Deprem bölgelerinde hijyen krizi: Sorunlar, riskler ve çözümler

Ege Öztokat & Sinem Uğurdağ 

Deprem bölgelerinde temiz su ve hijyen malzemelerine erişim sorunları devam ediyor. Sahadaki eksiklikleri ve yaşanan sorunları Uçan Süpürge Vakfı Yerel Kadın Muhabirler Ağı’ndan öğrendik ve deprem bölgelerindeki hijyen koşullarının risklerini ve bu koşulların iyileştirilmesi için yapılması gerekenleri halk sağlığı uzmanı Doç. Dr. Aslı Davas ile konuştuk.

Sahadaki temel hijyen sorunları

Uçan Süpürge Vakfı Yerel Kadın Muhabirler Ağı muhabirleri bölgelerdeki hijyen sorunlarını bildirdi. Gaziantep’te Deniz Yılmaz, Hatay’da Dilay Bozkurt ve Kahramanmaraş’ta ismini kullanmak istemeyen Muhabirler Ağı üyesinden aldığımız bilgilere göre sahada hijyen sıkıntıları yoğun olarak devam ediyor. Bebek bezi, hijyenik ped, temiz su, tuvalet kağıdı, temiz iç çamaşırı ve dezenfektan konusunda kritik derecede eksiklik var. Hatay’da kefen ve torba olmadığı için cesetler sokakta, ortada kalıyor. Kahramanmaraş’ta da kefen ve torba ihtiyacı dile getiriliyor. Kahramanmaraş’tan bildiren muhabir “Sokakların ceset koktuğunu” söylüyor.

Tuvaletler

• Hatay’da sahra tuvaletleri yaygın değil, umumi tuvaletler ise her yerinde dışkı olduğu ve bunlar temizlenemediği için kullanılamaz durumda. İnsanlar tuvalet ihtiyacı duymamak için yemek ve su tüketimini minimuma indirmeye çalışıyor.
• Gaziantep’te 3 gündür sular kesik olduğu için tuvaletler tıkandı. Toplu kullanıma açık olan yerlerde tıkanan tuvaletler taştı. Kullanım suyunun açılmasıyla birlikte onarım ve temizleme işlemlerine başlanması bekleniyor ancak henüz kötü koku hakim ve her yerde dışkı var. Erkekler arsa ve benzeri yerlerde tuvaletlerini yaparken kadınlar tuvalet ihtiyaçlarını gideremiyor.
• Diyarbakır, Adıyaman ve Kahramanmaraş’ta portatif tuvalet eksikliği var, ped ve diğer menstüel ürünlerde de ciddi bir eksiklik var. Üç gündür kullanım suyu olmadığı için tuvaletler tıkanmış durumda.

Yardım süreçlerinde sıkıntılar

• Gönderilen desteklerin bir kısmı da hijyenik olmadığı için kullanılamıyor. Bölgelere yollanan ikinci el eşyaların büyük bir kısmı kullanılamaz hâlde. Aynı zamanda gönderilen çoğu battaniye ve kıyafet yol kenarında bırakılıyor ve eşyalar yağmurda ıslandığı için çürümeye başlıyor.
• Hatay’daki muhabir yardımların ulaşamadığını çünkü çok sayıda aracın yolu tıkadığını, enkazların yollara devrildiğini ve şeritlerin sıkıştığını bildirdi. Zarar gören binalar artçılar yüzünden devrilmeye devam ediyor.

Koordinasyon eksikliği

• Hatay’da doktorlara erişim sınırlı, toplu alanlarda sağlık görevlileri var ama sıcak ve güvenli alan sayısı çok sınırlı olduğu için temel sağlık çalışmaları yapılamıyor. 
• Kahramanmaraş’ta muhabirlerin en sık duyduğu sorun koordinasyon problemi. İnsanlar kolinin içeriğini bilmeden alabildiklerini alıyor. Kimi depremzedeler hiçbir destek alamıyor. Hava -17 dereceye kadar iniyor. Elektrikli ısıtıcı gönderiliyor ancak elektrik olmadığı için bunlar kullanılamıyor. Bölgede, kömür ve soba ihtiyacı devam ediyor.

Olası Riskler, Tarihten Vakalar

Deprem felaketlerinden sonra nüfusun plansızca aşırı kalabalık barınaklara yerleştirilmesi, gıda ve temiz suya sınırlı erişim gibi sebeplerle bulaşıcı hastalık salgınları ortaya çıkabiliyor. Salgın riski aynı zamanda su ve kanalizasyon sistemlerinin tahrip olması sebebiyle de yükseliyor.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Türkiye ve Suriye’yi etkileyen depremlerden sonra, özellikle yıllardır koşulların zorlu olduğu Suriye’de ishalli hastalıklar, kolera, solunum hastalıkları ve parazit hastalıkları görülebileceğine karşı uyarı yaptı.

TİHV Akademi’den halk sağlığı uzmanı Doç. Dr. Aslı Davas’a depremden sonra görülen hastalıkları ve bu hastalıklara karşı alınabilecek önlemleri sorduk. Dr. Davas, depremden sonra riski yüksek olan hastalıkları şu şekilde özetledi:

“İlk dört günde travma sonrası yara yerlerinde oluşan deri enfeksiyonları görülebilir. Dördüncü günden sonra kalabalık ortamda yaşama, temiz suyun ve sağlıklı gıdanın sağlanmaması, tuvaletlerin iyi planlanmaması, çöplerin toplanmaması gibi nedenlerle enfeksiyonlar görülür. Solunum yolu enfeksiyonları, su ve gıda kaynaklı enfeksiyonlar, vektör kaynaklı enfeksiyonlardır. Kalabalık yaşam uyuz ve bitlenme riskini arttırır. Afet sonrası infeksiyona bağlı en sık ölüm nedenleri; ishaller, akut solunum yolu infeksiyonları (zatüre) ve kızamıktır.”

Afet sonrası salgınlar dünyada karşılaşılan bir kriz. Haiti’de yaklaşık 200 bin kişinin ölümüyle sonuçlanan 7.0 büyüklüğündeki 2010 depreminden dokuz ay sonra büyük bir kolera salgını başladı. Bilim insanları, bunun sebebinin evlerini kaybeden yaklaşık 1,5 milyon insanın aşırı kalabalık olan ve hijyen koşullarının sağlanamadığı çadır kentlerdeki yaşama koşulları olduğunu öne sürüyor.

Afet sonrası hastalıklar Haiti örneğiyle sınırlı değil, Endonezya’da 2004 yılında neredeyse 2 milyon insanın evini kaybettiği tsunamiden sonra kontamine su nedeniyle ishalli hastalıklar yaşandı. Japonya’da 2011 yılında 9.0 büyüklüğündeki deprem ve sonrasında çıkan tsunami sonrası influenza ve norovirus salgınları tespit edildi, ABD’de 2001 ve 2005 yıllarında yaşanan Allison ve Katrina kasırgalarından sonra cilt hastalıkları, üst solunum yolu hastalıkları, zatürre ve ishalli hastalıklar görüldü. Pakistan’da 2005 yılında gerçekleşen 7.6 büyüklüğündeki deprem sonrası ishalli hastalık vakaları yüzde 42 arttı.

Ne Yapmalı?

Su güvenliği

Dr. Davas “Aksi söylenene kadar şebeke suyu ve kaynağı belirsiz sular doğrudan kullanılmamalı.” dedi. Su güvenliği için yapılması gerekenleri şu şekilde sıraladı:

• Kapalı sular kullanılmalı, imkân yoksa su kaynatılıp soğutulduktan sonra içilebilir.
• Kullanım suyunda klor tabletleri kullanılabilir.
• Hızla tankerlerle temiz su taşınmalı, hijyenik koşullarda dağıtılmalı, su depoları sık sık dezenfekte edilmeli.
• Suyun güvenliği açısından en önemli tehlike su kaynağının insan dışkısıyla kontaminasyonu olduğu unutulmamalı.

Tuvaletler

• İlk dönemde seyyar tuvaletler kullanılmalı.
• Toplu barınma yerlerinde yeterli sayıda ve nitelikte tuvalet yapılmalı.
• Bu tuvaletlerin alt yapıya bağlanması mümkün olmadığı durumlarda sahra tuvaleti şeklinde uygulama yapılmalı ve bu durumda tuvalet çukurlarının üzeri günlük olarak toprakla kapatılmalı ve tuvaletler yeni çukurlara bağlanmalı.
• Tuvaletlerin günlük olarak kireç kaymağı vb. maddelerle yöntemine uygun olarak dezenfeksiyonu sağlanmalı.
• Tuvalet çıkışında ellerin yıkanması için hijyenik koşullara uygun yerlere yapılmalı ve bu yerlerin susuz ve sabunsuz kalmamasına özen gösterilmeli. Buralarda mümkünse sıvı sabun kullanılmalı.
• El yıkama sularının birikinti oluşturmadan akacak şekilde düzenlenmesine dikkat edilmeli.
• Kadınların güvenliği için tuvaletler iyi aydınlatılmalı, yerleşim yerlerinden uzak olmamalı ve kilitli tuvaletler yapılmalı. 
• Kadın-erkek tuvalet oranı üçe bir olarak hesap edilmeli.

Çöpler

Dr. Davas, ilk günlerde afet yaşanan yerde belediye çalışanları da zarar gördüğü için çöp toplamada aksamalar olabileceğini hatırlatıyor. Bu noktada hızlı organize olmak ve çöpleri düzenli olarak toplamak önemli. Çöp sisteminin hijyenik bir şekilde kurulabilmesi için şunlar gerekiyor:

• Ulaşımın zor ya da olanaksız olduğu durumlarda sokak aralarına ve dar yerlere ulaşabilecek el arabaları, ulaşım hayvanları vb.’den yararlanılmalı.
• Afetten önce bölgeye hizmet veren çöp dökme alanları uygunsa çöpler toplanarak buraya dökülmeye devam edilmeli, bu alanlara ulaşım mümkün değilse veya bu alanlar bizzat afet nedeni olmuşsa bu iş için belirlenmiş uygun çöp biriktirme yerlerine dökülmeli.
• Afetzedelerin barındığı yerlerin uygun noktalarında çöp toplama alanları oluşturulmalı. Bu alanlar günlük olarak kireç kaymağı, klor eriyiği, çamaşır suyu gibi dezenfektanlarla dezenfekte edilmeli.
• Çöpler bulaşıcı hastalıkları taşıyabilecek haşarat ve kemirgenlerin üreme alanlarıdır. Karasineklerle mücadelede canlının yumurta bırakacağı çöp, gübre gibi ortamların üstlerinin açık olmaması gerekir (sağlıklı çöp toplama kapları, 20 cm. kalınlığında toprakla çöp ve gübre yığınlarının üstü örtülebilir).
• Haşere ve kemiricilerin oluşması ve üremesi önlenmeli, bu zararlılarla mücadele amacıyla kullanılan pestisid ve insektisidlerin de bir kirlilik unsuru hâline gelmemesine dikkat edilmeli.
• Çöp toplama alanlarının su kayaklarından en az 60 metre ve besin maddelerinin dağıtım ve depolama yerlerinden en az 1 kilometre uzakta; yaya ve araçların geçişme engel olmayacak bir yerde olmalı.
• Çöp toplama alanlarında çocukların ve hayvanların dolaşmasına izin verilmemeli, buralara hayvan leşleri atılmamalı. 
• Çöp yığınlarından şıra sızmasının önüne geçilmeli, sızma varsa bu yerler çamaşır suyu ya da benzeri bir dezenfektan ile yıkanmalı. 
• Her 200 kişi için 2 metre derinlikte ve 1,5x1 metre çukur açılmalı. Bu söz konusu nüfus için bir hafta yetebilir. Çukur içindeki organik materyalin bozunumu 4-6 hafta gerektirir. Üzeri 40 cm kalınlığında sıkıştırılmış toprakla örtülmeli.