Aşı mı tehlikeli, aşı karşıtlığı mı?

90 yaşındaki Margaret Keenan’ın adını bir hafta öncesine kadar aile üyeleri, komşuları ve arkadaşları dışında kimse bilmiyordu. 8 Aralık’ta ise Keenan, “Mutlu Noeller” yazan mavi tişörtü, puantiyeli hırkası ve yorgun bakışlarıyla tüm dünyanın gündemine oturdu. Pfizer ve BioNTech tarafından geliştirilen Covid-19 aşısıyla aşılanan ilk insan olan Keenan, hemşire May Parsons’ın kolunda odadan çıkarken meraklı basın mensuplarına “Aşı olmak en iyi erken doğum günü hediyesi. Bu sayede yılın büyük bir bölümünde tek başıma kaldıktan sonra Noel'de ailem ve arkadaşlarımla vakit geçirebileceğim,” dediğinde aslında aşı sayesinde normal hayatına dönmeyi düşleyenler adına konuşuyordu. Keenan’ın sembol hâline gelen fotoğrafı, kitlesel aşılama kampanyaları başlatan ülke liderlerinin halklarına vermek istedikleri mesajdı. Nitekim faydalı da oldu. Birçok kişi aşılamada sıranın ne zaman kendilerine geleceğini hesaplamaya başladı; ancak bir sorun vardı: Herkes aşılara Keenan kadar güvenmiyordu. Aşının yan etkileri, güvenliği ve etkinliği hakkında soru işaretleri olan kişiler, öncelikle sosyal medyada aşı karşıtı propagandalara başladı. Bu hafta ise Londra’da parlamento önünde toplananlar, aşı kampanyasının başlamasından sonraki ilk fiziksel eylemi gerçekleştirdi. Peki, tehlikeli olan hangisi? Aşı mı, aşı karşıtlığı mı?

• Arka plan: Günümüzde genelde çocuklarının aşılanmasına yanaşmayan ebeveynlerde karşılaştığımız aşı karşıtlığı, aslında 1800’lerin başından bu yana çeşitli ülkelerde özellikle muhafazakâr kesim arasında yaygın. Hatta aşı karşıtları tarafından örgütlenen derneklerin geçmişi İngiltere’de 1866, ABD’de ise 1879 yılına dayanıyor. Bununla birlikte, pandeminin aşı karşıtlığının artması için ideal koşulları yarattığı söylenebilir. Bir yıldır Covid-19'la yaşamaya alışan insanların bir kısmının aklında, virüsün bulaşma şartları ve hızı konusunda soru işaretleri mevcut. Sosyal mesafe kurallarına uyulmasa dahi virüsün bulaşmama ihtimali ve hastalığın hafif geçirilebileceği gerçeği, bazı insanlarda ortada ciddi bir sorun olmadığı algısını yaratıyor. Virüsün bir tehdit olduğunu kabul etmesine rağmen şüpheci duruşunu koruyanların ana argümanları arasında ise normal şartlarda yıllar süren aşı geliştirme süreçlerinin Covid-19 aşısı özelinde çok kısa bir süreye indirgenmesi, aşıların uzun vadeli yan etkilerinin gözlemlenme şansının olmaması ve sürekli mutasyona uğrayan koronavirüsün tek bir aşıyla önlenmesinin mümkün olmadığı inancı yatıyor.
   
• Sosyal medya etkisi: İnternet ortamında yer alan bilgi kirliliği ve komplo teorileri de aşı karşıtlığını körüklüyor. Tıp dergisi The Lancet tarafından yayımlanan bir makale, aşı karşıtı söylemlerde bulunan sosyal medya hesapların sayısının 2019’dan bu yana yaklaşık 8 milyon arttığını ortaya koyuyor. Ekim ayı itibarıyla Facebook’ta aşı karşıtı grupları takip edenlerin sayısı 31 milyona ulaşırken YouTube’da ise 17 milyon kişi bu tarz kanalları takip ediyor. Pazar araştırması şirketi Ipsos MORI ve King’s College tarafından yapılan bir çalışmaya göre Birleşik Krallık’ta her üç kişiden biri sosyal medyada aşı karşıtı mesajlara maruz kalıyor. ABD’de ise Amazon ve Barnes & Noble gibi sitelerde aşı karşıtı kitaplar, en çok arananlar arasında yer alıyor.
   

Aşı karşıtlığını besleyen teoriler neler?
 

• Genetik değiştirme: Aşı karşıtlarının ana argümanları arasında daha önce hiç test edilmemiş mRNA teknolojisiyle geliştirilen aşıların insanların genetik yapısında değişimlere neden olacağı iddiası yer alıyor. Fakat uzmanlara göre herhangi bir aşının insan DNA’sını genetik olarak değiştirmesi mümkün değil. Basitçe anlatmak gerekirse mRNA aşısı, virüsü insan vücudunda üretmek için SARS-CoV-2'nin genetik kodundan küçük parçalar kullanıyor. Bu sayede, aşılanan kişinin bağışıklık sistemi virüsü tanıyor ve enfeksiyon hâlinde ona saldırmak için antikor üretmeye başlıyor. Ancak RNA'nın insan vücuduna enjekte edilmesi, insan vücudunda DNA dizisini hiçbir şekilde değiştirmiyor.
   
• Mikroçip: Bir diğer teorinin odağında ise Microsoft’un kurucusu Bill Gates var. Aşı çalışmalarının fonlanmasında etkin rol alan Gates'in milyonlarca kişinin vücuduna takip edilebilir mikroçipler yerleştirmek için Covid-19'u ortaya çıkardığı iddia ediliyor. Söylentiler, Gates’in mart ayındaki “Kimlerin test edildiğini ve aşı olduğunu dijital sertifikalar yoluyla takip edebiliriz,” açıklamasından kaynaklanıyor. Gates’in bahsettiği dijital sertifikalar kişilerin aşı bilgilerinin özel bir mürekkeple deriye enjekte edilmesini sağlayacak bir teknolojiye işaret ediyor; ancak bu teknoloji henüz uygulanmadığı gibi uygulansa dahi insanların izlenmesine ve kişisel bilgilerine ulaşılmasına imkân vermiyor.
   
• Cenin dokusu: Aşıların insan ve hayvan ceninlerindeki bazı dokuları içerdiğine dair iddialar da mevcut. Hatta bazıları, anne karnındaki 3-6 aylık bebeklerin kürtajla alınıp bedenlerinin aşı çalışması için kullanıldığını söylüyor. Bu iddiaların temelinde, aşı geliştirme süreçlerinde laboratuvarda üretilen bazı hücrelerin kullanılması yatıyor. Bu hücreler embriyonik hücrelerin klonlanmasıyla oluşturuluyor ve virüsü izole etmek için kullanılıyor. Fakat nihai üründe hücresel materyal yer almıyor.
   
• Aşı mı tehlikeli, aşı karşıtlığı mı? Diğer tüm aşılar gibi onay sürecinde kapsamlı verimlilik ve güvenlik testlerinden geçen Covid-19 aşılarının elbette belli başlı riskleri var; ancak tıpta “güvenli” ve “zararsız”, “risk” ve “riskli” kavramları arasında önemli bir fark olduğunu da unutmamak gerekiyor. Londra Hijyen ve Tropik Tıp Okulu'ndan Prof. Stephen Evans, "Eğer 'güvenli' derken hiçbir yan etkisi olmamasını kastediyorsanız hiçbir aşı için güvenli diyemeyiz," diyor ve bir aşının yan etkilerinin faydasına kıyasla az olmasının güvenilir olması için yeterli olduğunu da ekliyor. Öte yandan, aşı karşıtlığının artması tüm insanlığı tehdit ediyor. Zira dünyada 1,6 milyondan fazla kişinin ölümüne neden olan Covid-19 pandemisinin sona ermesi, tüm insanların en az %80’inin aşılanmasına ve böylece sürü bağışıklığının kazanılmasına bağlı. Covid-19’un ulusal bir salgın değil, bir pandemi olması ise aşı karşıtlığının önüne geçilmemesi durumunda hiçbir ülkenin güvenli olmayacağı anlamına geliyor.