Beklentiler ve anlaşmazlıklar: İran nükleer müzakereleri

İran ve dünya liderleri, Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin seçimi  kazanmasından sonra sekteye uğrayan nükleer anlaşma görüşmelerini tekrar başlatmak üzere Avusturya'nın başkenti Viyana'da bir araya geldi. Görüşmeye Çin, Rusya, Birleşik Krallık, Fransa, Almanya katılım sağladı; ABD ise özel delege gönderdi. 

• Başlangıç: İran'ın zenginleştirilmiş uranyum üretme kapasitesini sınırlandıran ve Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'na tesisleri denetleme yetkisi tanıyan anlaşma; İran'ın nükleer silah üretmeye yakın olduğu iddiaları üzerine ABD, Çin, Rusya, Birleşik Krallık, Fransa ve Almanya arasında imzalanmıştı. 
• Biden'den sonra: Eski ABD Başkanı Donald Trump, anlaşmayı "kusurlu" bulmuş ve 2018 yılında anlaşmadan tek taraflı şekilde çekilerek İran'a yönelik ekonomik yaptırım uygulamalarını devreye sokmuştu. Joe Biden'ın yönetime gelmesinden sonra ABD anlaşmaya geri dönmek istemiş; fakat İran ABD'yle doğrudan görüşme yapmayı reddetmişti. İran, geçtiğimiz haftalarda yaptırımların kaldırılması karşılığında görüşmeleri yenilemeyi kabul etmişti. ABD, bu süreçte uranyum zenginleştirme programında ilerleme kaydeden İran'ın zamanı kalmadığını ve anlaşmaya yanaşması gerektiğine dikkat çekmişti.
• AB, Rusya ve İran temsilcilerinin görüşmenin ardından yaptığı açıklamaların tonu "iyimser" olarak yorumlandı. AB temsilcisi Enrique Mora "bugün gördüklerim hakkında son derece olumlu hissediyorum" derken Rusya temsilcisi "oldukça başarılı bir şekilde başladıklarını", İran temsilcisi de "iyimser olduğunu" söyledi.

İran'ın talepleri

İran, 2017 yılından bu yana uygulanan bütün yaptırımların kaldırılmasını talep ederken yeni anlaşma için öncelikle "batının bedel ödemesi" gerektiğini düşünüyor. İran, ABD'nin anlaşmanın yenilenmesini "karşılıklı uyum" söylemi üzerinden yürütmesini doğru bulmuyor. Yaptırımların "yasa dışı ve baskıcı" olduğunu vurgulayan İran, önceliğinin ekonomik yaptırımlardan kurtulmak olduğunun altını çiziyor; ancak ülkenin nükleer çalışmalarını durduracağına ilişkin bir işaret verilmiyor. 

ABD'nin istekleri

Biden, 2015 yılında yapılan anlaşmaya sadık kalmak ve bu anlaşmanın süresini uzatmak istediğini söylüyor. ABD'nin, İran'ın anlaşmaya uymaması hâlinde Trump döneminde uygulanan yaptırımları kaldırmayacağı ileri sürülüyor. Öte yandan, ABD'nin geçici anlaşma önereceğine dair olasılıklar da tartışılıyor. Bu anlaşma da İran'ın geri adım atmasını ve nükleer çalışmalarının bir bölümünü durdurmasını kapsıyor. ABD'nin, İsrail'in bir sonraki hamlesini beklediği belirtiliyor. 

• İsrail'in hamlesi ne olacak? İsrail, İran'ı "varoluşsal tehdit" olarak görüyor. Silahlı kuvvetlerine İran nükleer tesislerine yapılacak potansiyel bir saldırıya hazırlamak için 1,5 milyar dolar tahsis eden İsrail, istediği gibi hareket etme özgürlüğünü koruyor. Başbakan Naftali Bennett, ülkesinin anlaşmayı tanımayacağını söylerken İran'a yönelik yaptırımların kaldırılmasından endişe duyduğunu dile getiriyor. İsrail'in, İran'ın nükleer programını sabote etmeye ya da askerî saldırı düzenlemeye sıcak baktığı biliniyor. Birleşik Krallık ve İsrail'in, İran'ın nükleer güç hâline gelmesini engellemek için "gece gündüz" birlikte çalışacağı ifade ediliyor.

İran senaryoları

Anlaşmanın taraftarları, anlaşmanın İran'ı bomba yapmaya yaklaşmaktan alıkoyacağını ve İran'ın nükleer tehdit oluşturmadığı bir senaryoda; İsrail ve Suudi Arabistan'la olan ilişkisini ya da ülkedeki insan hakları ihlallerini "idare etmenin" daha kolay olacağına inanıyor. Anlaşmaya karşı çıkanlar ise, İran'daki yönetimin yaptırımlardan kurtulması durumunda Orta Doğu'yu istikrarsızlaştırmak için daha fazla alana sahip olacağını savunuyor.