Dede kolunu kaldırmayınca: eşitsizliğin kumarhanesi

Yazı: Biray Kolluoğlu, Evren M. Dinçer, Zafer Yenal

Türkiye geçen hafta yine futbolun kendisini değil, etrafındaki gölgeleri konuştuğu bir gündeme uyandı. Birkaç gündür sosyal medyada, televizyonlarda bahis oynayan hakemlerin hikâyeleri dönüyor; ama herkes biliyor ki, mesele birkaç hakemin çok ötesinde. Zaten olay küresel basında da böyle görüldü. BBC haberinde soruşturmanın sadece hakemlerin değil, teknik ekipten yöneticilere uzanan geniş bir ağın dahil olduğu bir “sistematik manipülasyon zincirini” ortaya çıkardığını yazdı.

Belli ki bu konu üzerine daha çok haber göreceğiz, daha çok yorum dinleyeceğiz. Yine de Mayıs ayında patlayan Papara bahis operasyonunun çoktan hafızalardan silinmesi gibi Türkiye’nin hiperaktif gündeminde birkaç hafta içinde bu skandalın da unutulması şaşırtıcı olmaz.

Ama biz bu meselenin ne adli ne de magazinel tarafına odaklanmak istiyoruz. Her zaman olduğu gibi, burada da sosyolojik ve tarihsel bir hikaye var. Çünkü asıl mesele ne birkaç hakem ne de birkaç kupondan ibaret. Sorun çok daha derin. 

Spor, bir zamanlar yalnızca bir oyun değil; kimlik, aidiyet ve güven duygusunun da inşa edildiği, eğlencenin merkezinde yer alan bir toplumsal alandı. Ancak çoktandır piyasalaşmanın pençesine düştü ve bu vasıflarını yitirdi. Bahsin aldığı yeni biçimlerle birlikte spor artık bambaşka bir “oyun alanına” dönüşmüş durumda. Bize göre bu dönüşümün en çarpıcı yanı, sporun neoliberal güvencesizliğin en açık biçimde görüldüğü yerlerden biri hâline gelmesi. Kısaca bakalım.

Yeni binyıl kapitalizmi: Dünya dev bir kumarhane

Bu skandal ne sadece bize özgü ne de futbola. NBA’de geçen hafta patlayan yeni bahis soruşturması, oyuncuların ve hakemlerin bahis piyasasıyla kurduğu karmaşık ilişkileri bir kez daha ortaya çıkardı. Üstelik bu, iki yıldır süren bir sürecin son halkasıydı. Soruşturmanın zamanlaması da manidardı: medyatik şovu seven Trump yönetimi, açıklamayı NBA sezonunun ikinci gününe denk getirdi. Ama bu da ilk örnek değil.

Japon beyzbolunun süper yıldızı Shohei Ohtani vakasını hatırlayın. Milyonlarca dolarlık bahis parası tercümanının hesabında bulundu, resmi açıklama ise şöyleydi: “Oyuncunun haberi yok.” Dünyanın en büyük spor figürlerinden biri, kendi çevresinde dönen milyon dolarlardan habersizmiş. Okurlarımız arasında dolar milyoneri olan varsa, sormak isteriz: Hiç 17 milyon dolarınız çalındı mı? Dahası, çalındığını fark etmeden hayatınıza devam ettiniz mi? Ohtani’nin tercümanı Mizuhara bunu başarmış!

• Ohtani o kadar büyük bir yıldız ki, herkesten bu hikayeye inanması istendi ve aslında herkes inandı. Şu anda, bu satırlar yazılırken, World Series’te sahada harikalar yaratıyor. Ama insan sormadan edemiyor: Acaba kendisine hiç bahis oynadı mı?

Çubuğu biraz fazla büktük belki ama benzetmemiz o kadar da abartılı değil. Spor endüstrisi artık finans piyasasının bir aynası. ABD Yüksek Mahkemesi 2018’de sporda bahsi yasallaştırdı. Ondan önce bile futbol dünyasının en ikonik kulüplerinden Real Madrid yıllarca bahis şirketlerinin reklamlarını formasında taşıyordu. Bizde de tablo farklı değil: son skandalın altını kalınca çizen ayrıntı, futbol federasyonunun ana sponsorunun bir bahis şirketi olmasıydı. Spor Toto kuponlarıyla büyümüş bir nesil için bu durum yabancı değil elbette ama bugün fark, ölçeğin ve biçimin bambaşka olmasıyla ilgili.

Üstelik FanDuel ve DraftKings gibi dev platformların bile “çok kazanan” kullanıcıları sistem dışına ittiğini New York Times haberiyle öğrendik. Yani artık mesele kazanmak değil, sürekli oynamak.

ABD ve Türkiye’nin ötesinde de manzara aynı. DW’nin belgeseli Almanya’da amatör futbolcuların nasıl bahis manipülasyonlarının parçası hâline geldiğini gösteriyor. Geçen hafta Euroleague hakemi Uroš Nikolić’in Sırbistan’da tutuklanması da bunun son örneklerinden biri. Afrika’da ise spor bahisleri, ironik biçimde bir “kalkınma miti” olarak pazarlanıyor. Hatta hatırlarsanız, Papa’nın ölümünden sonra Vatikan’daki halef seçimine bile bahis açılmıştı.Papa seçimleri, nedense, öteden beri bahisçilerin gözdesi. Kısacası iş sporu aşmış durumda çoktan. İnternet, eskiden ulusal sınırlarla kısıtlı kalan bu piyasayı küresel bir oyuna çevirdi ve oyun artık tamamen kontrolden çıkmış görünüyor.

Aslında bu tablo yeni değil. Harvard’lı antropologlar Jean ve Joan Comaroff’ların tam 25 yıl önce “Millennial Capitalism,” yani “Yeni Binyıl Kapitalizmi” dediği süreçte, dünya giderek büyük bir kumarhaneye benzemeye başladı. Kapitalizm artık emeğe değil, spekülasyona üretime değil, tüketime ve şansa yaslanıyor. Bir zamanlar “parya” sayılan kumar ve bahis, neoliberal çağda meşrulaştırıldı, hatta devletler için gelir kaynağına dönüştü. Piyangolar, hisse senetleri, kripto paralar, spor kuponları; hepsi aynı risk ekonomisinin farklı yüzleri.

Bu yeni dönemde risk almak bir beceri değil, bir yurttaşlık pratiği hâline geldi; oynayan da, oynamayan da sistemin parçası. Fidel Castro’nun yıllar önce dediği gibi, “Dünya dev bir kumarhane hâline geldi.” Kapitalizmin bugünkü biçimi, “kâğıdı altına çeviren” bir simya gibi çalışıyor. Görünürde herkesin şansı var ama sonunda her zaman kasa kazanıyor.

Bahis ekonomisi: Riskten iş modeline

Bu sezonun ilk yazısında da değindiğimiz gibi, artan eşitsizlik günümüzün en belirleyici toplumsal zemini. Online kumar ve bahis pratikleri artık sadece bir “bağımlılık” değil, bir hayatta kalma stratejisi. Arada farklar olsa da, kripto para tutkusunda da aynı ruh hâlini görmek mümkün.

İşsizlik, düşük ücretler ve sosyal devletin gerilemesi bir yanda; diğer yanda gösterişin, şaşanın ve “bir gecede zengin olma” hikayelerinin hiç olmadığı kadar görünür ve teşvik edilir hâle gelmesi. Arzular sürekli kamçılanıyor, kolay kazanç vaadi hayatın merkezine yerleşiyor. 

Eskiden hem hukuki hem teknik erişimi sınırlı olan kumarhane dünyası, bugün bir uygulama kadar yakın. Ulusal sınırları aşan yasal bahis ortamlarını düzenlemek zaten güç, yasa dışı olanları denetlemek ise neredeyse imkansız.

Özcesi mesele yalnızca bir “illegalite” sorunu değil, yeni bir sınıfsal davranış biçimi. Dostoyevski’nin kumarbazı Aleksey İvanoviç bireysel bir tutkunun simgesiydi. Bugünse bu, kitlelerin ortak ruh hâline dönüşmüş durumda. Araçlar süreci kolaylaştırıyor, devletler ise çoğu zaman denetlemiyor; hatta bazen, sessizce teşvik ediyor.

Kısacası bu dönüşümün üç temel boyutu var:

• Eşitsizlik: Guy Standing’in tanımladığı “prekarya,” yani yalnızca yoksullar değil, sistem içi birikim yolları kapanmış geniş bir kitle için bahis, kapanan kapıların önünde “şansla” açılmaya çalışılan yeni bir çıkış yolu.

• Yönetişimsizlik: Küresel bir endüstri var ama küresel bir denetim (regülasyon) yok. The Atlantic makalesinde vurgulandığı gibi, bahis regülasyonu ülkeden ülkeye parçalı, ancak para akışı tamamen sınır ötesi.

• Erişim: Dijitalleşme, bahis oynamayı bir tık meselesine indirdi. Üstelik yasadışı sitelerin marka ve süreklilik dertleri de yok. Bugün bir isimle, yarın başka bir kimlikle karşınıza çıkabiliyorlar.

Bütün bu unsurlar birleştiğinde bahis, yalnızca bireysel bir tercih değil toplumsal bir tepkiye dönüşüyor. Derinleşen kriz karşısında insanlar bireysel düzeyde yanıt arıyor ancak bu yanıt, sosyolojik olarak kitlesel bir ruh hâline bürünüyor. Böyle bir zeminde, bu ruh hâlini “iş modeline” dönüştürecek birileri mutlaka bulunuyor zaten.

Bu yazıyı hazırlarken Boğaziçi’nden öğrencilerimiz Oğulcan Olgun, Hale Dedeoğlu ve Büşra Doğan’ın yürüttüğü küçük ama dikkat çekici saha araştırmasını da hatırladık. Öğrencilerimizin yaptığı mini alan araştırması, yasa dışı bahis sitelerinin nasıl görünmez ama her yerde hazır bir altyapıya sahip olduğunu gösteriyordu. Bir site kapatıldığında alan adının sonuna yalnızca bir sayı ekleniyor sonra yeniden doğuyor. Para akışı, kiralanmış banka hesapları, komisyon zincirleri ve “PayFix” ya da “Parazula” gibi arayüzler üzerinden dönen bir gölge finansallaşma ağı aracılığıyla sağlanıyor. Görüştükleri bir çalışan, “Sabaha karşı iki buçukta bile yedi bin kişi çevrimiçi” diyor. Cezaların nadiren uygulanması, katılım eşiğini iyice düşürüyor. Bütün bu tablo, “erişim” ve “yönetişimsizlik” meselesinin sahadaki karşılığını çarpıcı biçimde gösteriyor.

Ama belki de en dikkat çekici bulgu, bahisçilerin kendi aralarında geliştirdikleri dil. Öğrencilerimizin çalışmasında geçen bir ifade, bu dünyanın kendi mizahını, kader algısını ve kaybın normalleşmesini tek cümlede özetliyor: “Dede kolunu kaldırmadı be!” Popüler bir slot oyununa gönderme yapan bu cümle, artık kaybetmenin ortak dili olmuş durumda. Bu ifadede, hem şansla kurulan duygusal bağı hem de yapısal çaresizliğin gündelik mizaha dönüşmesini görmemek çok zor.

Kuponda, borsada dayanışma olur mu?

Bütün bu tablo, sporun toplum içindeki yerini kökten değiştirdi. Savaş sonrası dönemde ulusal kimliklerin, kent kültürünün ve toplumsal aidiyetin taşıyıcısı olan spor, bugün itibar krizi yaşıyor. Artık “takımını desteklemek” değil, “oranı tutturmak” önemli. Fantazi ligleri, sporu simülasyona dönüştürdü; taraftarlık, kimlikten ziyade finansal tahmin refleksi haline geldi.

Bu yalnızca bir yozlaşma değil, daha derinde, bir yapısal dönüşüm. Neoliberal birey artık spora değil, kendi performansına, kendi skoruna odaklanıyor. Kuponda, ekranda ya da borsada.

Bu yüzden hem Türkiye’de hem dünyada sporun birleştirici gücü zayıflıyor; çünkü ortak heyecan yerini bireysel “kazanç” hissine bıraktı. Artık oyunun kendisi ya da maçın sonucu değil, kaybetme olasılığı daha çok konuşuluyor. Sporun yerini, ortak bir tutkunun değil, ortak bir riskin paylaşıldığı bir piyasa alıyor.

Türkiye’deki son bahis skandalı, küresel bir dönüşümün yerel tezahürü. İlk değil ne yazık ki son da olmayacak. Eşitsizliğin, belirsizliğin ve bireyselleşmenin hüküm sürdüğü bu çağda, bahis artık sadece bir oyun değil, bir sosyolojik semptom olarak düşünülmeli.

Devletin çekildiği, dayanışmanın çözüldüğü, emeğin güvencesizleştiği her alanda “bir gecede kurtuluş” hayali büyüyor. Bu yapının “kasa her zaman kazanır” mantığıyla işlediğini ise aslında hepimiz biliyoruz. Mesele, oyunun kurallarını görmek ve bu döngüyü artık olağan saymamaktan geçiyor. Çünkü olağan saydığımız her şey, eşitsizliğin yeniden üretilme biçimi haline geliyor.