Deprem ve imar afları

İzmir depremi sonrası Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği, İzmir Depremi İlk Gözlem Raporu'nu kamuoyuyla paylaştı. Yer seçiminden başlayarak imar planlarının afet riskine göre hazırlanması gerektiği vurgulanan raporda, "İmar afları yasaklanmalıdır. İmar barışı adı altında ruhsatlandırılan tüm ruhsatlar iptal edilmelidir." denildi. En son imar affı, Haziran 2018 genel seçimlerinden önce “imar barışı” adıyla yürürlüğe girdi ve bu yasayla İzmir'de en az 672 bin bina imar barışından yararlandı.

• Nedir? Kaçak olarak yapılan yapılardan yasada belirtilen koşullara uygun olanlarının affına “imar affı” denir. Anayasa Mahkemesi'nde ise imar affı şu şekilde tanımlanmaktadır: “Suç sayılan eylemi değil, cezayı ve ceza davası açılmasını ortadan kaldırır. Af, bağışlamadır ve hiçbir zaman eylemi meşru görme değildir. Dayandığı olayların anayasaya uygun olduğu, hukuk dışı bulunmadığı ve bunun sonucu olarak meşru ve suç sayılmaması gerektiği gibi bir mana taşımamalıdır.” İmar affının amacı, gecekondu ve imar yasasına uymayan yapılar hakkında uygulanacak işlemleri düzenlemek, işlemlerin tespiti, değerlendirme, müracaat, duyuru ve uygulama esaslarını ve ilgili diğer hususları belirlemektir.
   
• TBMM'de 17 Ağustos 1999 depremi sonrası kurulan komisyonun hazırladığı raporda “Bir daha kesinlikle imar affı çıkarılmasın” denildi, 38 öneri ve yasal değişiklik sıralandı. Ancak önerilerin çoğu dikkate alınmadı, aradan geçen zamanda tam 7 kez imar affı çıkarıldı.
   
• 24 Ocak 2020’de gerçekleşen 6,8 büyüklüğündeki Elazığ depremi sonrasında Şehir Plancıları Odası 2. Başkanı Doç. Dr. Kübra Cihangir Çamur; bu depremde yaşanılan kayıpların, bundan sonraki olası bir doğa olayının da afete dönüşeceğinin işareti olduğunu söylemişti. İmar barışının Cumhuriyet tarihinin en geniş kapsamlı "kaçak yapılaşma affı" düzenlemesi olduğunu belirten Doç. Dr. Çamur, imar barışından yararlanan yapıların depreme karşı taşıdığı standartların bilinmediğini de vurgulamıştı.
   
• Af ekonomisi: Cumhurbaşkanlığı 2021 yılı Yıllık Programı'nda 2016, 2017 ve 2018 yıllarında birbiri ardına çıkarılan 3 ayrı af yasasıyla bugüne kadar halktan 74,4 milyar lira para toplandığı bilgisi yer aldı. 2018 affıyla kaçak yapı sahiplerinden 24,7 milyar lira para toplandı, buna ek olarak 2B aflarının sonuncusu olan 2018 affından da 2 milyar lira gelir elde edildi. 
   
• İzmir depreminin ardından imar affını gündeme getiren isimlerden biri CHP Mersin Milletvekili Ali Mahir Başarır oldu. Başarır, imar affıyla ilgili soru önergesine Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 21 aydır yanıt vermediğini belirterek, "Parayı yatırana yapı kayıt belgesi verdiniz. Başvuruları, parayı internetten alıyorsunuz. Peki imar affı başvurusu yapan on milyon binayı incelediniz mi? Deprem yönetmeliğine uygun mu?" ifadelerini kullandı.
   
• Bir adım geriden: Başarır, imar affıyla ilgili ilk soru önergesini 2019'da Kartal'da bir binanın çökmesinden sonra vermişti. Sonrasında yıkılan binanın beş katının ruhsatlı olduğu, ancak üç katının kaçak inşa edildiği ve imar affından faydalandığı ortaya çıktı.
   
• Akılda kalması gerekenler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 2018 yılında yayımladığı imar barışı kitapçığına göre Türkiye'de imara aykırı yapılar %50'nin üzerinde. Aralık 2019'a kadar imar barışından 7 milyon 450 bin bina yararlandı. Başvuru sahipleri tarafından 24,19 milyar lira ödeme yapıldı. İmar barışından en çok faydalanan şehir 1 milyon 87 bin 963 binayla İstanbul oldu. Listede ikinci sırada 672 bin 211 binayla İzmir geliyor.