Grève Meydanı’ndan Doruk Maden'e: İşçilerin direniş tarihi

Grev kelimesi, 19. yüzyıldan itibaren Paris’te iş arayanların toplandığı “Grève” Meydanı’ndan (Place de Grève) geliyor. İş bulmanın zor olduğu zamanlarda bu meydanda işverenlerle işçiler aralarında pazarlık yaparak anlaşma sağlıyordu. Anlaşmaya rağmen çalışma şartları ve ücretlerden memnun olmayan işçiler, Grève Meydanı’na dönerek daha iyi bir iş teklifi için haklarını savunuyordu. 

• “Pazarlık” (marchandage) kelimesi de yine bu dönemde çalışma şartlarının belirlenmesine ilişkin işçi-işveren arasında yapılan görüşmeler neticesinde varlık kazandı. Önceleri “işsiz olmak” anlamında kullanılan “grev” kelimesi, daha sonraları “iş bırakmayı” ifade etmeye başladı.

19. yüzyılın ikinci yarısından bu yana kullanılan grev kavramının farklı tanımları bulunuyor. Grev, hukuki tanıma göre şirkete bağımlı çalışanların işverene karşı gerçekleştirdikleri iş bırakma eylemiyken, sosyolojik tanıma göre kamu veya özel sektör işverenine bağımlılık içinde bulunan bir sosyal grubun yaşadığı bir sorun karşısında gösterdiği tepki ve direnç olarak ortaya çıkıyor. 

Sanayi Devrimi’nin İngiltere’de ortaya çıkarak dünyaya yayılmasıyla birlikte kitlesel üretimler arttı, çok sayıda işçinin çalıştığı büyük fabrikalar kuruldu ve istihdam imkanları çoğaldı. İşçi adıyla “proleter” sınıfın varlığı da bu zamanda doğdu. Kentlerdeki istihdamın yükselmesiyle köyden kente göçün de artması işçi sınıfının kalabalıklaşarak fakirleşmesini beraberinde getirirken gittikçe kötüleşen ağır çalışma şartları da işçilerin yaşam koşullarını olumsuz etkiledi. Çalışma süreleri, iş kazaları, meslek hastalıkları ve çocuk işçiler artınca yoksullaşan işçilerin sermaye sahiplerine karşı mücadele etmesi gerekti. Bu dönemlerde sermayeye karşı tehdit görülen işçi eylemleri cezalandırılırken, eylemlere katılanlar işten çıkarıldı.

• Sanayi üretimi yüzyıllar içinde değişip dönüşürken, günümüze geldiğimizde işçi haklarının tam manasıyla yerini bulduğu çok az örnek görüyoruz. 

Son birkaç aydır Doruk Madencilik ve Elazığ ETİ Gümüş işçilerinin, bağlı oldukları Yıldızlar SSS Holding bünyesinde aylardır ödenmeyen maaş, kıdem tazminatı, haksız ücretsiz izin uygulamaları ve yetersiz iş güvenliği önlemleri nedeniyle Ankara'da kitlesel protestolar ve oturma eylemlerine imza attıklarına tanıklık ediyoruz.

Nisan'dan bugüne neler oldu?

Peki Nisan'dan bugüne kadar tam olarak ne olmuştu, hatırlayalım…

Şirkette çalışan ve Bağımsız Maden İş Sendikası'nda örgütlü işçiler, Nisan ayında maaş ve tazminat hakları için Eskişehir'den Ankara'ya yürüdü. Bu gelişmenin ardından 28 Nisan’da işçi temsilcileri İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi ile görüştü, iktidarın ve bakanların garantörlüğünde işçilere alacaklarının ödeneceği sözü verildi. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı kalan ücret ve tazminatların 15 gün içinde yatırılacağını garanti etti, ancak bu söz tutulmadı. 

Ödemelerin tam olarak yapılmaması nedeniyle Mayıs ayında Bağımsız Maden İş Sendikası'nın örgütlediği yeni bir eylem daha yapıldı. 4 Haziran'da sendika tüm işçilerin alacaklarının ödendiğini duyurarak, eylemi sonlandırdı. Ancak, Türk-İş’e bağlı Türkiye Maden İşçileri Sendikası'na üye madenciler kendi alacaklarının yatmadığını duyurdu. 15-16 Haziran’da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın arabuluculuğunda işçi ve işveren arasında müzakereler yapıldı. Yaklaşık 600 işçinin kıdem tazminatları ve diğer yasal alacaklarının 23 Temmuz'da ödenmesi taahhüt edildi. 23 Temmuz günü geldiğinde işçilerin ücretleri bir kez daha yatırılmadı. 

Ödemelerin yapılmadığını söyleyen madenciler, 27 Temmuz’da yeniden Ankara'ya geldi ve Yıldızlar SSS Holding önünde oturma eylemi başlattı. 28 Temmuz'da Ankara'da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı önünde toplanan işçiler, söz verilen ödemelerin hepsi hesaplara geçinceye kadar Ankara'dan ayrılmayacaklarını açıkladı. 29 Temmuz'daki oturma eyleminde sıcak altında baretlerini yere vurarak direnişlerini sürdüren işçilerden bazıları baygınlık geçirdi. 30 Temmuz'da kendilerini şirketin önündeki demirlere zincirleyen işçilere polis sert şekilde müdahale ederek, çok sayıda işçiyi gözaltına aldı. 

Daha önce iki kez bakanlıklar devreye girerek garantör rolü üstlendi, işçilere ücretlerinin yatırılacağına dair söz verildi. Maalesef, bu sözler iki kez tutulmadı. Ücretleri yatırılmayan işçiler Nisan ayından beri defalarca kez gözaltına alındı. Ancak, işçiler eylemlerinden vazgeçmeyerek Ağustos ayında da mücadelelerini sürdürüyor.

Yıldızlar SSS Holding’i tüm bu gelişmeler ışığında incelediğimizde, Türkiye’nin yerli sermaye gruplarında az bulunur ayrıcalıklara sahip olduğunu görüyoruz. Cumhuriyet tarihi boyunca farklı sermaye grupları iktidarlarla arasını iyi tutarak, çeşitli ihaleler alarak, vergi muafiyetleri kazanarak, farklı imtiyazlara sahip olarak büyüdüler. Türkiye’de madencilere tolerans bitmez, bunu geçmişte çeşitli vesileler gördük ancak Yıldızlar SSS Holding’te bundan biraz daha fazlası mevcut. 

Eskişehir’de bulunan Doruk Madencilik, 2022 yılında Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) tarafından Yıldızlar SSS Holding’e devredildi. İşçilerin aktardığı bilgilere göre, patron Sebahattin Yıldız o tarihten beri çok sayıda işçiyi düzenli periyotlarla ücretsiz izne çıkarırken çalışmaya devam eden işçilerin maaşlarını ise yıllarca düzenli ödemedi. 

İşçiler ilk büyük eylemi 2023’te yaptı. Bu süreçte birikmiş maaşlarını ve tazminatlarını alamadan işten ayrılan madenciler de bu yılın Nisan ayında yeniden hız kazanan eylemlere katılım gösteriyor. Türkiye Maden-İş Sendikası’na bağlı işçilerle görüşen Sebahattin Yıldız, canlı yayında o gün tüm ücretlerin ödeneceğini söyledi. İşçilerin aktardığına göre bugün 71 işçiye haklarının bir kısmı ödendi ancak patron Yıldız, tüm işçilerin birikmiş ücretlerini hâlâ ödemiş değil. Holding yönetimi ise hiçbir caydırıcı hiçbir bedel ödemedi. 

• 26 yılda 2.364 maden ruhsatı sahibi olan şirkette bu ruhsatların 1.433’ü arama, 577’si işletme ruhsatı talebi, 354’ü ise işletme ruhsatı. Holding, aldığı ruhsatlar sayesinde Türkiye’nin dört bir yanında altın, gümüş, bakır, kurşun gibi madenler arıyor. 

Şüphesiz, maden işçilerinin mücadelesi, tüm işçilere cesaret verdiği gibi önemli derslerle de dolu. Türkiye’deki kolektif mücadele gücünü göstermesi açısından son derece önemli olan maden işçilerinin direnişi, geçmişte yaşanan kritik işçi direniş ve eylemlerini hatırlamamız açısından önemli bir fırsat oluşturuyor. 

Türkiye'de işçi mücadelelerinin tarihi

Türkiye'de işçi direnişlerinin tarihçesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemindeki ilk işçi eylemlerinden 1960-1970'lerdeki büyük sınıf hareketlerine ve 1989 Bahar Eylemleri'ne kadar uzanan, hak, hukuk ve sendika mücadelesiyle şekillenen uzun bir gelişim çizgisi içinde ilerledi.

Bu vesileyle önemli birkaç işçi eylemimi hatırlayalım:

Kavel Grevi (1963): İstanbul İstinye'deki Kavel Kablo Fabrikası işçilerinin, kırpılan ikramiyeleri ve işten atılan sendika temsilcilerini savunmak için 28 Ocak 1963'te başlattığı fiilî grevdir. O tarihte yürürlükte yasal bir grev hakkı olmamasına rağmen, mahalle halkının ve işçi eşlerinin de barikatlara katılmasıyla 36 gün sürdü. Kavel Direnişi, Türkiye'de grev ve toplu sözleşme hakkının yasal güvenceye kavuşmasını (274 ve 275 sayılı yasalar) sağlayan tarihi bir kıvılcım oldu.

15-16 Haziran Büyük İşçi Direnişi (1970): Dönemin hükümetinin, DİSK’in (Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu) faaliyetlerini kısıtlamaya ve sendikal özgürlükleri engellemeye yönelik kanun taslağına karşı patlak verdi. İstanbul ve Gebze hattındaki fabrikalarda üretimi kesen 150 bini aşkın işçi, barikatları aşarak kilometrelerce yürüdü. Kentte hayatı durduran bu devasa direniş karşısında sıkıyönetim ilan edildi. Direniş sonucunda işçi aleyhine hazırlanan yasa tasarısı Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edildi.

TARİŞ Direnişi (1980): İzmir'deki TARİŞ (Tarım Satış Kooperatifleri Birliği) fabrikalarında çalışan işçilerin, Milliyetçi Cephe hükümetinin siyasi kadrolaşma ve işçi kıyımı politikalarına karşı 22 Ocak 1980'de başlattığı direniştir. Kolluk kuvvetlerinin panzerlerle fabrikalara saldırması üzerine işçiler üretimi durdurarak kendilerini barikatların arkasına kilitledi. Çimentepe ve Gültepe gibi işçi mahallelerinin, öğrencilerin ve esnafın da katılmasıyla direniş geniş çaplı bir kent ayaklanmasına dönüştü ve askeri operasyonlarla bastırılabildi.

Büyük Madenci Yürüyüşü (1990 - 1991): Zonguldak'taki maden işçilerinin, toplu iş sözleşmesi görüşmelerinin tıkanması ve hükümetin madenleri kapatma/özelleştirme tehditlerine karşı başlattığı görkemli eylemdir. 30 Kasım 1990'da başlayan grevin ardından, otobüslerin engellenmesi üzerine yaklaşık 100 bin maden işçisi ve ailesi, 4 Ocak 1991'de Zonguldak'tan Ankara'ya doğru yürüyüşe geçti. Karlı kış şartlarında günlerce süren ve Mengen'de kurulan askeri barikatlar önünde durdurulan bu yürüyüş, Türkiye sendikal hareketinin en disiplinli toplu eylemlerinden biri olarak tarihe geçti.

TEKEL İşçileri Direnişi (2009 - 2010): TEKEL’in özelleştirilmesi sonucu işsiz kalan ve özlük hakları ellerinden alınarak güvencesiz "4-C" statüsüne geçirilmek istenen işçilerin başlattığı eylemdir. Türkiye'nin dört bir yanından Ankara'ya gelen binlerce işçi, Türk-İş Genel Merkezi önünde ve Sakarya Caddesi'nde 78 gün boyunca çadırlarda direndi. Ankara'nın dondurucu soğuğuna, açlık grevlerine ve ağır polis müdahalelerine rağmen sürdürülen bu eylem, 1980 sonrası dönemin en uzun soluklu ve en büyük toplumsal dayanışma kazanan işçi direnişi oldu.

• Bu büyük eylemlerin yanı sıra 1965 Kozlu Maden Grevi, 1977 MESS Grevleri ve yakın tarihteki 2015 Metal Fırtına (Bursa Oto İşçileri) direnişleri de Türkiye işçi hareketinin seyrini değiştiren diğer önemli dönüm noktaları olarak tarihe geçti. 

Türkiye’de her dönem devlet tarafından desteklenen, stratejik olarak kabul edilen ve her türlü teşvik mekanizmasıyla donatılan madencilik sektörü, aynı zamanda işçi haklarının da en fazla sömürüldüğü alan olarak karşımıza çıkıyor. Kentlerin doğal ve toplumsal yapılarını bozacak derecede ruhsatlar dağıtılıyor, yeni yatırımlar teşvik ediliyor, iklim kriziyle mücadelede öncelikli kapatılması gereken kömür işletmeleri için özel destekler sürüyor ve sektör milyarlarca dolarlık ihracat yapıyor. Özellikle son dönemde madencilik bu kadar yüceltilirken ve şirketler bu alandan kazanç elde ederken, neden madencinin hakkı bu kadar çok gasp ediliyor, belki de esas sormamız gereken soru bu.