Barış görüşmelerinin gölgesinde savaş tamtamları: Avrupa kıta savaşına mı hazırlanıyor?

Son haftalarda Rusya-Ukrayna Savaşı’nda barış ihtimalinin yeniden gündeme gelmesi teoride umut verici görünüyor. Ancak masada konuşulanlar, konuşulmayanlar ve masanın dışında yaşananlar arasındaki uçurumlar, Avrupa başkentlerinde tam tersi bir ruh hâli yaratmış durumda. Avrupa’da savaş ihtimali hiç olmadığı kadar konuşulur hâle geldi. Barış konuşmaları ile savaş tamtamları arasında gelgitli bir seyir izliyoruz. 

Tabii bu garabetin baş aktörleri arasında Trump ve Putin gibi ne yapacağı öngörülemeyen muktedirleri saymak lazım. ABD’nin barış görüşmelerini Avrupa’yı büyük ölçüde dışarıda bırakarak yürütmesi, Trump’ın “kendi anlaşmasını yaptığı” algısı, Putin’in sertleşen açıklamaları ve eşzamanlı olarak Avrupa genelinde artan askerî teyakkuz, kalıcı bir barıştan ziyade yaklaşan bir sıcak savaş ihtimalini daha görünür kılıyor. 

• Üstelik ABD’nin geçen hafta açıkladığı Ulusal Güvenlik Belgesi ve bu belgenin Avrupalılar açısından “dosta korku, düşmana güven veren” bir belge olması Avrupa’nın endişelerine tuz biber ekti.

Tabii bu sürprizlerle dolu dinamikten neler çıkacağını tahmin etmek güç: Bir sabah kısa vadeli de olsa bir barış anlaşmasına uyanabiliriz. Keza bu satırların yazıldığı pazartesi gününde Ukrayna Devlet Başkanı Zelenski, apar topar Londra’ya gidip İngiltere Başbakanı Starmer, Fransa Cumhurbaşkanı Macron ve Almanya Şansölyesi Merz ile dörtlü bir zirveye katıldı. Ardından da Brüksel’e dönüp AB ve NATO yetkilileriyle görüşen Zelenski, Avrupa kanadındaki görüşmelerde Avrupa ile ABD’nin planları arasında bir uzlaşı göremedi ve hepimizin bildiği şu kritik denklemi tekrarladı: 

“Ukrayna ile Avrupa’nın birlik içinde olması kadar hayati öneme sahip olan bir şey varsa o da Ukrayna, Avrupa ve ABD’nin birlik içerisinde olmasıdır.” 

Ama şu anki hâliyle olayların seyri, Ukrayna için kısa erimli bir ateşkesin ya da barışın umuduna sarılmaktan öteye gidemiyor. Ne var ki bu manzara, savaşın yükünü taşıyan Ukrayna’nın yanı sıra varoluşsal tehditlerine odaklanmış Avrupa kıtası için de hiç ümitvar değil. 

Güvensizliğin siyasi, toplumsal, askerî yansımaları

Avrupa bildiğimiz “2. Dünya Savaşı sonrası Avrupa” olmaktan çıktı. Sıcak savaş tehdidiyle tabiri caizse kimyası ve psikolojisi sekteye uğrayan Avrupa, perspektifini ve dilini bütünüyle değiştirmiş durumda. Henüz birkaç yıl öncesine kadar savunma tartışmalarını “stratejik özerklik” gibi soyut kavramlar üzerinden yürüten Avrupa Birliği, 2025 itibarıyla çok daha somut kavramlarla konuşuyor: Yeniden silahlanma, mühimmat üretimi, sivil savunma, savaş ekonomisi... 

• Stockholm International Peace Research Institute verilerine göre Avrupa’da askerî harcamalar 2024’te %17 artarak Soğuk Savaş sonrası dönemin en sert sıçramasını yaptı ve bu artış bir istisna değil, kalıcı bir trend. 2025 verileri bunun da üzerinde olabilir.

Bugün sorulması gereken soru şu: Avrupa barış ihtimalinin zayıfladığı bir dönemde, ABD’den bağımsız olarak Rusya’yla sıcak bir savaş ihtimalini gerçekten ciddiye mi alıyor? Yoksa bu hazırlık, daha çok psikolojik ve politik bir alarm hâlinin ürünü mü? Kısaca cevap vermek gerekirse Avrupa son haftalarda havadan nem kapmadı, mesnetsiz ve fevri bir alarm tartışmasına kapılmadı; epeydir sıcak savaş ihtimaline yönelik sistematik bir hazırlık içerisinde.

Gelgitli barış görüşmeleri ve ABD’nin strateji belgesi 

ABD ile Rusya arasında yürütülen barış temaslarının son haftalarda arzu edilen istikamette ilerlememesi Avrupa’daki kaygıları hızla artırdı. Washington’un Moskova ile temaslarını büyük ölçüde ikili bir hatta yürütmesi, Avrupalı müttefiklerin seyirci konumuna itilmiş gibi hissetmelerine yol açtı. 

• Washington Post’ta geçen hafta çıkan bir analiz yazısı, özellikle Trump yönetiminin NATO ortaklarını bilgilendirmeden ilerlemesinin Avrupa’da “Barış yapılacak ama bedeli bize ödetilecek” algısını güçlendirdiğini vurguluyor.

Ukrayna Devlet Başkanı Zelenski, ABD’li üst düzey temsilcilerle yaptığı görüşmeler sonrasında bu hafta başında Londra’da İngiltere, Fransa ve Almanya liderleriyle, ardından da Brüksel’e geçip AB ve NATO liderleriyle görüştü. Barış görüşmelerinde ABD’nin Ukrayna’yı zorladığı plan—Rusya’nın barış hedeflerine paralel olarak—Ukrayna’nın toprak bırakmasına dayanıyor. 

Ancak Zelenski’nin Avrupa zirvelerinde tam tersi bir tablo oluştu. ABD’nin planının aksine savaşın bitmesi için Rusya’ya yaptırım baskısının artırılmasını öngören liderler güçlü bir şekilde Ukrayna’ya desteğini açıkladı. Bu ekonomik baskının içerisinde Rusya’nın Avrupa bankalarında dondurulan 100 milyar doları aşkın varlığın Ukrayna’nın erişimine açılması da yer alıyor.

Bu sürece iki önemli gelişme eklendi: Bunlardan ilki, Putin’in son dönemdeki el yükselten açıklamaları. Kremlin, bir yandan ABD’nin sunduğu barış çerçevesinin bir nevi “temel” olabileceğini söylerken, diğer yandan Ukrayna’dan ciddi tavizler talep etmeyi sürdürüyor. Daha da endişe verici şekilde Putin, “Avrupa ile savaşmaya hazır” olduğu mesajını açık biçimde vermekten çekinmiyor. Ukrayna’nın ve Avrupa’nın temel talebi olan Rusya’nın fiilî işgalinden geri çekilmesinin barış anlaşmasının bir koşulu olmayacağı herkesçe acı bir şekilde kabul edilmiş gibi görünüyor. Bu durum da özellikle Doğu Avrupa’da barıştan çok yeni bir güvenlik endişesi ve tırmanma evresinin kapıda olduğuna dair algıyı besliyor.

İkinci önemli gelişme ise geçen hafta ABD’nin açıkladığı Ulusal Güvenlik Belgesi’nin Avrupa üzerinde soğuk duş etkisi yaratması oldu. Avrupa’nın bu Ulusal Güvenlik Belgesi’ni neden korku ve endişeyle karşıladığını özetlemek için şunu söylemek yeterli: Kremlin Sözcüsü Dmitri Peskov söz konusu belgeyi "Gördüğümüz değişiklikler büyük ölçüde vizyonumuzla tutarlı; bunu olumlu bir adım olarak değerlendiriyoruz" sözleriyle değerlendirdi. 

Kremlin bu olumlu değerlendirmesinde haksız değil; zira Trump yönetiminin yeni Ulusal Güvenlik Belgesi, Avrupa'nın "medeniyet erozyonu" içinde olduğunu söylerken Rusya’yı ise ABD için bir tehdit olarak tanımlamıyor. Rusya'ya karşı daha yumuşak bir dilin benimsenmesini öngören bu strateji belgesi, Avrupa Birliği’ni ABD'nin Ukrayna'daki savaşı sona erdirme çabalarını engellemekle suçluyor. Öyle ki Avrupalı bazı yorumcular “Trump yönetiminin Avrupa’ya medeniyet savaşı başlattığını” söylemeye başladı.

Dahası da var: ABD’nin yeni strateji belgesi, Avrupa'nın 20 yıl veya daha kısa bir süre içinde tanınmaz hâle geleceğini; Avrupa’nın içinde bulunduğu ekonomik sorunların daha gerçek ve daha çarpıcı bir medeniyet erozyonu ihtimaliyle gölgede kalacağını iddia ediyor. ABD’nin Avrupa’ya yönelik orta vadeli projeksiyonlarına göre bazı Avrupa ülkelerinin “güvenilir müttefikler” olarak kalmaya yetecek kadar güçlü ekonomik ve askerî yapılara sahip olup olmayacakları ise belli değil. 

• Bütün bunlarla beraber Avrupa’daki aşırı sağcı siyasi gruplarla yakınlığı bilinen Trump yönetimi bu siyasi grupları, söz konusu strateji belgesinde "vatansever Avrupa partileri” olarak tanımlamaktan geri durmuyor ve hatta bu partilerin nüfuz alanının genişlemesini adeta yüceltiyor.

Avrupa'da alarm zilleri

Rusya-Ukrayna Savaşı’nın kalıcı çözümüne yönelik görüşmeler umulan ölçüde ilerlemezken ve Avrupa bu noktada kendini ABD tarafından yalnız bırakılmış hissederken bir de bomba etkisi yaratan bu Ulusal Güvenlik Belgesi, tahmin edileceği gibi Avrupa’nın tüylerini diken diken etti. Zira bu strateji belgesinde Avrupa adına şaşırılacak ve hatta öfkelenecek bir dizi madde var. Ama daha da önemlisi, kapalı kapılar ardında ABD ile Rusya’nın belirli noktalarda mutabakat oluşturarak Avrupa’nın aleyhinde gizli bir hat kurduğu endişesi giderek güçleniyor. Bu endişeyi en iyi ifade eden örnek ise Polonya Başbakanı Donald Tusk’un sosyal medya hesabından Trump yönetimine seslendiği açıklama oldu: 

“Avrupa sizin en yakın müttefikiniz, sorununuz değil. Ortak güvenliğimiz için tek makul strateji budur. Tabii bir şeyler değişmediyse…"

Avrupa’nın önde gelen ülkeleri alarm seviyesini son haftalarda belirgin biçimde yükseltiyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, son aylarda Fransız basınına verdiği demeçlerde ABD’nin Avrupa güvenliğindeki rolünün artık “otomatik” ya da “varsayılan” olmadığını sistematik bir şekilde vurguluyor. 

Paris’te hâkim olan bu çizgiye göre Avrupa, güvenliğini ABD iç siyasetindeki dalgalanmalara bağlı bırakamayacak bir noktaya geldi; bu nedenle kendi askerî kapasitesini ve savunma sanayiini güçlendirmek zorunda. Nitekim Macron ve hükümet üyeleri, Fransa’nın uzun süreli ve yüksek yoğunluklu bir çatışma ihtimaline hazırlık amacıyla hem mühimmat üretimini hem de insan kaynağını artırması gerektiğini açıkça savunuyor. 

Bu açıklamalarla eşzamanlı olarak dikenlerini çıkaran Polonya hükümeti de Rusya ve Belarus kaynaklı hava sahası ihlallerini NATO’nun sınırlarını test eden provokasyonlar olarak nitelendiriyor. Almanya tarafında ise “kriegstüchtig” yani savaşa hazır ve muktedir bir toplum olma hedefi artık resmî söylemin parçası hâline gelmiş durumda.

Kıta, savaş moduna giriyor

Hem AB hem de uluslar düzeyinde bu savaşın yarattığı varoluşsal tehdit çok boyutlu. Ekonomik krizden dijital güvenliğe, enerji ikmalinin güvenliği ve bağımsızlığından Kıta Avrupası’nın bilfiil Rus orduları tarafından işgal edilmesine kadar uzanan karanlık senaryolar, Avrupa’nın kolektif bilinçaltındaki bastırılmış korkuları ve travmaları yeniden yüzeye çıkarmış durumda. 

• Yüzyıllardır aralıklı biçimde yaşanan Fransız-Rus çatışmalarından Napolyon Savaşları’na, iki dünya savaşından Soğuk Savaş’a kadar uzanan tarihsel deneyim, devasa Rusya ile Avrupa kıtasını defalarca karşı karşıya getirmiş bir bellek havuzunu oluşturuyor. 

2. Dünya Savaşı sonrası kurulan Pax Europaea’nın temel sütunlarından biri de Avrupa’nın kadim nemesisi olan Rusya’yı bir yandan nötralize etmeye, diğer yandan entegrasyon yoluyla dönüştürmeye çalışan kırılgan dengeler üzerine kuruldu. Bu denge uzun süre Batı lehine işlerken, özellikle son yıllarda ABD ve Avrupa’nın küresel güç kaybının belirginleştiği bir küresel denkleme evrildi.

Asıl kırılmaysa kuşkusuz Rusya’nın Kırım’ı ilhak etmesiyle başlayan ve Ukrayna topraklarında sıcak savaşa evrilen süreçle yaşandı. O gün bugündür Avrupa, bu varoluşsal tragedyanın içerisinde. Bunu sadece ben söylemiyorum; Ekim başında Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen, Avrupa liderlerine yaptığı konuşmada “Avrupa, 2. Dünya Savaşı’ndan beri en tehlikeli durumda” demişti. Bugün ise bu kriz, Çehov’un sahnedeki tabancası misali patlamaya her zamankinden daha yakın görünüyor. Avrupa bunun farkında ve bir süredir bu ana hazırlanıyor.

Savaş hazırlığının kurumsal mimarisi: ReArm Europe ve SAFE

Avrupa Komisyonu’nun Mart 2025’te açıkladığı ReArm Europe stratejisi, AB’nin güvenlik anlayışında niteliksel bir kırılmaya işaret ediyor. Bu strateji, Ukrayna savaşını geçici bir kriz olarak değil, uzun vadeli bir kıta güvenliği meselesi olarak ele alıyor ve buna uygun bir sanayi-finansman yapılanması öneriyor. ReArm Europe planının kalbinde ise 150 milyar avroluk düşük faizli savunma kredisi programı SAFE (Security Action for Europe, “Avrupa için Güvenlik Eylemi”) yer alıyor.

SAFE’in amacı yalnızca silah alımı değil; Avrupa savunma sanayiinin ölçeklenmesi, ortak tedarik ve “Avrupa’dan alım” şartlarıyla ABD’ye bağımlılığın azaltılması. Kredilerin büyük bölümünün Polonya, Romanya gibi doğu kanadındaki ülkelere yönelmesi, Avrupa’nın savunma haritasını fiilen yeniden çiziyor. 

Bu mimarinin sınırlarında kalan en çarpıcı aktör ise kuşkusuz İngiltere. Brexit sonrası Avrupa savunma mimarisinin dışında kalan İngiltere, SAFE gibi yeniden silahlanma araçlarına katılarak yeniden kıta merkezli bir rol edinmek istese de Brüksel ile yürütülen görüşmeler 2025 sonbaharında tıkanmış durumda; özellikle “Avrupa’dan alım” şartları ve karar mekanizmaları üzerindeki anlaşmazlıklar bu entegrasyonu zorlaştırıyor. 

The Guardian’ın aktardığı üzere, İngiltere’nin SAFE’e katılamaması, Avrupa’nın savunmayı daha kapalı ve kendi içinde konsolide eden bir yapı olarak kurguladığını ve Londra’nın bu yeni düzende hâlâ kararsız, yarı-dışarıda bir konumda kaldığını gösteriyor. Tabii bu durum da Zelenski’nin mütemadiyen Avrupa kıtasının iki büyük lideri olan Macron ve Merz’in yanı sıra İngiltere Başbakanı Starmer’la da diplomatik mekik dokumasının en önemli sebebi.

Avrupa’nın kırılma anı: Readiness 2030 ve 'Fit for war'

Bu bahsettiğimiz ReArm Europe planının bir diğer kanadı da Readiness 2030, yani 2030 yılına kadar “savaşa hazır hâle gelmek”. Komisyonun Readiness 2030 beyaz kitabı, Avrupa’nın bu doğrultuda kendisine koyduğu hedefi açıkça ortaya koyuyor: 2030’a gelindiğinde, Rusya’dan gelebilecek bir askerî tehdide karşı caydırıcı ve sürdürülebilir bir kapasiteye sahip olmak. 

Ancak tam bu noktada, düşünce kuruluşlarının uyarıları devreye giriyor. Bu strateji içerisindeki “fit for war by 2030” (“2030’a kadar savaşa hazır olma”) tartışması bazı önde gelen araştırma kuruluşlarının ve think-tanklerin rapor ve önerileri ile başladı. 

• Kiel Institute ve Bruegel’in çok ses getiren ortak raporu, Avrupa’nın mevcut üretim ve stok seviyeleriyle Rusya’ya karşı caydırıcı olabilmesi için askerî üretimi yaklaşık beş kat artırması gerektiğini söyleyerek “savaşa hazır olma” strateji içerisindeki endişeli hâli daha da körükledi. Bu raporun yayımlandığı 2025 Haziran ayından beri savaş ihtimalini ele alan bütün analizlerde bu rapora atıf yapılıyor.

ALCIDE ve CSIS gibi Avrupa ve Atlantik güvenliği üzerine çalışan saygın düşünce kuruluşları da farklı siyasi perspektiflerden gelseler de ortak bir noktada buluşuyor. ALCIDE (Activating a Low-Carbon, Innovative, Digital and Secure Europe), Avrupa Birliği içinde savunma, güvenlik ve stratejik entegrasyon konularına odaklanan çok ortaklı bir politika araştırma girişimi. 

• ALCIDE’in 2025 başında yayımladığı “Getting Serious about European Defence Integration” başlıklı politika notuna göre, Avrupa’nın temel sorunu savunmaya yeterli kaynak ayırmaması değil; parçalı ulusal ordular, koordinasyonsuz savunma tedariki ve ortak bir askerî komuta vizyonunun hâlâ oluşmamış olması. ALCIDE’e göre mevcut gidişat, Readiness 2030 gibi stratejiler ve uygulamalarla değişmezse Avrupa, Rusya’ya karşı ancak ABD’nin tam desteğiyle savunulabilir bir aktör olarak kalacak. 

Benzer bir uyarı, Avrupa güvenliği konusunda etkili bir referans noktası olan ABD merkezli CSIS (Center for Strategic and International Studies) tarafından da yapıldı. CSIS’in bu sene yayımlanan ve özellikle ABD’nin küresel askerî yükünü azaltma ihtimalinin Avrupa üzerindeki sonuçlarını incelediği raporuna göre, askerî bağlamda hızlı bir ortak reaksiyon kapasitesi zayıf olan yapısı sebebiyle koordinasyonu düşük olan Avrupa savunma sistemi büyük bir handikap. Bunun yanı sıra bir dizi ek faktör sebebiyle Rusya’yla savaşa hazır olmak için Avrupa’nın sıkı bir hazırlığa ve yapısal düzenlemelere ihtiyacı var.

Bu raporlar oldukça belirleyici zira şu an Avrupa hükümetlerinin harıl harıl üzerinde çalıştığı güvenlik, koordinasyon ve askerî stratejileri bu raporları baz alıyor. Ve bu raporların ortak sözü şu: Avrupa, bugün Rusya ile geniş ölçekli bir savaşa hazır değil, ancak böyle bir ihtimalle ilk kez bu kadar somut biçimde yüzleşiyor ve buna göre hazırlanmaya çalışıyor. 

ABD’nin rolünün azalması ihtimali, bu tartışmaları teorik olmaktan çıkarıp somut planlama meselesine dönüştürüyor. Kuşkusuz bu dönüşüm yalnızca askerî değil, mali bir boyut da taşıyor. Birçok AB ülkesi savunma harcamaları için bütçe kurallarını esnetirken, savunma sanayiine yönelik ortak mühimmat ve üretim anlaşmaları hız kazanıyor. Örneğin Çekya merkezli mühimmat üreticileriyle yapılan dev çerçeve anlaşmalar, Avrupa’nın Ukrayna savaşında yaşadığı “mühimmat yokluğu” dersini ciddiye aldığını gösteren somut verilerden biri.

Almanya ve Fransa: Toplumun savaşa hazırlanması

Kıta Avrupası’nın en büyük iki ülkesi olan ve varoluşsal tarihlerinin önemli bir kısmı ya kıta içinde ya da Rusya’yla savaşmaya dayanan Fransa ve Almanya, belki de bahsettiğimiz bu bilinçaltı sebebiyle herkesten önce savaş yığınaklarını yapmaya başladı. Hem askerî kapasite hem de toplumsal mobilizasyon açısından atılan adımlar, bu iki ülkenin meseleyi geçici bir kriz değil, uzun vadeli ve varoluşsal bir güvenlik sorunu olarak okuduklarını gösteriyor.

Almanya’da Savunma Bakanı Boris Pistorius’un Ekim başında sarf ettiği “2029’a kadar kriegstüchtig (savaşa hazır) olmalıyız” sözleri, savunma tartışmasını kışlalardan çıkarıp doğrudan toplumsal alana taşıdı. Öyle ki kriegstüchtig kelimesi, Avrupa’nın savaşa hazırlığı etrafında şekillenen bu yeni dönemde küresel güvenlik literatürüne girmeye başladı. 

2. Dünya Savaşı ve öncesini kaçınılmaz biçimde hatırlatan bu kavramla birlikte Almanya’da sivil savunma planları, acil durum senaryoları ve gıda stokları artık yalnızca uzman raporlarının değil, ana akım gazetelerin de konusu hâline gelmiş durumda. Öyle ki Washington Post’un “ulusal ravioli rezervi” manşetiyle aktardığı bu hazırlıklar, Almanya’nın olası bir savaş ya da büyük kriz durumunda halkın temel gıda ihtiyacını karşılamak üzere uzun süredir tuttuğu makarna deposunu, son dönemde ise yeniden gündeme gelen devlet kontrolündeki acil durum gıda stoklarını ifade ediyor.

Öte yandan Fransa, Ukrayna savaşının en başından bu yana ABD’nin öncülüğünde yürütülen barış girişimlerinin Rusya’yı gerçekten durduracak ya da Avrupa’nın güvenliğini kalıcı biçimde garanti altına alacak bir sonuç üretmeyeceğine inanan Avrupalı aktörlerin başında geliyor. Paris’te hâkim olan kanaat, Ukrayna’da yapılacak “eksik” bir barışın sadece Rusya’yla kaçınılmaz çatışmanın ertelenmesi anlamına geleceği yönünde. 

Bu güvensizlik, Paris’in yalnızca diplomatik söyleminde değil, içerde attığı somut adımlarda da kendini gösteriyor. Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un duyurduğu ve 50 bin genci kapsayan gönüllü askerlik programı, profesyonel ordunun ötesine geçen geniş bir toplumsal yedek kapasite oluşturma arayışının ürünü olarak görülüyor. Le Monde ve Le Figaro gibi önde gelen gazetelerde bu program, Rusya’yla uzun süreli bir gerilim ihtimali ve ABD’nin Avrupa güvenliğindeki rolünün giderek belirsizleşmesi bağlamında, açıkça “toplumun savaşa zihinsel olarak hazırlanması” şeklinde yorumlanıyor.

ABD'siz bir savaş mümkün mü?

Peki Avrupa için ABD’siz bir savaş gerçekten mümkün mü? Ve söz konusu hazırlıklar bunun işareti mi? Bu konudaki muhtelif yaklaşımların arasındaki şu realist perspektifin altını çizmekte fayda var: Avrupa'nın ABD tamamen çekilmeden önce kendi savunma sütununu inşa etmek için sınırlı zamanı var. Bugünkü hazırlıklar, savaşın kaçınılmaz olduğuna değil; savaş ihtimalinin artık göz ardı edilemeyecek olduğuna işaret ediyor.

Önümüzdeki günlerin neler göstereceği belirsiz. Her şey mümkün. Bu yazının yazıldığı sıralarda Ukrayna-Rusya barışına dair somut bir gelişme olmadı. Fakat yarın bir barış çıkabilir. Ancak ne yazık ki çıkarsa da uzun erimli ve köklü bir barış olmayacağına artık neredeyse herkes hemfikir. Avrupa’nın yukarıda bahsettiğimiz çok yönlü kurumsal seferberliği gösteriyor ki barış görüşmelerinin nereye evrileceği belirsiz olsa da Avrupa artık bu söz konusu barış görüşmelerini hele hele ABD güdümündeki barış senaryolarını tek başına bir güvence olarak görmüyor.

Sonuçta Avrupa bugün iki ihtimali aynı anda ciddiye alıyor: Barış gelebilir, ama gelmeyebilir. 2025 itibarıyla yapılan şey, savaşın kaçınılmaz olduğunu kabul etmek değil; savaş ihtimalini artık tarihsel bir “imkansızlık” olarak görmemek. 

Avrupa, belki de uzun bir aradan sonra ilk kez, barışı korumanın yolunun savaşa hazır olmaktan, artık giderek kağıttan kaplana dönüşmüş olan Pax Europaea’yı korumanın yolunun da gerekirse savaştan geçtiği düşüncesiyle hareket ediyor.