Düşmanlığı öğretmek: İsrail'in okul kitapları ne anlatıyor?

İsrail’in Gazze’deki soykırım savaşı ile birlikte pek çok kan dondurucu ifade işittik. Hükümetin en üst kademelerinden sıradan TV yorumcularına, yapılan çoğu açıklama Tel Aviv’in savaş politikasına paralel bir şekilde Filistinlileri "insani" özelliklerden yalıtılmaya yönelikti. 

Yeri geldi bir bütün olarak Filistinlilere "hayvan" muamelesi yapılması gerektiği söylendi, yeri geldi Gazze’ye atom bombası atılabileceği dile getirildi, yeri geldi aç-susuz bırakmanın "önemi" vurgulandı. Hatta Filistinlilere tecavüz edilmesinin doğru olup olmadığı bile mecliste "tartışma konusu" oldu; cezaevleri kapılarında ve meclis koridorlarında açık açık "tecavüz talebi" dile getirildi.

İnsansızlaştırmayı pratikte mümkün kılan şüphesiz ABD öncülüğünde İsrail’e tanınan uluslararası dokunulmazlık. Ancak işin daha da korkunç kısmı "içeride" saklı. Çünkü sözünü ettiğimiz yaklaşım, İsrail toplumunun da önemli bir kesiminde karşılık buluyor. Peki ama tüm vahşetiyle Filistinlilere yönelik bir soykırım nasıl "gerekli" ya da "kaçınılmaz" gösterilebiliyor? İnsansızlaştırma ile şekillenen bilinçleri nasıl inceleyebiliriz? 

Bu doğrultuda Siyonist eğitim sisteminin köşe taşlarını incelemek, kitlesel imha ya da tecavüz "hakkı" gibi barbarca yaklaşımların nasıl toplumsal söylemde normalleştirildiğini anlamlandırmamızı kolaylaştırabilir.

‘Yeni bir Holokost kapıda’

Eğitim, hiçbir zaman okul müfredatlarından ya da ders kitaplarından ibaret değildir. Din, mezhep, toplumsal hayat, aile, kültür, siyaset... Hepsi eğitime içkindir. Dünyanın her yerinde devlet, çeşitli eğitim şekilleriyle kendi meşruiyetini inşa eder. Okul kitapları ise bu çabanın gözle görülür çıktılarıdır. Bazı ülkelerde bu resmî anlatı, seyreltilerek satır aralarında kendini gösterir. Fakat meşruiyet kaygısının yoğunlaştığı diğer bazı ülkelerde aynı öz, çok daha net ve sert bir şekilde müfredata yansır.

İsrail okul kitaplarında "Holokost" ve "Filistinli imgesi" üzerine çalışmalarıyla tanınan İsrailli dilbilimci Prof. Nurit Peled-Elhanan, bu imgenin hangi biçimlerde işlendiğini konuşmadan önce İsrail’in kendi varlığını ve yaptıklarını nasıl meşru hâle getirdiğini anlatanlardan biri. Elhanan, İsrail eğitim sisteminde ve siyasi söylemde "Holokost" imgesinin kimliğin temeli olarak aktarıldığını söylüyor:

“Okullarda erken yaştan itibaren Holokost imgesi aşılanıyor. 3-7 yaş arası dönemde üstü kapalı olarak, sonrasında ise korkunç şeyler gösterilmeye, söylenmeye başlıyor ve daima ‘Yeni bir Holokost’un kapıda’ uyarısı yapılıyor.” 

Elhanan’a göre İsrail’in tarihi, çarpık bir Holokost anlatısı üzerine kurulu. Zira Nazilerin soykırımına uğrayan Yahudi jenerasyonu, yaşanan olayı tarihselliği içerisinde değil; "zayıflığı ve güçsüzlüğü" ile anlatıyor; Siyonistler ise kökü itibarıyla antisemitizm mirası olan "efemine, soykırıma uğrayan güçsüz Yahudi" yerine "kaslı Yahudiler" sloganını savunuyor.

‘Komşun tüm trajedilerinin sorumlusu’

Holokost’un müfredatta kapladığı yerin genişleyişi, Nakba ile birlikte İsrail’in devletleştiği 1940’lar, 1950’lere denk düşmüyor. Ancak İsrail toplumunda Siyonist projenin sorgulandığı 1973’deki Arap-İsrail (Yom Kippur) Savaşı sonrasında Holokost da yeni bir anlam kazanıyor. Elhanan, Holokost’un İsrail müfredatındaki yerinin Naziler ile Arapların kıyaslanmasına dayandığını dile getiriyor ve bu sebeple Yahudilerin Holokost öncesindeki binlerce yıllık tarihlerinin de küçümsenerek yok sayıldığına dikkat çekiyor:

“İnsanlar bu savaştan sonra ‘Acaba gerçekten sürekli ölünen bu yerde kalmalı mıyız?’ sorusunu sormaya başlayınca dönemin Eğitim Bakanlığı onların kalmasının sağlayacak ve hayatlarını feda etmeye ikna edecek bir anlatı benimsedi. Bu da yoğunlaştırılmış Holokost eğitiminin müfredata girmesiyle sağlandı. Mesela ikinci sınıflar için müfredata: ‘Yahudiler imha edildi çünkü bir devletleri yoktu, bugün ise bir devletimiz var ve kendimizi potansiyel imhacılara—Araplara—karşı kendimizi savunabiliriz’ ifadeleri eklendi.” 

Bu noktada en çarpıcı olan, Holokost imgesinin anti-Alman bir anlatı değil; o Holokost ile uzaktan yakından alakası olmayan Filistin halkına karşı bir "biz" yaratma çabası ile işlenmesi. Aynı bakış doğrultusunda Holokost anmalarına sıkça 1974 sonrasında Filistinli grupların düzenlendiği eylemler dahil ediliyor, okul kitaplarına “Bu olaydan sonra İsrailliler kırılganlıklarını ve zayıflıklarını fark ettiler ve kendilerini Holokost’tan kurtulanlar olarak görmeye başladılar” gibi ifadeler ekleniyor. Şöyle söylüyor Elhanan: 

“Filistin tarihi hakkında bir şey bilmiyoruz, diasporadaki Yahudi hayatı ile ilgili bir şey bilmiyoruz. Çünkü bunları öğretilmiyor. Mesela 2 bin yıllık tarih silinip atılıyor. Osmanlılar, Romalılar, İmparatorluklar, İsa... Hepsi. İşte böyle sert şekilde kurulan milliyetçi anlatı, Holokost intikamı arzusuna odaklanıyor. Fakat Almanlardan değil Filistinlilerden, yani güya ‘potansiyel imhacılardan’ alınacak bir intikam. Hınçlı insanlar yaratma çabası var. Böylece ‘Komşun bütün trajedilerinin sorumlusu’ dediğinde sen ne dersen onu yaparlar.”

‘Çünkü sarışınlar güzel görünüyor’

İsrail’in Filistin’i sömürgeleştirilmesi, devam eden işgali ve soykırım savaşının meşruiyetini sağlama çabası, birden fazla eğitsel bileşenden meydana geliyor. Holokost, bu çerçevenin sadece bir köşesi. Okul kitaplarında Filistinli imgesinin yolculuğu da—her ne kadar görmezden gelinme sebebiyle nicel olarak daha az örnek sunsa da—aynı çabayı yansıtıyor.

Batı merkezli bir hareket olan Siyonizm, geldiği kökle uyumlu bir şekilde kitaplarda Filistinlilere oryantalist bir lensten bakarak onları "ilkellik" ile eşanlamlı olacak şekilde resmediyor. Ülkenin resmî ve nispeten seküler olma iddiasındaki okul kitaplarının dahi "evanjelist broşürleri andırdığını" söyleyen Elhanan, İsrail nüfusunun çoğunluğunun "esmer" olmasına karşın kitaplarda çocukların her zaman "sarışın" gösterildiğini hatırlatıyor: 

“Okul kitabı tasarlayan bir grafik tasarımcıya neden böyle yaptığını sordum. ‘Güzel görünüyor’ dedi. Bu kitaplar aslında propaganda kitapları. Her yıl kitaplarda yeni bir şeyler olup olmadığını kontrol ediyorum ama içlerinde hiç ‘ötekiler’ yok.”

Birden fazla eğitim modelinin olduğu İsrail’de yerleşimcilerin kullandığı, dinî kaynak kitaplarda bu anlatının çok daha uçlara sıçradığını tahmin etmek zor değil.

‘Demografik tehdit’

Coğrafya kitaplarında tek tük karşımıza çıkan Arap köyleri, "kalkınmayı engelleyen faktörler" olarak ele alınırken bu yerleşimlerin her türlü modernleşme çabasına ayak diredikleri için geri kaldığı ileri sürülüyor. Bu kitaplarda Arapların elektrik, su, yol gibi modern hayat göstergeleriyle ilgilerinin olmadığı, izole bir hayat sürdükleri ve nihayetinde demografik bir tehdit oluşturdukları iddia ediliyor. Böylece Filistin’in Hayfa, Kudüs, Yafa, El Halil gibi kentlerinde binlerce yıldır yaşayan Nakba öncesindeki şehirli nüfus, tek kelime ile yok sayılıyor. 

Sadece bir "sorun" olarak müfredatta yer bulabilen Filistinlilerin 1948’den başlayarak yaşadıkları etnik temizlik süreci, reddedilemez şekilde ortaya çıktığı zamanlarda okul kitaplarının yanıtı topu yine "ötekine" atmak oluyor. Örneğin Elhanan’ın bahsettiği bir okul kitabı, Kudüs yakınlarındaki Arap köyü Deyr Yasin’de 1948’de yaşanan katliama "panik içinde kaçışan Filistinlilerin sebep olduğunu" yazıyor: 

“Deyr Yasin’de yaşayanları köyü terk etmeye çağıran hoparlör çalışmadı. Halk köyü terk etmedi, bu sebeple kayıp sayısı çok yüksek oldu.”

Kibya’da 1953 yılında yaşanan katliam ise "Askerler o gece insanların evlerinde saklandığını bilmiyordu" diye gerekçelendiriliyor. 

‘Nazi’ mi ‘ilkel’ mi?

Sadece son dönemde vurgulanan soykırım gerekçeleri hesaba katıldığında, eski etnik temizlik hakkında yapılan açıklamaların çok da şaşırtıcı olmadığı görülüyor. Dikkat çekici olan ise İsrail’in müfredatında Filistinli temsilinin iki karşıt anlatının çarpık birlikteliği ile inşa edilmesi. Yani Filistinli imgesi hem "potansiyel imhacı Nazi" olarak hem de "hiçbir şeyi olmayan, iş bilmez ilkel" olarak şekillendiriliyor. 

Sadece okul kitaplarında değil, siyasi dilde de bunun yansımasını görüyoruz. İsrail, 1953 yılında Almanya’dan savaş tazminatı almayı kabul ettiğinde dönemin başbakanı Ben-Gurion bunu "Nazi Araplara karşı kendilerini savunmak için aldıklarını" ve "Auschwitz sınırlarında yaşadıklarını" dile getirir. Aynı söylem bugün—diğer pek çok halkla birlikte—Gazzelilere karşı tekrar ediliyor.

Düşününce karşımıza son derece sıkıntılı bir tablo var: Kendi varlığını çevresindekilere üstünlükle açıklayan, nükleer güç başta olmak üzere dişine kadar silahlanan, ABD’nin sarsılmaz desteğine sahip Tel Aviv, ilkel gördüğü "öteki" için aynı zamanda "imhacı Nazi" benzetmesi yapabiliyor. Güvenlik takıntısını yerleşimci-sömürgeci diğer toplumda olduğu gibi "ilkellikle" rahatlıkla birleştirebiliyor. Toplumsal ve resmî eğitim ile örülen anlatı nedeniyle de bu çelişki İsrail bir sorun teşkil etmiyor. Böylece bugün Gazze’deki soykırım ve geçmişte yaşanan tüm etnik temizlikler sihirli değnek dokunmuşcasına meşru hâle geliyor.

İsrail ordusunda işlenen savaş suçlarından rahatsızlık duyan ve bu durumu protesto eden eski askerlerin tanıklıkları bu eğitim sisteminin ne denli başarılı bir şekilde işlediğini gösteriyor. Hâkim anlatı, tüm topluma olduğu gibi askerlere de "Filistinlilere ne yapılırsa yapılsın, bunun onları yeni bir Holokost’tan kurtaracağını" dikte ediyor.

DİPNOTLAR/KAYNAKLAR

1- https://portalcioranbr.wordpress.com/2025/06/26/racist-israeli-school-books-nurit-peled-elhanan/

2- https://www.jewishvoiceforlabour.org.uk/article/nurit-peled-elhanan-interview/

3- https://shuddhashar.com/teaching-hostility-the-representation-of-palestinians-in-israeli-schoolbooks/