Doğum ve ebeveynlik izni

Sanayi devrimi sonrası kadının iş gücüne aktif katılımıyla devletler, aile-iş yaşamı planlanması için sosyal politikalar öngördü ve bunun en önemli adımı olan analık izni ortaya çıktı. Bu iznin kapsamı ve gelişimi ülkelerin kültür ve refah seviyelerine bağlı olarak değişiklik gösteriyor. Bugün ülkeler, aile-iş yaşamını dengelemek amaçlı politikaları içinde analık izni, babalık izni ve ebeveynlik iznine yer veriyor.

• Anneliğin Korunması Sözleşmesi’ne göre analık izni, annenin ve çocuğun sağlığının korunmasıyla ilgili olarak doğum öncesi ve sonrasında kullanılacak en az 14 haftalık izin olarak tanımlanıyor. Babalık izni tabiri de doğum sonrası, babanın eşi ve yeni doğmuş bebeğiyle ilgilenebilmesi için öngörülen, analık izninden daha kısa süreli bir izin için kullanılıyor. Ebeveyn izni ise doğum izninden farklı olarak çocuklara bakmakla yükümlü olan anne ve/veya babanın ücretli ve devamlı işlerinden çocuklarına bakmak için ücretli ve/veya ücretsiz izinli sayılması durumunu tanımlıyor.
   
• Güvenli annelik ve anneliğin korunması: Güvenli annelik, annenin ve bebeğin sağlığı, kadınların "insana yakışır işlerde" çalışmaları ve iş verimlilikleri açısından büyük önem taşıyor. Çalışan kadınlar için bu çalışma gücü ister iş gücüne aktif katılım ister tipik olmayan veya kendi hesabına çalışma biçiminde gerçekleşsin; annelik ve aile sorumluluklarıyla çalışma yaşamının dengelenmesi, kadınların toplum içinde aktif rol alması açısından yaşamsal önem arz ediyor. Anneliğin korunması; nerede olursa olsun annelerin ve ailelerinin haklarını, sağlığını ve ekonomik güvenliğini sağlama yönündeki çabaların merkeze alınması anlamına geliyor.
   
• İstihdam güvencesi: Hamile kadınlara ve yeni annelere, annelik izni sırasında işe gelmedikleri veya salt çocuk yaptıkları için işlerini kaybetmeyeceklerine ilişkin güvence, anneliğin istihdamda kadınlara yönelik bir ayrımcılık kaynağı olmasını engellemek açısından zorunlu görülüyor.
   
• Uluslararası Kamu Hizmetleri Sendikaları Federasyonu’nun yaptığı bir araştırma, Avusturalya’da 2000 ve 2001 yılları arasında doğum izni kullanan kadın kamu görevlilerinin %65’inin 2007 tarihi itibarıyla terfi edemediğini gösteriyor. Buna karşılık, aynı dönemde çocuk yapmayan kadın kamu görevlileri arasında terfi edemeyenlerin oranı %42 olarak belirtiliyor.
   
• Nüfus politikası olarak doğum izni: Gelişmiş ülkelerde yaşlı nüfusun giderek artması ve çocuk doğum oranlarının azalması zaman içinde devletleri de çocuk sayısını yükseltmeye yönelik politikalara teşvik etmeye itiyor. Ebeveyn izni de bu kapsamdaki politikalardan biri olarak görülüyor.
   
• Ataerkil sorunlar: Günümüzde kadın ve erkeklerin eşit şartlarda rekabet etmesi öngörülen çalışma hayatında ve toplumsal cinsiyet eşitliği temelinde bir toplum arayışında, bu düzenlemenin sadece kadınlara yönelik olarak kalması ve algılanması artık miladını dolduran bir ataerkil anlayışın ürünü gibi görünüyor. Bu geleneksel ve ataerkil anlayış, kamusal/özel ve mantıksal/duygusal ikiliği üzerinden çocuk bakım hizmetini özel alana/eve ve çocukla duygusal bağı olduğu düşünülen kadına/anneye bırakıyor. Bir ülkede çocuk bakımına yönelik izinler, o ülkenin refah rejimi ve toplumsal cinsiyet eşitliğine bakışından etkileniyor. Ataerkil zihniyetin ve muhafazakâr siyasi iradenin hakim olduğu daha geleneksel toplumlarda ve ülke örneklerinde, genellikle analık/doğum ve ebeveyn izinleri adı altında sadece kadınlara yönelik düzenlemeler yapılıyor.
   
• Türkiye’de doğum sonrası izinler: Türkiye’de kadın memura doğumdan önce 8, doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere toplam 16 hafta süreyle analık izni veriliyor. Babalara ise istek üzerine 10 günlük babalık izni kullandırılıyor. Analık ve babalık izinlerinde maaş alınmaya devam edilirken doğum yapan veya eşi doğum yapan memura doğum tarihinden itibaren istekleri üzerine 24 aya kadar ücretsiz ebeveyn izni veriliyor.
   

Dünyadan örnekler: 

• Ücretli analık izninin 49 hafta, ücretli babalık izninin 10 hafta olduğu Norveç'te, eşler aralarında anlaşarak 46 hafta ebeveynlik izni alabiliyor.
   
• Ücretli analık izninin bulunmadığı ABD'de anne ve baba için öngörülen 12 haftalık ücretsiz ebeveyn izni, popülasyonun bu izni almak için gerekli kriterlere sahip %59’u tarafından kullanılabiliyor.
   
• Ücretli analık izninin 18 hafta, ücretli babalık izninin 2 hafta olduğu Danimarka'da eşler aralarında anlaşarak 32 haftalık ebeveynlik izni alabiliyor.