçesine ek olarak “Next Generation EU” adı altında 750 milyar avroluk bir toparlanma fonu teklifini parlamentoya sundu. “Tutumlu dörtlü” olarak bilinen Hollanda, Danimarka, İsveç ve Avusturya’nın çekincelerine rağmen AB, temmuz ayında 2027 yılına kadarki dönemi kapsayan 1 trilyon 100 milyar avroluk AB bütçesine ek olarak 390 milyar avrosu hibelerden, geri kalan 360 milyar avrosu ise kredilerden oluşması hedeflenen 750 milyar avroluk Covid-19 paketi üzerinde uzlaşmaya vardı.
   
• Hukukun üstünlüğü şartı: Temmuzda kabul edilen bütçe tasarısı, kasım başında Avrupa Parlamentosu tarafından onaylandı; ancak parlamento iklim koruma, dijitalleşme, sağlık, gençlik, eğitim, araştırma ve göç alanlarına daha fazla kaynak ayrılmasını, bütçedeki öz kaynakların artırılmasını ve AB fonlarının hukukun üstünlüğü ilkelerine uyumlu olan ülkelere dağıtılmasını talep etti. Daha önce temmuz ayındaki zirvede de bu konu gündeme gelmiş ve Polonya ve Macaristan’ın itirazlarını aşmak için "Hukuk devleti ilkesine yönelik ihlaller yaşanması durumunda AB ödeneklerinde kesintiye gidilebileceği" şeklinde bir formül bulunmuştu. Bu haftaki büyükelçiler toplantısında ise AB fonlarının hukukun üstünlüğü şartına bağlanması üye ülkeler tarafından nitelikli çoğunlukla kabul edilirken oy birliği gereken bütçe ve teşvik paketi konusunda Macaristan ve Polonya veto hakkını kullandı.
   
• İtirazlar: Avrupa Parlamentosu’nun hukuk devleti şerhinin, yargı bağımsızlığını tehlikeye atacak eylemlerde bulunan Macaristan ve Polonya hükümetlerini hedef aldığı düşünülüyor. Nitekim Macaristan Başbakanı Victor Orban ve Polonya Başbakanı Mateusz Morawiecki’nin veto kararı ve AB’nin tutumuna yönelik eleştirileri de bu tezi doğruluyor. Avrupa Merkez Bankası’nın hesaplamalarına göre Polonya ve Macaristan’a gayrisafi yurt içi hasılalarının (GSYİH) %3’ü değerinde bir katkı sağlayacağı planlanan teşvik paketinin onaylanması aslında iki ülke için de hayati önem taşıyor; ancak diplomatlar ve hükümet yetkilileri özellikle Orban’ın sert tutumu nedeniyle üyeler arasındaki güveni sarstığını iddia ettikleri hukuk devleti şartı kalkmadığı sürece anlaşmaya yanaşmayacaklarını söylüyor. Geçen hafta bir mektupla açıklama yapan Polonya Başbakanı Morawiecki, Polonya'nın “keyfî, siyasi güdümlü kriterlere dayanan herhangi bir takdir mekanizmasını” kabul etmeyeceğini söyledi. Üye devletlerin anlaşma haklarına saygı duyulacağına dair yeterli garantiler olmadan Polonya parlamentosunda bütçeyi onaylama olasılığını görmediklerini de ekledi.
   
• Şimdi ne olacak? Veto çıkmazı, perşembe günü telekonferansla yapılması planlanan AB Liderler Zirvesi’nde gündeme getirilecek. Sorunun çözümü ise iki ucu keskin bir kılıç. İyimser AB yetkilileri, Polonya ve Macaristan’ın GSYİH’lerinin %3’üne denk gelen maddi desteği reddedemeyeceğini düşünerek geri adım atacaklarını iddia ediyor. Veto haklarına sığınan Macaristan ve Polonya ise AB’nin hukuk devleti şartından vazgeçmesini umuyor. AB’nin geri adım atması durumunda ise Hollanda, Avusturya ve Romanya gibi ülkelerin sert tepki göstererek bütçeyi veto etme ihtimali ortaya çıkıyor. Bütçenin onaylanması için oy birliği şartı mevcut, kasım ayında oy birliğine ulaşılmaması durumunda fonların dağıtımının yeni yıla sarkması ise kaçınılmaz. Bu da Covid-19 enfeksiyonlarının ikinci dalgası nedeniyle art arda ulusal karantinalar ilan eden AB ülkeleri için tehlike çanlarının çaldığını gösteriyor.