Darbe üstüne darbe: Peru’da neler oluyor?

Peru, eski Cumhurbaşkanı Pedro Castillo'nun ailesine Meksika'nın sığınma izni vermesinin ardından Meksika Büyükelçisi Pablo Monroy'u istenmeyen kişi ilan etti ve 72 saat içinde ülkeyi terk etmesini istedi. Ülkede tutuklanan solcu devrik lider Castillo'nun serbest bırakılması için düzenlenen protestolar da devam ediyor. Nisan 2026'da yapılması planlanan seçim, Nisan 2024'e alınmış olsa da ülkede siyasi istikrarsızlığın devam edeceği değerlendiriliyor. Peki ayın başından bu yana Peru'da neler yaşanıyor? 

Peru'nun siyasi istikrarsızlığı 

Son yıllarda birçok siyasi krizin yaşandığı Peru'da, 2020'de beş gün içinde üç devlet başkanı değişmişti. Devlet başkanlarının görevden alınma nedenleri "yolsuzluk" suçlamalarıydı. Öyle ki Peru'da 2000'den bu yana 6 cumhurbaşkanı çeşitli suçlamalarla hapse girdi. 2020'de göreve Francisco Sagasti geldi. Bu süreçte Peru'da yaşanan siyasi krizi tetikleyen konular ise ülkenin Covid-19'da geçirdiği ağır süreç, genç seçmenin Kongre'de ve anayasada değişiklik isteği, aynı dönemde salgının da etkisiyle ortaya çıkan ekonomik kriz ve halktan kopuk olduğu değerlendirilen devlet görevlilerinin yolsuzluklara karıştığı iddiası olarak sıralanıyor. 

2020'de ülkede çıkan protestolar Nisan 2021'de erken seçime gidileceğinin açıklanmasının ardından yatıştı. 2021'de yapılan seçimlerin ardından temmuz ayında Pedro Castillo, Peru'da cumhurbaşkanı seçildi. 

• Kimdir? Eski öğretmen ve sendika lideri Castillo, ülkenin yoksul bölgelerinden birinde çalışmış. Binlerce öğretmenin ücret artışı talebiyle 2017'de gerçekleştirdiği grevle ismini duyuran Castillo, 2020'de solcu Özgür Peru Partisi adayı olarak seçimlerde başkanlığa adaylığını koyacağını açıklamış, partinin kurucusunun yolsuzluk suçlamasından aldığı mahkumiyet yüzünden son anda seçimlere katılamaması üzerine aday gösterilmişti.

_{Sebastian Castaneda/Reuters}

Castillo'nun yönetimi 

Castillo yönetimi geldiği 2021'de gerçekleştirilen seçimde Kongre'de ise muhalefet çoğunluktaydı. Bu nedenle Castillo'nun ülkeyi yönetmekte zorlanacağı biliniyordu. Kabinesi sürekli değişen Castillo, 17 ayda 5 farklı başbakanla çalıştı. Bu süreçte de sık sık yolsuzlukla suçlandı. Castillo suçlamaları reddederek bunların siyasi olduğunu savundu. Kongre, Castillo'yu görevinden azletmek için iki oylama yaptı, ancak gerekli çoğunluğa ulaşamadı. Aralık başında da yine cumhurbaşkanının görevinden azledilmesi için Kongre'de oylama hazırlığı yapılıyordu.

Bu sırada Cumhurbaşkanı Pedro Castillo, 7 Aralık'taki ulusa sesleniş konuşmasında çoğunluğunu muhalefetin oluşturduğu Kongre'yi "kendisini devirmeye çalışmakla" suçladı. Kongreyi feshettiğini açıklayan Castillo, 7 Aralık itibarıyla ülkeyi acil durum hükümetinin yöneteceğini ve yeni Kongre için seçime gidilerek 9 ay içinde yeni anayasanın hazırlanacağını ifade ederek "Kongre hukukun üstünlüğünü, demokrasiyi yerle bir etti. Bir 'Kongre diktatörlüğü' kurmak için Anayasa Mahkemesi'nin onayıyla güçler dengesini bozdu." dedi. 

Castillo ülkede olağanüstü hâl ilan etti. Cumhurbaşkanı'nın bu açıklamasının ardından Dışişleri Bakanı, Ekonomi ve Maliye Bakanı, Adalet ve İnsan Hakları Bakanı, Çalışma Bakanı, Eğitim Bakanı, İletişim ve Ulaştırma Bakanı istifa ettiklerini duyurdu. 

Castillo'nun açıklamaları ve Kongre'yi feshetmesi "darbe girişimi" olarak nitelendirildi. Sağcı Kongre üyesi Jose Cueto, "Castillo'nun yaptığı bir darbedir. Hiç kimse gaspçı bir hükümete boyun eğmek zorunda değil. Ordu diktatörü değil, anayasayı destekleyecektir. Castillo görevden alınacak ve her suçlunun yaşaması gereken kaderle yüzleşecek; ömür boyu hapis." ifadelerini kullandı.

_{AFP/Getty Images}

Fesih kararını tanımayan milletvekilleri, aynı gün parlamentoda Castillo'nun görevden alınması için oylama yaptı. Oylamaya katılan 101 milletvekili "evet", 6 milletvekili "hayır" oyu kullandı. 10 vekil ise çekimser kaldı. Oylamanın ardından Cumhurbaşkanı Castillo yine aynı gün "kalıcı ahlaki yetersizlik" suçlamasıyla görevinden azledildi. Kongre Castillo'nun azledilmesine ilişkin "kamu fonksiyonlarını gasp etmeye, devlet yetkilerinin işleyişini engellemeye ve siyasi anayasa tarafından kurulan düzeni ihlal etmeye çalışmak" gerekçelerini sıraladı.

Gözaltının ardından protestolar başladı

Castillo, görevinden azledilmesinin ardından polis tarafından gözaltına alındı. Başsavcılık, 12 Ekim'de Castillo'yu devlet sözleşmelerinden kâr elde etmek için bir suç örgütüne liderlik ettiği ve kamusal suçlar işlediği iddiasıyla yolsuzluk yapmakla suçlamıştı. Castillo hakkında ikisi "suç örgütünün parçası olup olmadığına yönelik" beş cezai soruşturma yürütülüyor. Gözaltınan ardından tutuklanan Castillo şu anda ceza evinde mahkemeye çıkmayı bekliyor.

_{Fotoğraf: Alessandro Cinque/Reuters}

Castillo'nun azledilmesi ve gözaltına alınması destekçilerinin tepkisini topladı. Kongre Castillo'nun "darbe girişimi"nde bulunduğunu iddia etse de Castillo'nun destekçileri de Kongre'nin Castillo'ya bir darbe girişiminde bulunduğunu öne sürdü. Ülkede Castillo'nun destekçilerinin çıkardığı ayaklanmada polisle ve karşıt görüşlü gruplarla zaman zaman çatışmalar yaşandı. Gösterilerde şu ana kadar en az 26 kişi yaşamını yitirdi. Ülkenin Eğitim Bakanı ve Kültür Bakanı "vatandaşların ölümünün hiçbir gerekçesi olmadığını, devletinse bu ölümlere neden olamayacağını" söyleyerek istifa etti. Protestolar nedeniyle 14 Aralık'ta OHAL ilan edildi.

Yeni düzen: İlk kadın cumhurbaşkanı 

Castillo'nun azledilmesinin ardından cumhurbaşkanlığına Castillo'nun cumhurbaşkanı yardımcısı Dina Boluarte getirildi. Yeni devlet başkanı olarak göreve başlaması için kongre'ye davet edilen Boluarte, yemin etti ve ülke tarihinin ilk kadın cumhurbaşkanı olarak göreve başladı. Boluarte "Büyük sorumluluğun bilincinde olarak bu görevi üstleniyorum ve ilk işim tüm Peruluları en kapsamlı şekilde birliğe çağırmaktır. Diyalog kurmak ve varmak bize bağlıdır. Tüm siyasi güçler arasında geniş bir diyalog çağrısı yapıyorum" dedi.

Boluarte göreve gelmesinin ardından kabinesinde değişiklikler yaptı. Ayrıca erken seçim teklifinde bulundu ve Kongre'nin desteğini aldı. Böylece Nisan 2026'da yapılması gereken seçimler Nisan 2024'e alındı.

Destekler ve tepkiler 

Latin Amerika ülkelerinin neredeyse tamamı Castillo'nun azledilmesine ve tutuklanmasına tepki gösterdi. ABD merkezli Amerikan Devletleri Örgütü (OAS) Genel Sekreteri Luis Almagro ise Dina Boluarte'yi tebrik etti. Kanada, Avrupa Birliği ve ABD de yeni hükümeti desteklediklerini belirten mesajlar yayımladı. 

Şimdi ne olacak? 

Castillo destekçileri Boluarte'ın istifasını, Castillo'nun salıverilmesini ve erken seçime gidilmesini talep ediyor. Gösteriler devam ederken ülkeyi ziyarete giden turistlerin de farklı bölgelerde mahsur kaldığı aktarılıyor. Castillo destekçileri yolları kapatıp barikatlar kuruyor. Yalnızca kara yolu değil, demir yolları üzerine kurulan barikatlar nedeniyle ülkede ulaşımda büyük aksamaların meydana geldiği aktarılıyor. Ülkenin neredeyse her yerinde protestoların düzenlendiği bildiriliyor. Bir turist grubunun protestolar nedeniyle dağlık arazideki İnka kalıntıları Machu Picchu'da mahsur kaldığı ve hava yoluyla kurtarılarak Cusco kentine götürüldüğü açıklandı. Polislerin müdahalede bulunması ve göstericilerin hayatını kaybetmesinin ayaklanmadaki öfkeyi artırdığı belirtiliyor.

^{Machu Picchu | Peru Travel}

Peru'da yıllardır bulunan iç karışıklığın ve siyasi istikrarsızlığın bir süre daha devam edeceği ifade ediliyor. Toronto'daki York Üniversitesi'nde Profesör Patrick Clark, "Bence protestolar, insanların sahip olduğu bu öfkeden kaynaklanıyor." diyor. Ülkeyi inceleyen uzmanlar, Peru'daki durumun istikrara kavuşması için cumhurbaşkanı değişikliğinden daha derin adımlar atılması gerektiğini ifade ediyor. Bir anayasa değişikliğinin gerekli olduğu savunuluyor. Ya da ülkenin göreve gelen cumhurbaşkanına hataları düzeltmek için gereken süreyi tanıması gerekiyor.