cinsel sağlık hâli

Cinsel sağlık nedir (ve ne değildir)?

Cinsel sağlık, insanların cinsel anlamda fiziksel, ruhsal, ve toplumsal olarak iyi olma halleridir.

Dünya Sağlık Örgütü, ve uluslararası birçok kurum ve yerel topluluk cinselliğin sadece enfeksiyonlardan ya da rahatsızlıklardan yoksun şekilde yaşama ve üreyebilme kapasitesi olarak görmekten çıkmamız gerektiğini savunuyor. Çünkü bir enfeksiyon ile yaşarken cinsel anlamda sağlık olmak nasıl mümkünse, üreyebilen/üremek isteyen ve herhangi bir enfeksiyon ile yaşamayan bir kişi cinsel anlamda sağlıklı hissetmeyebilir. 

Cinsel sağlığın fiziksel boyutları, bedensel bütünlük, ağrı deneyimi, enfeksiyon statüsü ve buna bağlı olarak hizmet erişimleri, üreme sistemi, regl deneyimlerinin fiziksel boyutları, bedensel fonksiyonların haz ile ilişkisi, ve daha nice konuyu barındırabilir. 

Ruhsal boyutu, cinselliğe dair duyulan kaygılar, korku, bireysel değerleri anlama ve bunları gerçekleştirebilme imkanı, şiddetsiz ve onay dahilinde yaşanan ilişkiler, kişinin kendi cinsiyet kimliği, toplumsal cinsiyet ifadesi ve kimliği ile ilgili diğer konularda ifade edebilmesi gibi konuları barındırabilir. Toplumsal anlamda iyi olma hali de, cinsellik özelinde birey ve ilişkilerin ötesinde, toplumdaki sistemsel yapıların cinsel sağlığımıza olumlu katkıları ya da olumsuz getirileriyle ilgili. Burada da yasalar, ayrımcılık, toplumsal yasaklar, toplumsal erkeklik, şiddet, önyargı ve hak ve hizmetlere erişim gib konulardan bahsedebiliriz. Cinselliğimiz ve cinsel sağlığımız bunlar ve bunların çok ötesindeki konulardan bağımsız şekilde var olabilen kavramlar değil.

Cinsel sağlık hakkı neden önemli?

Cinsel sağlık hakkı diğer tüm temel insan haklarına erişim gibi, ve bu haklardan bağımsız var olmadığı için önemli. Kişilerin bireysel anlamda, her tür ilişkilerinde (ebeveyn-çocuk, romantik/cinsel partner, öğretmen-öğrenci, hekim-danışan, vb.) ve toplumsal boyutta temel insan haklarına erişebilmesi, sağlıklı olabilmesi ve kendini gerçekleştirebilmesi için önemli. 

Cinsel sağlık hakkına erişimin olmaması, ve bu alanda hak ihlallerinin yaşanması diğer temel insan haklarını engelleyebiliyor. 

Örneğin, kürtaj hakkında erişimi olmayan bir kişi, eğitim ya da ekonomik haklarından da mahrum bırakılabiliyor. Cinsel yönelimi sebebiyle ayrımcılığa maruz bırakılan biri, belki zorla açılmaya zorlanıyor, ve iş ortamında ayrımcılıklarla karşılaşabiliyor; mahremiyet hakkına müdahale edilmiş oluyor.

Afet döneminde cinsel sağlık hakkına dair neler söylemek istersiniz? Nasıl bir bağlantısı var?

Cinsel sağlık en küçük çaplı krizlerde bile 'sırası değil' kategorisine alınıyor. Dolayısıyla deprem gibi büyük çaplı bir afet sonrasındaki dönemde de durum çok farklı değildi. Afet dönemlerinde cinsel sağlığı gündeme taşımak (çünkü sahada çalışanların bildiği ve bildirdiği üzere cinsel sağlık hep deprem bölgelerinin gündeminde), ve gündemde tutmaya devam etmek çok büyük önem taşıyor. Türkiye en sakin ve düzenli halinde bile, cinsel sağlık ve üreme sağlığı ve haklarına erişim sorunları yaşanıyor. Bu alanda çok ciddi hak ihlalleri de var. İhmal, istismar, cinsel şiddet, çocuk yaşta evliliğe zorlama, doğum kontrol yöntemlerine ve hizmetlerine erişim, cinsel yolla aktarılan enfeksiyontest merkezlerine, regl ürünlerine, cinsellik eğitimi ve güvenilir cinsel sağlık bilgisine erişimde halihazırda çok ciddi sistemik, politik ve coğrafik erişim sorunları yaşanıyor. Deprem gibi bir afetten sonra bu erişim sorunları ancak katlanarak büyüyor; ortadan kalkmıyor. 

Afet ve kriz sonrası dönemde en acil ihtiyaçlardan biri cinsel sağlık hizmetlerine erişim. 

müstehcen mecmua'nın 1. sayısında afet özelinde cinsel sağlık konusunu, 2. sayısında da regl ve kesişimsellik çerçevesinden Konuşmamız Gerek Derneği'nin saha deneyimlerini paylaşmıştık.

Öğrenme ortamlarına cinsel sağlık hakkını nasıl taşıyabiliriz?

Bunu yapmanın birçok farklı yolu var. Pratik birkaç önerimiz:

1. Öğrenme ortamlarındaki kolaylaştırıcı, öğretmen ve diğer uzmanların kendi cinsel önyargılarıyla ilgili yüzleşmelerine vesile olacak ortamların sunulması (eğitim, atölye, kaynak,vb), Bu, zaten kaynak eksikliği olan okullarda ve ortamlarda maalesef daha arka planlara atılabiliyor, fakat yetişkinlerin çocuk ve gençlerle iletişimi cinsel sağlık hakkı erişiminde büyük rol oynuyor. Öğrenme ortamlarının çerçevesini belirleyenler genelde yetişkinler oluyor. Cinsellik eğitiminin yaygın olmadığı ülkemizde, öğrenme ortamlarında çalışan uzmanlardan otomatik olarak bunu yapmalarını beklemek gerçekçi ve adil değil.

2. Kapsamlı ve kapsayıcı ortamların yaratılması. Öğrenme ortamındaki kişilerin çeşitli ve kesişen çoklu kimlikleri var. Bunun farkında olarak dil, öğrenme materyalleri, mekanların bunun göz önünde bulundurularak seçilmesi ve tasarlanması.

3. Cinsellik eğitiminin öğrenme ortamlarına alanda eğitim almış uzmanlarla dahil edilmesi.

4. Haklarla ve haklara erişimle ilgili eğitim ya da bilgilendirme yapılması. Haklarımız var demek her zaman o hakların ne olduğunu biliyoruz anlamına gelmiyor. Özellikle çocuk ve gençlerin cinsel sağlık haklarını bilmeleri ve pratik etmeleri önemli.