Artan kayıt dışı finansmanın kaynağı ne?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) 12 Eylül Pazartesi günü ödemeler dengesi verilerini yayımladı. Verilere göre temmuz ayında Türkiye’nin cari açığı 4 milyar doları aşarak 12 aylık cari açığı 36,6 milyar dolar seviyesine taşımış, TCMB resmi rezervleri ise 4,4 milyar dolar artış kaydetmişti. Fakat oldukça çarpıcı olan bu verilerin yanı sıra dikkat edilmesi gereken bir kalem daha vardı: Net Hata Noksan. 

Temmuz ayında net hata noksan kaleminden 5,5 milyar dolarlık rekor döviz girişi kaydedildi. Yılbaşından bu yana toplam net hata noksan girişi ise 24,3 milyar doları buldu. Ekonomistler ise cari açığı sessizce kapatan bu rekor döviz girişinin kaynağını merak ediyor.

Net hata noksan nedir?

Ödemeler dengesi sıfır toplamlı bir denge, gelirler ve giderler birbirini sıfır noktasında dengelemek zorunda. Eğer ödemeler dengesi toplamı 0’dan fazlaysa kaynağı belirsiz bir döviz girişi, 0’dan azsa kaynağı belirlenemeyen bir döviz çıkışı olduğu anlamına geliyor. Bu kaynağı belirlenemeyen hareketler de “net hata noksan” olarak adlandırılıyor. Bu kalemin de dengeye dâhil edilmesinin ardından yine 0 noktasına ulaşılıyor.

Ödemeler dengesi verisinde yer alan net hata noksan kalemi, kaynağı belirlenemeyen döviz hareketlerini ifade ediyor. Bu hareketler ölçüm hatalarından, beyan yanlışlıklarından ya da kayıt dışı finansman ve gelirlerden kaynaklanabiliyor. 

Türkiye ekonomisi bu yılın ilk 7 ayında 36,6 milyar dolar cari açık verdi. Bu açığın 4,4 milyar doları finans hesabından, yani ülkeye gelen yatırımlardan, 7,9 milyar doları rezervlerden, 24,3 milyar doları ise net hata noksan kaleminden karşılandı. Yani böylece Türkiye’nin ocak-temmuz döneminde verdiği cari açığın %66’sı, kaynağı bilinmeyen döviz girişleriyle karşılanmış oldu.

Ekonomistler ne diyor?

Konu hakkında ekonomistler ve stratejistler farklı yorumlarda bulunuyor. Bazı ekonomistler bu dövizin kaynağının yanlış kaydedilmiş sermaye akışlarından, döviz veya altın satışından kaynaklanabileceğini söylerken, kimisi ise bu paranın “Rusya’dan geldiğini” iddia ediyor. Aynı zamanda ihracat gelirinin Türkiye’ye geç gelmesi, turizm gelirleri, varlık barışları ya da finans hesabında yaşanan aksaklıkların da buna katkıda bulunabileceği ifade ediliyor. 

Ekonomist Mahfi Eğilmez, konu hakkında paylaştığı yazısında, “OVP 2023 – 2025’de yıl sonunda 808 milyar dolar düzeyinde olacağı tahmin edilen GSYH’nin %3,8’i gibi çok yüksek bir orana ulaşmış olan net hata ve noksan konusunda Merkez Bankası’nın, kuşkuları gidermek için, olası nedenler üzerinde bir araştırma yaptırarak elde edilen sonucu kamuoyuyla paylaşması gerektiğini düşünüyorum" dedi.

Financial Times ise, konu hakkında “Türkiye’yi kim dolduruyor” başlıklı bir yazı yayımladı ve Türkiye’de son zamanlarda yaşanan kayıt dışı finansman artışlarına değindi. FT yazısında, “Banka hesabınızı açıp, düşündüğünüzden daha fazla paranız olduğunu fark etmek, hayatın en büyük zevklerinden biridir. Türkiye ise şansına, bu yıl açıklayabileceğinden 24,3 milyar dolar daha fazla gelir elde etti” ifadelerine yer verdi.

Konu hakkında Financial Times’a konuşan Liam Peach, Türkiye’nin artan net hata noksan kaleminin nedenini hiçbir şekilde bilmediklerini, bunun altın veya döviz satışından kaynaklanabileceği gibi, kaçakçılıktan da kaynaklanabileceğini söylüyor.

Yine Financial Times’a konuşan ekonomist Timothy Ash ise, 7 ay içinde 24,3 milyar dolara net hata noksan girişinin Rusya’dan gelmiş olabileceğini düşündüğünü söylüyor. Ash açıklamasında, “Eğer bir adam elinde para dolu bir çantayla gelirse, Türk bankaları o adamın iş yapmasının bir yolunu bulur. Türk yetkililer akışları kolaylaştırarak yaptırımlardan net kazanan olarak çıkmayı düşündüklerini belli ediyorlar” ifadelerini kullandı.

Hazine ve Maliye Bakanı Nureddin Nebati ise, Financial Times tarafından yayımlanan yazıya, Twitter üzerinden yaptığı açıklamasında “Türkiye Ekonomi Modeli” cevabını verdi ve “Yatırım, Üretim, İstihdam, İhracat, Büyüme” diye de ekledi.