BM Genel Kurulu toplantısının ardından: Dönüşümü yönetmek mümkün mü?

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun bu yılki toplantısı 22-28 Eylül tarihleri arasında “Güveni yeniden tesis etmek, dönüşümü yönetmek: Herkes için sonuç üreten BM” temasıyla örgütün genel merkezi New York’ta, 150’den fazla devlet ve hükümet başkanının katılımıyla düzenlendi.
- Toplantının teması için, 11 Eylül saldırılarından beri liberal uluslararası düzenin her geçen yıl daha çok krizle sınandığı yokuş aşağı giden bir sürecin kibarca adını koyan ve kurumların yeniden işlerlik kazanmasına dair cılız bir umudun fısıldandığı özenli bir başlık seçilmiş.
Kurallara, kurumlara, açık ekonomi, çok taraflılık ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan bir düzen olarak tarif edilen liberal uluslararası düzen, bu düzeni bizzat inşa eden ve Soğuk Savaş sonrasında diğer devletleri sisteme dahil olmaya ikna eden ABD’nin başta kendisinin altını oyduğu köhne bir yapı hâline geldi. Donald Trump’ın ikinci dönemiyle birlikte uluslararası ilişkilerde baskın yöneticilerin ön plana çıkması ve geleneksel diplomatik araçların ve yöntemlerin devre dışı bırakılması kurumların çalışmasını sistematik bir şekilde bloke etti.
Ne var ki devletlerin iradesi ve katılımıyla kurulan uluslararası örgütler İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana kendi alanlarında uzmanlaşmış bürokratik kurumlara dönüşürken aynı zamanda türlü çeşit meseleyle uğraşmalarının sonucunda devletlerden görece bağımsız birer kimlik de inşa edebildiler. Bu nedenle söz konusu örgütler, BM Genel Kurul toplantısı gibi her uygun fırsatta dünyaya “yıkılmadım, ayaktayım” mesajını vermek için çaba sarf ediyorlar.
- Bu yılın temasını da bir adım geri çekilip bu çerçevede okumakta yarar var. Her ne kadar Genel Kurul’a dair medyada öne çıkan devlet başkanlarının konuşmaları olsa da bu yılki tema özellikle kurumun kendi dönüşümüne de odaklandı.
Zirvenin merkezinde bu yıl da Ortadoğu’da yaşanan kriz ve çatışmalar yer aldı; Gazze’deki savaş, Batı Şeria’daki durum, iki devletli çözüme ilişkin tartışmaların yanında İran’la yaşanan çatışmanın yarattığı gerilimler ve petrol fiyatlarını yükselten Hürmüz Boğazı’nın abluka altına alınması ihtimali gündemi belirledi.
Önceki yıllara göre gündemdeki ağırlığını göreli olarak yitirse de özellikle Avrupa güvenliği ve Transatlantik ittifak için başat bir konu olmaya devam eden Ukrayna Savaşı Zelenski’nin Ukrayna’nın Rusya’ya yönelik saldırılarını savunan konuşması ve BM’nin barış için daha somut adımlar atması yönündeki çağrılarıyla yerini aldı. Geçici devlet başkanı Delcy Rodriguez’in, henüz tarih vermeden Venezuela’da ilerleyen dönemde seçim yapılacağını duyurması üstü biraz tozlanmış Latin Amerika gündemini de uluslararası sisteme hatırlattı.
Bu “somut” başlıkların ötesinde 2026 yılının ana teması kapsamında BM'nin mevcut küresel koşullara uyarlanması ve çok taraflı sistemin güçlendirilmesi en önemli konu olarak ortaya çıktı. Donald Trump, ABD’nin BM’ye yaptığı katkının azaltılmasını ve örgüt bünyesindeki bazı pozisyonların kaldırılmasını savunurken örgüt iç reformunu ve finansmanını uzun yıllardır odaklandığı sürdürülebilirlik kavramıyla gerçekleştirmeyi hedeflediğini vurguladı.
Söz konusu reform girişimi, ABD gibi başat ancak artık oldukça gönülsüz aktörlere bel bağlamaktan çıkıp dünyanın coğrafi ve demografik temsilinin örgüt içinde yeniden tanımlanmasını tartışmaya açtı. Örneğin Afrika ülkelerinin desteklediği bir karar tasarısı, kıtaların büyüklüklerini daha gerçeğe yakın yansıtan haritalar lehine Mercator projeksiyonundan vazgeçilmesini önerdi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da Güvenlik Konseyi’ndeki (GK) daimi üye statüsüne öteden beri yaptığı eleştirileri bu yönde güncellediği gözlendi. Genel Kurul’daki konuşmasına Güvenlik Konseyi’ne yeni daimi üyeler eklemektense hiçbir devletin uluslararası toplumun çoğunluğunun iradesini tek başına engelleyemeyeceği bir düzen kurma önerisinde bulunan Erdoğan, örgütün bu hâliyle Ukrayna Savaşı ve Gazze meselesi gibi çatışma alanlarında işlevini yerine getiremediğini bir kez daha vurguladı.
Bütün bunlara ek olarak başta Avrupalı liderlerin dikkat çektiği çok taraflılık olgusu ve tüm yılgınlıklara rağmen uluslararası hukuka ilişkin inancın tazelenmesi yönünde yapılan çağrılar mevcut diplomasi araçlarının son derece yüzeysel çalıştığını hatırlattı.
- Özellikle İran savaşıyla derinleşen enerji krizinin yarattığı ekonomik kırılganlık, herkese aynı gemide olduklarını hatırlatan iklim kriziyle hiçbir devletin tek başına mücadele edemeyeceği gerçeği ve henüz hiçbir ulusal hukuk sisteminin hazırlıklı hale gelemediği yapay zeka devriminin nasıl yönetileceği gibi konular çok taraflı kural, norm ve prosedürlerin üretilmesi gerekliliğini açıkça dayattı.
Örgütün kendi iç reformunu tartışırken söz konusu ana başlıklardaki çok taraflılığı vurgulayan tavrını 2026 zirvesi boyunca Trump’ın ABD’sinin tamamen karşı kutbunda bir pozisyon belirleyen Avrupalı liderler destekledi. Özellikle Fransa Cumhurbaşkanı Macron, görev süresinin sonuna yaklaşırken diğer liderlere nazaran daha rahat bir tutum sergileyebildi ve Trump karşısında sesini yükseltirken dikkatli davranan yaşlı kıtanın meramını özetledi.
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’ndaki devlet başkanı sıfatıyla yaptığı son konuşmasında, “yeni bir barbarlık çağı” olarak tanımladığı döneme karşı çok taraflılığı ve uluslararası hukuku güçlü biçimde savunan Fransa Cumhurbaşkanı, konuşmasıyla kendisinden yalnızca birkaç saat önce kürsüye çıkan Donald Trump’ın yaklaşımının karşısında duran bir söylem ortaya koydu. BM’nin yanında “dik durma” ve “orman kanununa” karşı uluslararası düzeni savunma çağrısı yapan ve kolektif eylemi savunan Macron, Rusya ve Ukrayna’daki enerji altyapılarına yönelik saldırılara moratoryum uygulanması, petrol fiyatlarındaki yükseliş karşısında G7 ülkelerinin ortak bir tutum sergilemesi gibi somut önerilerin yanı sıra Avrupa’nın güvenliğinin ABD’ye mahkum edilmemesi için yeni teknolojiler ve özellikle yapay zeka alanında, altyapı ve finansmanın ortaklaşa kullanılmasına dayanan daha güçlü bir Avrupa bağımsızlığına çağrı yaptı.
- Özetle Macron’un defalarca alkışlanan ve çok taraflılık, adalet ve uluslararası hukuku öne çıkaran konuşması, Trump’ın uluslararası kurallara ve Batı’da yakın zamana kadar geniş ölçüde ortak kabul gören değerlere yönelik sert çıkışının adeta tersine çevrilmiş bir yansıması niteliğindeydi.
Günümüzün uluslararası politikasında esen sert rüzgarların uğultusu içinde çok taraflılığın, normların, ortak prosedürlerin ve örgütsel işlevselliğin özlemini çeken liberal dünya için en azından görünür bir gelecekte liderliğinin ömrünü tamamlayan Macron’un bu kitabın ortasından yaptığı konuşma BM gibi örgütlerin “yıkılmadım, ayaktayım” mesajına güçlü bir çerçeve çizdi.
Trump’ın BM kürsüsünde yaptığı ve sözüm ona dünyaya seslendiği konuşmasındaki ana tema ise kendisiydi. Gerek başta Kanada olmak üzere müttefiklerinin egemenliğine yönelik saygısızlığı, diplomasi yerine güç kullanımına yaptığı vurgu ve iklim krizi konusunda bu alanda faaliyet gösteren bilim insanları ve bilimsel çalışmalara yönelik küçümseyici tavrı BM’nin gereksizliği ve köhneliğine ilişkin kanaatinin somut bir yansımasıydı. Kendisini öven ifadelerle dolu hitabının bir bölümünü yine de hâlâ pek destek görmeyen İran’daki askerî müdahalesine ayırmak zorunda kaldı ve bir kez daha konuya ilişkin çelişkili ve afaki ifadeler kullanarak ABD’de Kasım ayında yapılacak ara seçimlerin sonrasında olası bir anlaşmaya varılabileceğini dile getirdi.
İklim değişikliği ve sürdürülebilirlik temalarını 2026’nın geneli için ana gündem olarak belirleyen BM’nin arzuladığı reforma yaklaşıp yaklaşamayacağı mevcut GK sisteminde ve örgüt finansmanının gerçekliliği göz önüne alındığında elbette sorgulanmayı hak ediyor. Ancak 2026 toplantısı, örgütün kuruluşundaki ve sonraki işleyişindeki temel aktörlerden biri olan ABD’nin Trump kanalıyla dünyaya verdiği muğlak, tekinsiz ve öngörülemez mesajlar karşısında dünyanın rahatsızlığını da ortaya açıkça koyuyor.
- Ayrıca, 11 Eylül’den beri devletlerin her türlü izleme ve denetleme aracıyla giderek güçlendiği buna bağlı olarak merkezileşmenin, otoriter yönetim anlayışlarının yaygınlaştığı, toplumsal krizler karşısında naçar kalan liberal demokratik düzenin içinde yurttaşların tepkilerini aşırılık yanlısı ya da popülist partilere yönelerek verdikleri bir dönemin de artık sonuna yaklaşıldığının emarelerini görmeye başlıyoruz.
Nitekim çok taraflılık arayışları giderek somut girişimlere dönüşmeye başladı. Örneğin AB, Kanada, Avustralya, Japonya, Yeni Zelanda, Güney Kore ve Birleşik Krallık’ın demokratik orta güçler olarak biraraya geldikleri D7 ittifakı önerisi; Polonya, Macaristan, Çekya ve Slovakya’dan oluşan Visegrád Grubu’nun (V4) Hindistan’la, Eylül 2026’nın sonunda stratejik bir yakınlaşmayı resmen ilan etmesi ve BMGK’nın 81. oturumu marjında düzenlenen ilk “V4 + Hindistan” bakanlar toplantısında, Orta Avrupa’nın dört ülkesinin Hindistan’ın BM Güvenlik Konseyi’nde daimi üyelik adaylığına kolektif olarak destek vermesi uluslararası ilişkilerin geleceğini etkileyebilecek dikkate değer girişimler olarak değerlendirilebilir.
Somut meseleler karşısında tatmin edici çözümler sunamayan yönetimlerin nereye kadar destek bulmaya devam edecekleri, Trump gibi yöneticilerin dünya siyasetine ne zamana kadar yön verebilecekleri artık giderek daha sık sorulan sorular hâline geliyor. BM’nin Genel Kurul salonu bu tür sorular ve muhtemel çok taraflı yanıtlar için devletlerin biraraya gelmesini sağlayan araçlardan yalnızca biri. İleride uluslararası sistemin dönüşümü BM’yi nasıl şekillendirir, bu kurumun varlığına ilişkin nasıl bir etki yaratır, bugünden kestirmek güç ancak şimdiden BM’nin ortaya attığı dönüşümün özellikle orta büyüklükteki devletlerin çok taraflılık arayışlarıyla beraber şekillendiğini ve kolektif norm ihtiyacının söz konusu dönüşümün ana dinamiklerini belirlediğini söylemek mümkün görünüyor.




