Avrupa'nın yeni fay hatları: Göç politikasındaki değişimler ve Türkiye

Avrupa son birkaç yıldır, birçok farklı dinamiğin biriktiği uzun bir kırılma sürecinden geçiyor. Ekonomik dalgalanmalar, küresel ekonomik düzlemde kırılganlaşma, güvenlik tehditleri, Rusya’nın saldırganlaşan jeopolitiği, iç politikada yükselen aşırı sağ… Bütün bunlar, bir zamanlar değer temelli bir siyasal anlatıyı merkezine alan demokratik ve “ilkeli” Avrupa’nın giderek Realpolitik siyasetine, güvenlik ve güç dengesini önceleyen pragmatik ve katı bir stratejiye yöneldiğini gösteriyor. 

• Son zamanlarda Avrupa siyasetinde yaşanan bir dizi başka gelişme, bu büyük resmin içerisinde değerlendirilmeye muhtaç yeni alanlar yarattı ve yaratmaya devam ediyor. Bunların başında da hepimizin çok iyi bildiği, Türkiye’nin ve bütün Avrupa ülkelerinin siyasi denklemini belirleyen göç politikaları ve göç yönetimi geliyor.

Son aylarda bu büyük başlık altında merceğimizi göç politikalarına odaklamamıza neden olan sıcak gelişmeler oldu. Bu gelişmelerin en önemlisi, Avrupa’nın göç ve iltica rejiminde yaşanan sarsıcı değişim diyebiliriz. Özellikle İngiltere ve Almanya gibi Avrupa’nın ağır toplarından peş peşe gelen yasa değişiklikleri, yalnız ulusal politikaların değil, kıtanın genel stratejik yönelimindeki dönüşümün de işareti. Keza Brüksel’in yeni adımları da kıtanın seyrini bütünüyle etkileyeceğe benziyor. 

Uzun zamandır devam eden bir izleğin sonucunda göç konusunun artık sosyokültürel düzlemde tartışılması ikinci, belki üçüncü planda. Bugün Avrupa’da göç, ekonomik planlamadan sınır güvenliğine, AB içi dengelerden Türkiye gibi komşu ülkelere uzanan dev bir jeopolitik alanın merkezi hâline gelmiş ve bu siyasete sıkışmış durumda.

İngiltere ve Almanya’nın yeni düzenlemeleri ne getirdi ne götürdü?

Birleşik Krallık’ta İşçi Partisi hükümeti 2024’te iktidara geldiğinden beri göç politikasında kapsamlı değişikliklere hazırlanıyor. Bu hafta ise İçişleri Bakanı Shabana Mahmood, “modern zamanların en büyük iltica reformu” olarak lanse edilen yeni göç paketini duyurdu. 

• Paket hem iltica sisteminin mantığını değiştiriyor hem de ülkede uzun süredir fiilen uygulanan caydırma stratejisini hukuki zemine oturtuyor. 

Yeni düzenlemelerin ana hatlarını özetleyelim: Öncelikle bu düzenlemenin ana motivasyonu kalıcı oturuma geçiş süresinin uzatılmasıydı, uzatıldı. Mülteci statüsü tanınan bir kişi, eskiden 5 yıl sonunda kalıcı oturum iznine başvurabiliyorken yeni düzenlemeyle bu süre 20 yıla çıkarıldı. Bununla beraber mülteci statüsü “geçici” hâle geldi; artık her 2,5 yılda bir bu statü gözden geçirilecek. Ülkesinin “güvenli” olduğu düşünülen mülteciler için dönüş mekanizması açık kalacak. Öte yandan tüm bu süreçlerdeki dil ve entegrasyon kriterleri sertleşirken sosyal yardımlara erişim ve barınma hakkı daha sıkı entegrasyon şartlarına bağlandı.

Britanya’nın yeni paketinin ardındaki en önemli motivasyonlardan birinin, siyasi arenada güvenlik argümanlarının merkezinde yer alan küçük tekne geçişlerini caydırmak olduğu belirtiliyor. Ama bu düzenlemenin tartışma yaratacak bir dizi başka sonucu da var. 

• Washington Post’un 17 Kasım günü yayımlanan analiz makalesinde, planlanan düzenlemeler arasında mültecilerin belirli bir değer üzerindeki varlıklarına el konulması ve bu yolla barınma maliyetlerinin karşılanması olduğu da aktarılıyor.

Bu reformlar yalnızca teknik düzenlemeler değil; aynı zamanda güçlü bir politik mesaj taşıyor. 2024 Temmuz’unda iktidara gelen İşçi Partisi hükümeti, İngiltere’nin aşırı sağcı partisi Reform UK’in oylarındaki artış, sağ basının gündemi ve “küçük teknelerle gelenler” krizinin yarattığı kontrol kaybı hissiyle karşı karşıya. Bu nedenle paket, soldan ziyade sağın göç söylemini ödünç alan, göçmenliği caydırmaya odaklı bir strateji olarak şekilleniyor.

Almanya’da ise tamamen farklı bir tartışmadan yola çıkan benzer bir sertleşme yaşandı ve tam bir yıl önce, Ekim 2024’te hayata geçirilen “fast-track citizenship” modeli rafa kaldırıldı. Bu model, iyi entegre olmuş göçmenlere 3 yılda vatandaşlık yolunu açıyordu. Şimdi ise bu yol tamamen kapandı. Almanya İçişleri Bakanlığı, yeni düzenlemenin gerekçelerini açıklarken vatandaşlığın “entegrasyonun ödülü” olduğunu, kolaylaştırılmış vatandaşlığın göç akışını teşvik edebileceğini vurguladı.

Almanya, ekonomik gereklilikler ile siyasal baskı arasındaki en çarpıcı çelişkilerden birini sergiliyor: İşgücü açığı tarihin en yüksek seviyesinde, ancak göç politikası giderek kısıtlanıyor. İngiltere’deki siyasi manzaranın bir benzeri Almanya’da da görülüyor. Almanya’nın yaşlanan nüfusu ve devasa işgücü açığına rağmen, kamuoyu baskısı ve aşırı sağın yükselişi vatandaşlık sistemindeki reformun iptalinde belirleyici oldu.

Tabii bunları İngiltere ve Almanya’nın başını çektiği daha genel anlamda Avrupa’nın Realpolitik siyasetine dönüşünden ayrı değerlendirmek mümkün değil. Ama gelin öncelikle İngiltere ve Almanya özelinde bu durumun neye tekabül ettiğine ve daha geniş bir perspektifle geniş Avrupa’ya da bakalım.

İngiltere: İşçi Partisi hükümette ama sağın söylemi iktidarda

İngiltere siyasetinde tablo net: Küçük tekne geçişleriyle sembolleşen “kontrol kaybı” hissi, Reform UK’in oylarındaki tırmanış ve sağ basının ülkenin bir numaralı sorunu olarak göç meselesini göstermesi, iktidardaki İşçi Partisi’ni hızla sağa çekmiş görünüyor. Yapılan yorumlar arasında sıklıkla vurgulanan nokta, İşçi Partisi’nin bu paketle hem Reform UK’i nötralize etmeyi hem de “sınırları geri alan” parti imajını inşa etmeyi hedeflediği.

Tahmin edebileceğiniz gibi İngiltere’deki sosyal demokrat ve sol kesimin ciddi tepkisini çeken bu düzenlemeler, hararetli bir kamuoyu tartışmasının da gölgesinde cereyan ediyor. Bu tepkiler içerisinde mevcut İşçi Partisi hükümetinin, aşırı sağın siyaset ve söylem setlerine yenik düştüğüne yönelik sert eleştiriler var. 

Bu sağ siyasete teslim olma durumu bir günde olmadı. The Guardian’ın 17 Kasım günü yayımlanan analizi, düzenlemeyi İngiltere’de uzun süredir fiilen var olan, ancak ilk kez bu kadar sistematik şekilde yazıya dökülen bir caydırma stratejisi olarak okuyor. Ancak bu analizin de vurguladığı üzere İngiltere’deki sosyal demokrat ve sol grupların bu düzenlemeyi sert bir şekilde eleştirmesinin altında siyasetin dışında somut toplumsal ve insani çıktılar da var. Özellikle çocuk ve genç mültecilerin, her 2,5 yılda bir statülerini yenileme baskısı altında eğitim ve gelecek planlarını kurmak zorunda kalmalarının yaratacağı travmanın bu kişilerin yaşam standartlarını ve entegrasyonunu, dolayısıyla toplumsal dinamikleri olumsuz etkileyeceği öngörülüyor.

Sonuç olarak, bir zamanların sosyal demokrat kalesi, göç başlığında aşırı sağ siyasetin ve söylemin ana argümanlarını ödünç alarak iktidarını tahkim etmeye çalışıyor. Mültecilerin ve göçmenlerin hakları, yaşamları ve özgürlükleri de bu siyasi tahkimatın mezesi hâline getiriliyor. Fakat ne yazık ki bütün hikaye bu doğrultuda daha da sertleşerek ilerleyebilir. Avrupa kıtasını esir alan, güvenlik ve güç odaklı bu yeni Realpolitik siyasetine paralel olarak göç ve iltica meselesi, artık sol-sağ ayrımının ötesine geçip tüm siyasal düzlemi belirleyen eksen hâline gelmiş durumda.

Almanya: Ekonomik ve demografik rasyonalite aleyhine sertleşen sınırlar

Almanya’nın hikayesi daha az dramatik ama belki de daha sembolik. 2024’te kabul edilen yeni vatandaşlık yasası, genel bekleme süresini 8 yıldan 5 yıla indirmiş, bazı “olağanüstü entegre” göçmenlere 3 yılda vatandaşlık kapısı açmıştı. Bu “turbo vatandaşlık” yolu, Ekim 2025’te Meclis’te alınan kararla kapandı; 30 Ekim itibarıyla da fiilen sona erdi. 2024’teki 300 bin vatandaşlık kabulünün yalnızca birkaç yüzünün fast-track yoluyla hayata geçirildiği biliniyor. Yani programın teknik olarak düşük kullanılmış olmasına rağmen mesele, sembolik açıdan yüksek gerilim taşıyor.

Burada Almanya adına şöyle bir paradoks var: Almanya, Avrupa’nın en hızlı yaşlanan toplumlarından biri; her yıl yüz binlerce kişilik işgücü açığı çıkıyor. Buna rağmen vatandaşlığa giden kısa yolların kapatılması, aile birleşiminde sıkılaştırma ve sınır kontrollerinin artırılması, ekonomik rasyonalite ile siyasal baskı arasındaki çatışmanın giderek güçlenen sağ siyaset lehine meylettiğini açıkça gösteriyor. 

• İngiltere için anlattığımıza benzer bir şekilde, aşırı sağcı AfD’nin birçok eyalette birinci partiye yaklaşan oy oranları, merkez sağ ve merkez sol partilerine özellikle göç ve güvenlik gibi meselelerde “daha sert olma” yönünde bir baskı yaratıyor.

Bu nedenle Almanya’da göç tartışması artık “ekonomik rasyonalite” ve “ihtiyaç”tan çok “huzur”, “güvenlik” ve “kimlik” kavramları üzerinden yürütülüyor. Merkel döneminin “Wir schaffen das” (“Bunu başarabiliriz”) mottosuyla özdeşleşen kapsayıcılık, üretkenlik ve iyimserlik hâli ise yerini, seçmen kaybı korkusuyla şekillenen, güç ve sertliği önceleyen temkinli ve kısıtlayıcı bir çizgiye bırakıyor.

Buzdağının ardında: İtalya’dan Danimarka’ya sertleşen Avrupa

İngiltere ve Almanya buzdağının görünen kısmı. Son iki yılda Avrupa’nın birçok ülkesinde benzer eğilimler ya hayata geçti ya da gündemin merkezine oturdu. AB’nin yeni göç ve iltica politikalarının paralelinde Avrupa’nın irili ufaklı birçok ülkesinde sağ siyasetin yükselmesine paralel olarak göçmenlerin ve mültecilerin hak ve özgürlüklerini tırpanlayan bir dizi yeni düzenlemeyi ya da tartışmayı örneklendirmek mümkün. 

• Hollanda’da bu senenin Temmuz ayında Temsilciler Meclisi, aile birleşimini zorlaştıran, geçici oturum sürelerini kısaltırken kalıcı statüye geçişi uzatan iki tartışmalı yasayı onayladı. Bugün Hollanda’da aşırı sağcı Geert Wilders’in 10 maddelik “göçü sıfırlama” planı, yalnızca bayağı bir aşırı sağ söylemi ve politika önerisi değil tüm koalisyonu krize sokacak kadar güçlü bir baskı unsuru. Sınırların orduyla korunmasından aile birleşiminin tamamen askıya alınmasına uzanan öneriler siyasetin gündeminde. 
• İtalya’da Aralık 2024’te yürürlüğe giren yeni göç ve iltica kanunu, çalışma izni ve yabancı işçi kabulü kurallarını sıkılaştırırken iltica başvurularına erişim ve aile birleşimi şartlarını da yeniden düzenledi. Ayrıca İtalya, başvurusunu geç yapanların barınma hizmetlerine erişiminin sınırlanması gibi tartışmalı uygulamalarının yanı sıra Akdeniz’den gelen göç akışlarını da kontrol altına almak amacıyla üçüncü ülkelerle işbirliği ve “güvenli ülkeler” listesinin genişletilmesi gibi adımlar atıyor. Tabii bu uygulamalar İtalya siyasetinde önemli gündem maddeleriyken Meloni hükümetinin göç meselesindeki duruşu ve söylemi Avrupa nezdinde de bir tartışma konusu.
• Danimarka 2021’de kabul edilen yasa çerçevesinde Ruanda’da iltica merkezleri açma planını tartışıyor.Avrupa’da ilticanın ülke dışında işlenmesi fikri Danimarka’da ana akım bir kamusal tartışmaya dönüşmüşken Kopenhag’ın yıllar önce başlattığı dışsallaştırma modeli bugün hem İngiltere’nin hem de AB’nin yeni göç stratejilerine ilham veriyor.
• Fransa’da Macron’un 2024 yılında çıkardığı “Göçü Kontrol Etmek ve Entegrasyonu Geliştirmek” yasası, bir yandan suç işleyen yabancıların sınır dışı edilmesini hızlandırırken diğer yandan “gerekli” sektörlerde nitelikli işgücüne özel vizeler getirilmesini öngörmüştü. Şimdiyse daha sert bir paketin hazırlığı var. Fransa, her ne kadar uzun süredir siyasi istikrarsızlık krizleriyle boğuşsa da “Fransızları korumak” söylemiyle temellendirileceği konuşulan yeni kanun tasarısı, ailenin birleşimini daha da kısıtlayan, sosyal yardımlara erişimi daha sıkı kriterlere bağlamayı tartışan ve kamuoyuna "Devlet kontrolü yeniden sağlıyor" mesajı vermeyi amaçlayan geniş bir güvenlik paketi hâline geliyor. Tabii diğer örneklerde olduğu gibi Fransa’da da uzun zamandır giderek yükselen aşırı sağın siyaset ve söylem havuzunu ele geçirdiğini hatırlatmaya gerek yok sanırım.

Bu örnekleri Polonya, Avusturya, Çekya, Macaristan diye genişletmek mümkün.

Avrupa’da siyasetin yeni ekseni: Refahı ve imtiyazları koruma iddiasıyla göçmen karşıtlığı

Asıl kırılma burada. İngiltere ve Almanya’daki yeni düzenlemeleri ve yukarıda örneklendirdiğimiz bir dizi Avrupa ülkesindeki siyasi durumu anlamak için Avrupa’nın son on yıllık politik sosyolojisine bakmak gerekiyor. 

Kabaca hatırlamak gerekirse 2015 mülteci krizinden bu yana bu sosyo-politik süreç şöyle ilerledi: Önce kitlesel göç dalgasının yarattığı panik, ardından aşırı sağ siyasetin ve bu siyaseti temsil eden figürlerin/partilerin yükselişi, sonra merkez siyasetin bu söylemi içselleştirmesi ve bu yolla sağ partilerin hem oylarını hem parlamentolardaki sandalye sayılarını hem de siyaset arenasındaki eylem ve söylem gücünü artırması ve nihayet yabancı düşmanlığının, göçmen karşıtlığının, bir bütün olarak göç meselesinin, siyasetin ana gündem maddesine dönüşmesi. 

• Tabii ekonomik, siyasi ve jeopolitik olarak birçok cephede güvenlik temelli varoluşsal tehditlerin ve krizlerin içine girmesi Avrupa kıtasında bu siyasetin başatlaşmasını kolaylaştırdı. 

Hepimizin izlediği bu maceranın kaçınılmaz ve acı bir sonucu ise şu oldu: Bu güvenlik ve kimlik temelli göçmen karşıtı siyaset ve buna bağlı göç yönetimi yaklaşımları, siyasi yelpazenin neresinde olursa olsun hükümet iddiası olan her partinin bırakın gözardı etmeyi, programının merkezine almaktan geri duramadığı bir siyaset ve söylem setine, yani temel bir Avrupa paradigmasına dönüştü. Aynı yeni Realpolitik paradigması gibi... 

Öyle ki Avrupa’da, aşırı sağdan merkez sağa ve yer yer tarihsel olarak merkez sol ya da sosyal demokrat sayılabilecek partilere, Avrupa değerlerinin göçle aşınması, göçmenlerin demografik yapıyı dönüştürerek o o pür-i pak Avrupa’yı bozması fikri kaçınılmaz olarak seçim kampanyalarının merkezine oturdu. Ve bana kalırsa, ne yazık ki, uzun süre de böyle olmaya devam edecek.

Avrupa değişmedi, kuralları sertleşti

Tüm bunlarla beraber bir de Avrupa kıtasının en büyük belirleyicisi olan uluslarüstü büyük patron Avrupa Birliği’nin ajandasına bakalım. Şunu baştan söyleyebiliriz: Avrupa’nın göç politikasındaki sertleşmenin kurumsal yüzü Brüksel’de giderek daha net çizgilerle şekilleniyor. 

• Zamanının “insani değerler”, “dayanışma”, “açık kapı” gibi kavram setleri, bugün yerini seçim kaybı korkusuna, iç istikrar endişesine ve aşırı sağın yarattığı baskıya göre şekillenen bir siyasete çoktan bıraktı.

AB’nin bir süredir üzerinde çalıştığı ve yıllardır bir ölçüde oynadığı asıl plan göçü dışsallaştırmak üzerine kurulu. Geldiğimiz noktada bu yaklaşım ve bu pratikler her tarafta zemine oturtuluyor. Bu dışsallaştırma yaklaşımını kurumsal zemine oturtan en kritik gelişme ise “Yeni Göç ve İltica Paktı”nın 2024’te kabul edilmesi oldu. Pakt, sınırdaki taramaları sertleştiren, “hızlandırılmış iltica prosedürü”yle başvuruları sınırda sonuçlandırmayı hedefleyen ve göç baskısını mümkün olduğunca AB topraklarına ulaşmadan üçüncü ülkelerde tutmayı esas alan yeni bir mimari tasarladı. 

• Üstelik bu düzenlemelerin tamamı Haziran 2026’da fiilen yürürlüğe girecek ve bu yazının başında anlattığımız İngiltere ve Almanya’daki yeni düzenlemeler de bu pakttan ayrı düşünülemez. 

Kısacası Avrupa, kendi iç istikrarını korumak için göçü dışarıya iten, sorumluluğu coğrafi olarak da siyasi olarak da sınır ötesine taşıyan yeni bir oyuna geçmiş durumda. Bu yeni oyunun en sıcak somut adımıysa Avrupa Komisyonu’nun 11 Kasım’da Yeni Göç ve İltica Paktı kapsamında ilk “Yıllık Göç Yönetimi Döngüsü”nü başlattığını duyurması oldu. 

Bu açıklanan yeni politika seti, göçün artık Brüksel açısından yalnızca bir acil durum veya dalgasal kriz başlığı olmaktan çıkıp bütçe planlaması, operasyonel kapasite ve dış ilişkileri kapsayan yıllık bir yönetim rutini hâline getirildiğinin vesikası niteliğinde. Kaldı ki Avrupa Komisyonu Göç ve İçişleri Birimi’nden yapılan açıklamada bu yeni düzenlemenin, “AB’nin göçü öngörülebilir, bütüncül ve kapasite temelli bir çerçevede ele almasının başlangıcı” olduğu vurgulandı.

Teknik ayrıntılarına boğulmadan bahsettiğimiz bu yeni politika paketini ve yıllık döngü belgesini özetlemek gerekirse işin temelinde AB’nin yaklaşımında yaşanan bir zihinsel kayma yatıyor. 2015 sonrası Avrupa daha çok kriz yönetimi modundaydı: Sınırdaki acil durumlara yanıt vermek, düzensiz akışları frenlemek, ulusal hükümetler arasındaki gerilimleri idare etmek… Bu kriz yönetimi perspektifi zaman içerisinde Avrupa içi siyasetin dönüşümü ve dış etkenlerle peyderpey başka bir raya oturdu. 

• Bugünse AB, göçü kalıcı bir yönetişim sistemine bağlamaya çalışıyor. Artık hedef uzun vadeli bir kapasite yönetimi yaratmak. Bu yüzden yeni plan yalnızca teknik bir güncelleme değil, AB’nin göç politikasında paradigma değişikliğinin kurumsal çerçevesi niteliğinde.

Bu yeni çerçeve üç temel ayağa oturuyor: İlk ayak, dış sınırların sertleştirilmesi. 2016’dan beri devasa bütçesi tartışma konusu olan Frontex’in (Avrupa Sınır ve Sahil Güvenlik Birimi) bütçesi yeniden artırılıyor, hızlı geri gönderme prosedürleri genişletiliyor. İkinci ayak, hızlandırılmış iltica süreçleri. Paktın getirdiği yeni kurallar, “açıkça temelsiz” görülen başvuruların sınırda kısa süre içinde sonuçlandırılmasını amaçlıyor. Üçüncü ve en tartışmalı ayak ise göçün dışsallaştırılması. AB; Tunus, Mısır, Fas ve Balkan ülkeleriyle yaptığı anlaşmalarla göç akışını mümkün olduğunca kendi sınırına gelmeden tutmayı hedefliyor. 

AB’nin bu politikasının arkasında yatan nedenleri çok iyi bir şekilde analiz eden European Policy Centre’dan iki uzman kıdemli danışman ve politika analisti olan Virginie Jacob ve Alberto-Horst Neidhardt’ın 14 Ekim tarihli tartışma raporu, bu yeni yaklaşımın iltica sisteminin yükünü azaltmak kadar, siyasi olarak “AB’nin göçü kontrol edebildiği” mesajını vermeye yönelik olduğunu da vurguluyor. Bu hızlı prosedürler, özellikle seçim dönemlerinde iç kamuoyuna “işler artık eskisi gibi değil” duygusunu aşılayan bir işlev görüyor. Bu strateji bağlamında göçmenlerin Avrupa’ya ulaşmadan önce “güvenli üçüncü ülkelerde” tutulması, işlemlerinin orada yapılması ve gerekirse orada barındırılması artık normalleşmiş bir politika. 

Kuşkusuz bu yaklaşım, insan hakları ve uluslararası hukuk açısından bir dizi endişeyi ve tartışmayı beraberinde getiriyor. Fakat bu yaklaşımın en net siyasi gerçekliği şu ki AB, göçü yönetmek için sınırlarını fiilen dışarı taşıyor. 

AB’nin birinci sınır hattı olarak Türkiye

Bu üçüncü ayağın en kritik halkası, kuşkusuz Türkiye. Brüksel’in yeni paktı da Ankara’yı açıkça bu sistemin ana düğüm noktalarından biri olarak konumlandırıyor.

Türkiye’nin Avrupa’yla uzun soluklu aşk-nefret ilişkisinin yeni bölümündeki göç politikası ayağı, aslında son on yılın en bilinen ve en ağır dosyalarından biri. Türkiye, 2016 AB-Türkiye Bildirisi’nden bu yana Avrupa’nın göç mimarisinin fiilî ilk savunma hattı olarak konumlanmış durumda. 

• Dünyada en fazla mülteciye ev sahipliği yapan ülke olarak Türkiye, aynı anda üç rolü üstleniyor: Göç veren, transit ve göç alan ülke. AB’nin gözünden bakıldığında ise Türkiye, “göç baskısını emen” dış halka ve tampon bölge.

Bu konumun Türkiye’ye maliyeti ise herkesin bildiği üzere oldukça yüksek. Milyonlarca sığınmacının barınma, eğitim, sağlık, güvenlik ve uzun vadeli entegrasyon maliyetleri Türkiye’nin omuzlarında. AB fonları elbette var ama toplam yükle kıyaslandığında oldukça güdük kalan bir mali sübvansiyondan ibaret. 

Şimdi tüm bunların üzerine bir de Avrupa’nın göç rejimi sertleşiyor. İngiltere’den Almanya’ya, Hollanda’dan İtalya’ya kadar bu kadim kıta eşzamanlı biçimde göç rejimlerini daraltıyor. Peki bu Türkiye için ne anlama geliyor?

Her şeyden önce Avrupa’ya doğru yönelmiş göç baskısının daha fazla Türkiye ve çevresinde birikmesine. Bir diğer anlamı ise AB’nin kendi iç siyasetini istikrarda tutmak için Türkiye ile sürdürdüğü mevcut göç işbirliğine yeni bağımlılık hareleri eklemesi. Üçüncüsü ise göç konusunun Türkiye-AB ilişkilerinde demokrasi, insan hakları, Gümrük Birliği, vize serbestisi gibi bütün diğer başlıkların önüne geçmesi. Diğer bir deyişle Avrupa’nın Realpolitik siyasetinin zorunlulukları sebebiyle Türkiye ile—yine, yeni, yeniden—bir tür ortaklığa mahkum olduğu bir başka alandayız. 

Bu mahkumiyetin doğurduğu zorunlu evlilik hâli, karşılıklı tavizlerle herkesi girdabına sokan garip bir hâl almış durumda. Göç yönetimi, enerji, güvenlik, sınır yönetimi ve bölgesel istikrar gibi alanlarda AB’nin Türkiye’ye duyduğu ihtiyaç zaten uzun süredir biliniyordu. Ancak terazinin diğer kefesinde yeni Avrupa’nın değerlerden ziyade güvenlik, güç ve istikrarı önceleyen yeni dış politika yaklaşımı, Ankara’ya Avrupa karşısında daha önce olmadığı kadar geniş bir manevra alanı açması bulunuyor. 

• Erdoğan iktidarının bu alanı gayet iyi okuduğunu söylemek mümkün. Göç meselesinde Avrupa’nın çok yönlü bir şekilde tutum değiştirerek göçü dışsallaştırmaya odaklanması ise bu genişleyen manevra alanının ve karşılıklı koz oyununun tam da merkezinde duracağa benziyor.

Sonuçta ortaya çıkan ilişki, artık değerlerle değil kısa vadeli güvenlik kaygıları, iç siyasi baskılar ve karşılıklı kırılganlıkların belirlediği, karşılıklı çıkara dayanan bir Realpolitik ortaklık. Bu da bütünüyle bu çatı paradigmanın içerisinde yer alan ama her anlamıyla büyük bir özgül ağırlığı olan bir mesele. Bu mesele etrafında yeniden kurgulanan bu ortaklığın Avrupa açısından riski, kendi değer söylemini içeriden aşındırmak pahasına yükselen sağ siyaset ve sınır güvenliği lehine demokrasi, insan hakları ve hukuk devleti gibi alanlarda tavizkar bir çizgiye savrulmak. Türkiye açısından risk ise, “AB’nin sınır bekçisi” rolüne uzun vadeli olarak sıkışmak. Öte yandan yine, Erdoğan iktidarı için bu rol aynı zamanda iç politikada nefes aldıran ve belli alanlarda ferahlama sağlayan, manevra alanları açan, sıcak para akışı sağlayan bir araç olarak gücünü koruyor.

• Editörün önerisi: Fırtınalı bir aşk-nefret ilişkisinden zorunlu evliliğe: AB-Türkiye ilişkilerinde yeni dönem mi? | Gülener Kırnalı, Spektrum

Bu modelin sürdürülebilir olup olmadığı açık bir soru. Türkiye’nin toplumsal ve ekonomik olarak bu yükü nereye kadar taşıyabileceği, Avrupa’nın aşırı sağ siyasetin baskısından kalıcı biçimde sıyrılıp sıyrılamayacağı, iklim krizinin yaratacağı yeni göç dalgaları hesaba katıldığında cevap belirsiz. Ve bu ekstra sorular Türkiye için de geçerli. 

Kesin olan bir şey var: Göç mefhumu hem Avrupa’nın hem Türkiye’nin siyasal ve toplumsal geleceğini belirleyen bir ana eksen hâline geldi. Ve bu eksen, geri dönüşü kolay olmayan ve giderek demokratik toplumsal hayat ülküsünden kimlikçi katı siyaset lehine uzaklaşılan tehlikeli ve acılara gebe bir dönüşümün eşiğinde duruyor.